सर्ग 14: कैकेयी सुमन्त्र को राम को लाने भेजती हैं

पुत्रशोकार्दितं पापा विसंज्ञं पतितं भुवि ।
विचेष्टमानमुत्प्रेक्ष्य ऐक्ष्वाकमिदमब्रवीत्

putraśokārditaṃ pāpā visaṃjñaṃ patitaṃ bhuvi |
viceṣṭamānamutprekṣya aikṣvākamidamabravīt

पापं कृत्वेव किमिदं मम संश्रुत्य संश्रवम् ।
शेषे क्षितितले सन्नः स्थित्यां स्थातुं त्वमर्हसि

pāpaṃ kṛtveva kimidaṃ mama saṃśrutya saṃśravam |
śeṣe kṣititale sannaḥ sthityāṃ sthātuṃ tvamarhasi

आहुः सत्यं हि परमं धर्मं धर्मविदो जनाः ।
सत्यमाश्रित्य च मया त्वं धर्मं प्रतिचोदितः

āhuḥ satyaṃ hi paramaṃ dharmaṃ dharmavido janāḥ |
satyamāśritya ca mayā tvaṃ dharmaṃ praticoditaḥ

संश्रुत्य शैब्यः श्येनाय स्वां तनुं जगतीपतिः ।
प्रदाय पक्षिणे राजा जगाम गतिमुत्तमाम्

saṃśrutya śaibyaḥ śyenāya svāṃ tanuṃ jagatīpatiḥ |
pradāya pakṣiṇe rājā jagāma gatimuttamām

तथा ह्यलर्कस्तेजस्वी ब्राह्मणे वेदपारगे ।
याचमाने स्वके नेत्रे उद्धृत्याविमना ददौ

tathā hyalarkastejasvī brāhmaṇe vedapārage |
yācamāne svake netre uddhṛtyāvimanā dadau

सरितां तु पतिः स्वल्पां मर्यादां सत्यमन्वितः ।
सत्यानुरोधात् समये वेलां स्वां नातिवर्तते

saritāṃ tu patiḥ svalpāṃ maryādāṃ satyamanvitaḥ |
satyānurodhāt samaye velāṃ svāṃ nātivartate

सत्यमेकपदं ब्रह्म सत्ये धर्मः प्रतिष्ठितः ।
सत्यमेवाक्षया वेदाः सत्येनावाप्यते परम्

satyamekapadaṃ brahma satye dharmaḥ pratiṣṭhitaḥ |
satyamevākṣayā vedāḥ satyenāvāpyate param

सत्यं समनुवर्तस्व यदि धर्मे धृता मतिः ।
स वरः सफलो मेऽस्तु वरदो ह्यसि सत्तम

satyaṃ samanuvartasva yadi dharme dhṛtā matiḥ |
sa varaḥ saphalo me'stu varado hyasi sattama

धर्मस्यैवाभिकामार्थं मम चैवाभिचोदनात् ।
प्रव्राजय सुतं रामं त्रिः खलु त्वां ब्रवीम्यहम्

dharmasyaivābhikāmārthaṃ mama caivābhicodanāt |
pravrājaya sutaṃ rāmaṃ triḥ khalu tvāṃ bravīmyaham

समयं च ममार्येमं यदि त्वं न करिष्यसि ।
अग्रतस्ते परित्यक्ता परित्यक्ष्यामि जीवितम्

samayaṃ ca mamāryemaṃ yadi tvaṃ na kariṣyasi |
agrataste parityaktā parityakṣyāmi jīvitam

एवं प्रचोदितो राजा कैकेय्या निर्विशङ्कया ।
नाशकत् पाशमुन्मोक्तुं बलिरिन्द्रकृतं यथा

evaṃ pracodito rājā kaikeyyā nirviśaṅkayā |
nāśakat pāśamunmoktuṃ balirindrakṛtaṃ yathā

उद्भ्रान्तहृदयश्चापि विवर्णवदनोऽभवत् ।
स धुर्यो वै परिस्पन्दन् युगचक्रान्तरं यथा

udbhrāntahṛdayaścāpi vivarṇavadano'bhavat |
sa dhuryo vai parispandan yugacakrāntaraṃ yathā

विकलाभ्यां च नेत्राभ्यामपश्यन्निव भूमिपः ।
कृच्छ्राद् धैर्येण संस्तभ्य कैकेयीमिदमब्रवीत्

vikalābhyāṃ ca netrābhyāmapaśyanniva bhūmipaḥ |
kṛcchrād dhairyeṇa saṃstabhya kaikeyīmidamabravīt

यस्ते मन्त्रकृतः पाणिरग्नौ पापे मया धृतः ।
संत्यजामि स्वजं चैव तव पुत्रं सह त्वया

yaste mantrakṛtaḥ pāṇiragnau pāpe mayā dhṛtaḥ |
saṃtyajāmi svajaṃ caiva tava putraṃ saha tvayā

प्रयाता रजनी देवि सूर्यस्योदयनं प्रति ।
अभिषेकाय हि जनस्त्वरयिष्यति मां ध्रुवम्

prayātā rajanī devi sūryasyodayanaṃ prati |
abhiṣekāya hi janastvarayiṣyati māṃ dhruvam

रामाभिषेकसम्भारैस्तदर्थमुपकल्पितैः ।
रामः कारयितव्यो मे मृतस्य सलिलक्रियाम्

rāmābhiṣekasambhāraistadarthamupakalpitaiḥ |
rāmaḥ kārayitavyo me mṛtasya salilakriyām

सपुत्रया त्वया नैव कर्तव्या सलिलक्रिया ।
व्याहन्तास्यशुभाचारे यदि रामाभिषेचनम्

saputrayā tvayā naiva kartavyā salilakriyā |
vyāhantāsyaśubhācāre yadi rāmābhiṣecanam

न शक्तोऽद्यास्म्यहं द्रष्टुं दृष्ट्वा पूर्वं तथामुखम् ।
हतहर्षं तथानन्दं पुनर्जनमवाङ्मुखम्

na śakto'dyāsmyahaṃ draṣṭuṃ dṛṣṭvā pūrvaṃ tathāmukham |
hataharṣaṃ tathānandaṃ punarjanamavāṅmukham

तां तथा ब्रुवतस्तस्य भूमिपस्य महात्मनः ।
प्रभाता शर्वरी पुण्या चन्द्रनक्षत्रमालिनी

tāṃ tathā bruvatastasya bhūmipasya mahātmanaḥ |
prabhātā śarvarī puṇyā candranakṣatramālinī

ततः पापसमाचारा कैकेयी पार्थिवं पुनः ।
उवाच परुषं वाक्यं वाक्यज्ञा रोषमूर्च्छिता

tataḥ pāpasamācārā kaikeyī pārthivaṃ punaḥ |
uvāca paruṣaṃ vākyaṃ vākyajñā roṣamūrcchitā

किमिदं भाषसे राजन् वाक्यं गररुजोपमम् ।
आनाययितुमक्लिष्टं पुत्रं राममिहार्हसि

kimidaṃ bhāṣase rājan vākyaṃ gararujopamam |
ānāyayitumakliṣṭaṃ putraṃ rāmamihārhasi

स्थाप्य राज्ये मम सुतं कृत्वा रामं वनेचरम् ।
निःसपत्नां च मां कृत्वा कृतकृत्यो भविष्यसि

sthāpya rājye mama sutaṃ kṛtvā rāmaṃ vanecaram |
niḥsapatnāṃ ca māṃ kṛtvā kṛtakṛtyo bhaviṣyasi

स तुन्न इव तीक्ष्णेन प्रतोदेन हयोत्तमः ।
राजा प्रचोदितोऽभीक्ष्णं कैकेय्या वाक्यमब्रवीत्

sa tunna iva tīkṣṇena pratodena hayottamaḥ |
rājā pracodito'bhīkṣṇaṃ kaikeyyā vākyamabravīt

धर्मबन्धेन बद्धोऽस्मि नष्टा च मम चेतना ।
ज्येष्ठं पुत्रं प्रियं रामं द्रष्टुमिच्छामि धार्मिकम्

dharmabandhena baddho'smi naṣṭā ca mama cetanā |
jyeṣṭhaṃ putraṃ priyaṃ rāmaṃ draṣṭumicchāmi dhārmikam

ततः प्रभातां रजनीमुदिते च दिवाकरे ।
पुण्ये नक्षत्रयोगे च मुहूर्ते च समागते

tataḥ prabhātāṃ rajanīmudite ca divākare |
puṇye nakṣatrayoge ca muhūrte ca samāgate

वसिष्ठो गुणसम्पन्नः शिष्यैः परिवृतस्तथा ।
उपगृह्याशु सम्भारान् प्रविवेश पुरोत्तमम्

vasiṣṭho guṇasampannaḥ śiṣyaiḥ parivṛtastathā |
upagṛhyāśu sambhārān praviveśa purottamam

सिक्तसम्मार्जितपथां पताकोत्तमभूषिताम् ।
संहृष्टमनुजोपेतां समृद्धविपणापणाम्

siktasammārjitapathāṃ patākottamabhūṣitām |
saṃhṛṣṭamanujopetāṃ samṛddhavipaṇāpaṇām

महोत्सवसमायुक्तां राघवार्थे समुत्सुकाम् ।
चन्दनागुरुधूपैश्च सर्वतः परिधूमिताम्

mahotsavasamāyuktāṃ rāghavārthe samutsukām |
candanāgurudhūpaiśca sarvataḥ paridhūmitām

तां पुरीं समतिक्रम्य पुरंदरपुरोपमाम् ।
ददर्शान्तःपुरं श्रीमान् नानाध्वजगणायुतम्

tāṃ purīṃ samatikramya puraṃdarapuropamām |
dadarśāntaḥpuraṃ śrīmān nānādhvajagaṇāyutam

पौरजानपदाकीर्णं ब्राह्मणैरुपशोभितम् ।
यष्टिमद्भिः सुसम्पूर्णं सदश्वैः परमार्चितैः

paurajānapadākīrṇaṃ brāhmaṇairupaśobhitam |
yaṣṭimadbhiḥ susampūrṇaṃ sadaśvaiḥ paramārcitaiḥ

तदन्तःपुरमासाद्य व्यतिचक्राम तं जनम् ।
वसिष्ठः परमप्रीतः परमर्षिभिरावृतः

tadantaḥpuramāsādya vyaticakrāma taṃ janam |
vasiṣṭhaḥ paramaprītaḥ paramarṣibhirāvṛtaḥ

स त्वपश्यद् विनिष्क्रान्तं सुमन्त्रं नाम सारथिम् ।
द्वारे मनुजसिंहस्य सचिवं प्रियदर्शनम्

sa tvapaśyad viniṣkrāntaṃ sumantraṃ nāma sārathim |
dvāre manujasiṃhasya sacivaṃ priyadarśanam

तमुवाच महातेजाः सूतपुत्रं विशारदम् ।
वसिष्ठः क्षिप्रमाचक्ष्व नृपतेर्मामिहागतम्

tamuvāca mahātejāḥ sūtaputraṃ viśāradam |
vasiṣṭhaḥ kṣipramācakṣva nṛpatermāmihāgatam

इमे गङ्गोदकघटाः सागरेभ्यश्च काञ्चनाः ।
औदुम्बरं भद्रपीठमभिषेकार्थमाहृतम्

ime gaṅgodakaghaṭāḥ sāgarebhyaśca kāñcanāḥ |
audumbaraṃ bhadrapīṭhamabhiṣekārthamāhṛtam

सर्वबीजानि गन्धाश्च रत्नानि विविधानि च ।
क्षौद्रं दधि घृतं लाजा दर्भाः सुमनसः पयः

sarvabījāni gandhāśca ratnāni vividhāni ca |
kṣaudraṃ dadhi ghṛtaṃ lājā darbhāḥ sumanasaḥ payaḥ

अष्टौ च कन्या रुचिरा मत्तश्च वरवारणः ।
चतुरश्वो रथः श्रीमान् निस्त्रिंशो धनुरुत्तमम्

aṣṭau ca kanyā rucirā mattaśca varavāraṇaḥ |
caturaśvo rathaḥ śrīmān nistriṃśo dhanuruttamam

वाहनं नरसंयुक्तं छत्रं च शशिसंनिभम् ।
श्वेते च वालव्यजने भृङ्गारं च हिरण्मयम्

vāhanaṃ narasaṃyuktaṃ chatraṃ ca śaśisaṃnibham |
śvete ca vālavyajane bhṛṅgāraṃ ca hiraṇmayam

हेमदामपिनद्धश्च ककुद्मान् पाण्डुरो वृषः ।
केसरी च चतुर्दंष्ट्रो हरिश्रेष्ठो महाबलः

hemadāmapinaddhaśca kakudmān pāṇḍuro vṛṣaḥ |
kesarī ca caturdaṃṣṭro hariśreṣṭho mahābalaḥ

सिंहासनं व्याघ्रतनुः समिधश्च हुताशनः ।
सर्वे वादित्रसङ्घाश्च वेश्याश्चालंकृताः स्त्रियः

siṃhāsanaṃ vyāghratanuḥ samidhaśca hutāśanaḥ |
sarve vāditrasaṅghāśca veśyāścālaṃkṛtāḥ striyaḥ

आचार्या ब्राह्मणा गावः पुण्याश्च मृगपक्षिणः ।
पौरजानपदश्रेष्ठा नैगमाश्च गणैः सह

ācāryā brāhmaṇā gāvaḥ puṇyāśca mṛgapakṣiṇaḥ |
paurajānapadaśreṣṭhā naigamāśca gaṇaiḥ saha

एते चान्ये च बहवः प्रीयमाणाः प्रियंवदाः ।
अभिषेकाय रामस्य सह तिष्ठन्ति पार्थिवैः

ete cānye ca bahavaḥ prīyamāṇāḥ priyaṃvadāḥ |
abhiṣekāya rāmasya saha tiṣṭhanti pārthivaiḥ

त्वरयस्व महाराजं यथा समुदितेऽहनि ।
पुष्ये नक्षत्रयोगे च रामो राज्यमवाप्नुयात्

tvarayasva mahārājaṃ yathā samudite'hani |
puṣye nakṣatrayoge ca rāmo rājyamavāpnuyāt

इति तस्य वचः श्रुत्वा सूतपुत्रो महाबलः ।
स्तुवन् नृपतिशार्दूलं प्रविवेश निवेशनम्

iti tasya vacaḥ śrutvā sūtaputro mahābalaḥ |
stuvan nṛpatiśārdūlaṃ praviveśa niveśanam

तं तु पूर्वोदितं वृद्धं द्वारस्था राजसम्मताः ।
न शेकुरभिसंरोद्धुं राज्ञः प्रियचिकीर्षवः

taṃ tu pūrvoditaṃ vṛddhaṃ dvārasthā rājasammatāḥ |
na śekurabhisaṃroddhuṃ rājñaḥ priyacikīrṣavaḥ

स समीपस्थितो राज्ञस्तामवस्थामजज्ञिवान् ।
वाग्भिः परमतुष्टाभिरभिष्टोतुं प्रचक्रमे

sa samīpasthito rājñastāmavasthāmajajñivān |
vāgbhiḥ paramatuṣṭābhirabhiṣṭotuṃ pracakrame

ततः सूतो यथापूर्वं पार्थिवस्य निवेशने ।
सुमन्त्रः प्राञ्जलिर्भूत्वा तुष्टाव जगतीपतिम्

tataḥ sūto yathāpūrvaṃ pārthivasya niveśane |
sumantraḥ prāñjalirbhūtvā tuṣṭāva jagatīpatim

यथा नन्दति तेजस्वी सागरो भास्करोदये ।
प्रीतः प्रीतेन मनसा तथा नन्दय नस्ततः

yathā nandati tejasvī sāgaro bhāskarodaye |
prītaḥ prītena manasā tathā nandaya nastataḥ

इन्द्रमस्यां तु वेलायामभितुष्टाव मातलिः ।
सोऽजयद् दानवान् सर्वांस्तथा त्वां बोधयाम्यहम्

indramasyāṃ tu velāyāmabhituṣṭāva mātaliḥ |
so'jayad dānavān sarvāṃstathā tvāṃ bodhayāmyaham

वेदाः सहाङ्गा विद्याश्च यथा ह्यात्मभुवं प्रभुम् ।
ब्रह्माणं बोधयन्त्यद्य तथा त्वां बोधयाम्यहम्

vedāḥ sahāṅgā vidyāśca yathā hyātmabhuvaṃ prabhum |
brahmāṇaṃ bodhayantyadya tathā tvāṃ bodhayāmyaham

आदित्यः सह चन्द्रेण यथा भूतधरां शुभाम् ।
बोधयत्यद्य पृथिवीं तथा त्वां बोधयाम्यहम्

ādityaḥ saha candreṇa yathā bhūtadharāṃ śubhām |
bodhayatyadya pṛthivīṃ tathā tvāṃ bodhayāmyaham

उत्तिष्ठ सुमहाराज कृतकौतुकमङ्गलः ।
विराजमानो वपुषा मेरोरिव दिवाकरः

uttiṣṭha sumahārāja kṛtakautukamaṅgalaḥ |
virājamāno vapuṣā meroriva divākaraḥ

सोमसूर्यौ च काकुत्स्थ शिववैश्रवणावपि ।
वरुणश्चाग्निरिन्द्रश्च विजयं प्रदिशन्तु ते

somasūryau ca kākutstha śivavaiśravaṇāvapi |
varuṇaścāgnirindraśca vijayaṃ pradiśantu te

गता भगवती रात्रिः कृतं कृत्यमिदं तव ।
बुध्यस्व नृपशार्दूल कुरु कार्यमनन्तरम्

gatā bhagavatī rātriḥ kṛtaṃ kṛtyamidaṃ tava |
budhyasva nṛpaśārdūla kuru kāryamanantaram

उदतिष्ठत रामस्य समग्रमभिषेचनम् ।
पौरजानपदाश्चापि नैगमश्च कृताञ्जलिः

udatiṣṭhata rāmasya samagramabhiṣecanam |
paurajānapadāścāpi naigamaśca kṛtāñjaliḥ

स्वयं वसिष्ठो भगवान् ब्राह्मणैः सह तिष्ठति ।
क्षिप्रमाज्ञाप्यतां राजन् राघवस्याभिषेचनम्

svayaṃ vasiṣṭho bhagavān brāhmaṇaiḥ saha tiṣṭhati |
kṣipramājñāpyatāṃ rājan rāghavasyābhiṣecanam

यथा ह्यपालाः पशवो यथा सेना ह्यनायका ।
यथा चन्द्रं विना रात्रिर्यथा गावो विना वृषम्

yathā hyapālāḥ paśavo yathā senā hyanāyakā |
yathā candraṃ vinā rātriryathā gāvo vinā vṛṣam

एवं हि भविता राष्ट्रं यत्र राजा न दृश्यते ।
एवं तस्य वचः श्रुत्वा सान्त्वपूर्वमिवार्थवत्

evaṃ hi bhavitā rāṣṭraṃ yatra rājā na dṛśyate |
evaṃ tasya vacaḥ śrutvā sāntvapūrvamivārthavat

अभ्यकीर्यत शोकेन भूय एव महीपतिः ।
ततस्तु राजा तं सूतं सन्नहर्षः सुतं प्रति

abhyakīryata śokena bhūya eva mahīpatiḥ |
tatastu rājā taṃ sūtaṃ sannaharṣaḥ sutaṃ prati

शोकरक्तेक्षणः श्रीमानुद्वीक्ष्योवाच धार्मिकः ।
वाक्यैस्तु खलु मर्माणि मम भूयो निकृन्तसि

śokaraktekṣaṇaḥ śrīmānudvīkṣyovāca dhārmikaḥ |
vākyaistu khalu marmāṇi mama bhūyo nikṛntasi

सुमन्त्रः करुणं श्रुत्वा दृष्ट्वा दीनं च पार्थिवम् ।
प्रगृहीताञ्जलिः किंचित् तस्माद् देशादपाक्रमत्

sumantraḥ karuṇaṃ śrutvā dṛṣṭvā dīnaṃ ca pārthivam |
pragṛhītāñjaliḥ kiṃcit tasmād deśādapākramat

यदा वक्तुं स्वयं दैन्यान्न शशाक महीपतिः ।
तदा सुमन्त्रं मन्त्रज्ञा कैकेयी प्रत्युवाच ह

yadā vaktuṃ svayaṃ dainyānna śaśāka mahīpatiḥ |
tadā sumantraṃ mantrajñā kaikeyī pratyuvāca ha

सुमन्त्र राजा रजनीं रामहर्षसमुत्सुकः ।
प्रजागरपरिश्रान्तो निद्रावशमुपागतः

sumantra rājā rajanīṃ rāmaharṣasamutsukaḥ |
prajāgarapariśrānto nidrāvaśamupāgataḥ

तद् गच्छ त्वरितं सूत राजपुत्रं यशस्विनम् ।
राममानय भद्रं ते नात्र कार्या विचारणा

tad gaccha tvaritaṃ sūta rājaputraṃ yaśasvinam |
rāmamānaya bhadraṃ te nātra kāryā vicāraṇā

अश्रुत्वा राजवचनं कथं गच्छामि भामिनि ।
तच्छ्रुत्वा मन्त्रिणो वाक्यं राजा मन्त्रिणमब्रवीत्

aśrutvā rājavacanaṃ kathaṃ gacchāmi bhāmini |
tacchrutvā mantriṇo vākyaṃ rājā mantriṇamabravīt

सुमन्त्र रामं द्रक्ष्यामि शीघ्रमानय सुन्दरम् ।
स मन्यमानः कल्याणं हृदयेन ननन्द च

sumantra rāmaṃ drakṣyāmi śīghramānaya sundaram |
sa manyamānaḥ kalyāṇaṃ hṛdayena nananda ca

निर्जगाम च स प्रीत्या त्वरितो राजशासनात् ।
सुमन्त्रश्चिन्तयामास त्वरितं चोदितस्तया

nirjagāma ca sa prītyā tvarito rājaśāsanāt |
sumantraścintayāmāsa tvaritaṃ coditastayā

व्यक्तं रामाभिषेकार्थे इहायास्यति धर्मराट् ।
इति सूतो मतिं कृत्वा हर्षेण महता पुनः

vyaktaṃ rāmābhiṣekārthe ihāyāsyati dharmarāṭ |
iti sūto matiṃ kṛtvā harṣeṇa mahatā punaḥ

निर्जगाम महातेजा राघवस्य दिदृक्षया ।
सागरह्रदसंकाशात्सुमन्त्रोऽन्तःपुराच्छुभात् ।
निष्क्रम्य जनसम्बाधं ददर्श द्वारमग्रतः

nirjagāma mahātejā rāghavasya didṛkṣayā |
sāgarahradasaṃkāśātsumantro'ntaḥpurācchubhāt |
niṣkramya janasambādhaṃ dadarśa dvāramagrataḥ

ततः पुरस्तात् सहसा विनिःसृतो
महीपतेर्द्वारगतान् विलोकयन् ।
ददर्श पौरान् विविधान् महाधना-
नुपस्थितान् द्वारमुपेत्य विष्ठितान्

tataḥ purastāt sahasā viniḥsṛto
mahīpaterdvāragatān vilokayan |
dadarśa paurān vividhān mahādhanā-
nupasthitān dvāramupetya viṣṭhitān