सर्ग 13: राजा की व्याकुल रात्रि

अतदर्हं महाराजं शयानमतथोचितम् ।
ययातिमिव पुण्यान्ते देवलोकात् परिच्युतम्

atadarhaṃ mahārājaṃ śayānamatathocitam |
yayātimiva puṇyānte devalokāt paricyutam

अनर्थरूपासिद्धार्था ह्यभीता भयदर्शिनी ।
पुनराकारयामास तमेव वरमङ्गना

anartharūpāsiddhārthā hyabhītā bhayadarśinī |
punarākārayāmāsa tameva varamaṅganā

त्वं कत्थसे महाराज सत्यवादी दृढव्रतः ।
मम चेदं वरं कस्माद् विधारयितुमिच्छसि

tvaṃ katthase mahārāja satyavādī dṛḍhavrataḥ |
mama cedaṃ varaṃ kasmād vidhārayitumicchasi

एवमुक्तस्तु कैकेय्या राजा दशरथस्तदा ।
प्रत्युवाच ततः क्रुद्धो मुहूर्तं विह्वलन्निव

evamuktastu kaikeyyā rājā daśarathastadā |
pratyuvāca tataḥ kruddho muhūrtaṃ vihvalanniva

मृते मयि गते रामे वनं मनुजपुङ्गवे ।
हन्तानार्ये ममामित्रे सकामा सुखिनी भव

mṛte mayi gate rāme vanaṃ manujapuṅgave |
hantānārye mamāmitre sakāmā sukhinī bhava

स्वर्गेऽपि खलु रामस्य कुशलं दैवतैरहम् ।
प्रत्यादेशादभिहितं धारयिष्ये कथं बत

svarge'pi khalu rāmasya kuśalaṃ daivatairaham |
pratyādeśādabhihitaṃ dhārayiṣye kathaṃ bata

कैकेय्याः प्रियकामेन रामः प्रव्राजितो वनम् ।
यदि सत्यं ब्रवीम्येतत् तदसत्यं भविष्यति

kaikeyyāḥ priyakāmena rāmaḥ pravrājito vanam |
yadi satyaṃ bravīmyetat tadasatyaṃ bhaviṣyati

अपुत्रेण मया पुत्रः श्रमेण महता महान् ।
रामो लब्धो महातेजाः स कथं त्यज्यते मया

aputreṇa mayā putraḥ śrameṇa mahatā mahān |
rāmo labdho mahātejāḥ sa kathaṃ tyajyate mayā

शूरश्च कृतविद्यश्च जितक्रोधः क्षमापरः ।
कथं कमलपत्राक्षो मया रामो विवास्यते

śūraśca kṛtavidyaśca jitakrodhaḥ kṣamāparaḥ |
kathaṃ kamalapatrākṣo mayā rāmo vivāsyate

कथमिन्दीवरश्यामं दीर्घबाहुं महाबलम् ।
अभिराममहं रामं स्थापयिष्यामि दण्डकान्

kathamindīvaraśyāmaṃ dīrghabāhuṃ mahābalam |
abhirāmamahaṃ rāmaṃ sthāpayiṣyāmi daṇḍakān

सुखानामुचितस्यैव दुःखैरनुचितस्य च ।
दुःखं नामानुपश्येयं कथं रामस्य धीमतः

sukhānāmucitasyaiva duḥkhairanucitasya ca |
duḥkhaṃ nāmānupaśyeyaṃ kathaṃ rāmasya dhīmataḥ

यदि दुःखमकृत्वा तु मम संक्रमणं भवेत् ।
अदुःखार्हस्य रामस्य ततः सुखमवाप्नुयाम्

yadi duḥkhamakṛtvā tu mama saṃkramaṇaṃ bhavet |
aduḥkhārhasya rāmasya tataḥ sukhamavāpnuyām

नृशंसे पापसंकल्पे रामं सत्यपराक्रमम् ।
किं विप्रियेण कैकेयि प्रियं योजयसे मम

nṛśaṃse pāpasaṃkalpe rāmaṃ satyaparākramam |
kiṃ vipriyeṇa kaikeyi priyaṃ yojayase mama

अकीर्तिरतुला लोके ध्रुवं परिभविष्यति ।
तथा विलपतस्तस्य परिभ्रमितचेतसः

akīrtiratulā loke dhruvaṃ paribhaviṣyati |
tathā vilapatastasya paribhramitacetasaḥ

अस्तमभ्यागमत् सूर्यो रजनी चाभ्यवर्तत ।
सा त्रियामा तदार्तस्य चन्द्रमण्डलमण्डिता

astamabhyāgamat sūryo rajanī cābhyavartata |
sā triyāmā tadārtasya candramaṇḍalamaṇḍitā

राज्ञो विलपमानस्य न व्यभासत शर्वरी ।
सदैवोष्णं विनिःश्वस्य वृद्धो दशरथो नृपः

rājño vilapamānasya na vyabhāsata śarvarī |
sadaivoṣṇaṃ viniḥśvasya vṛddho daśaratho nṛpaḥ

विललापार्तवद् दुःखं गगनासक्तलोचनः ।
न प्रभातं त्वयेच्छामि निशे नक्षत्रभूषिते

vilalāpārtavad duḥkhaṃ gaganāsaktalocanaḥ |
na prabhātaṃ tvayecchāmi niśe nakṣatrabhūṣite

क्रियतां मे दया भद्रे मयायं रचितोऽञ्जलिः ।
अथवा गम्यतां शीघ्रं नाहमिच्छामि निर्घृणाम्

kriyatāṃ me dayā bhadre mayāyaṃ racito'ñjaliḥ |
athavā gamyatāṃ śīghraṃ nāhamicchāmi nirghṛṇām

नृशंसां केकयीं द्रष्टुं यत्कृते व्यसनं मम ।
एवमुक्त्वा ततो राजा कैकेयीं संयताञ्जलिः

nṛśaṃsāṃ kekayīṃ draṣṭuṃ yatkṛte vyasanaṃ mama |
evamuktvā tato rājā kaikeyīṃ saṃyatāñjaliḥ

प्रसादयामास पुनः कैकेयीं राजधर्मवित् ।
साधुवृत्तस्य दीनस्य त्वद्गतस्य गतायुषः

prasādayāmāsa punaḥ kaikeyīṃ rājadharmavit |
sādhuvṛttasya dīnasya tvadgatasya gatāyuṣaḥ

प्रसादः क्रियतां भद्रे देवि राज्ञो विशेषतः ।
शून्ये न खलु सुश्रोणि मयेदं समुदाहृतम्

prasādaḥ kriyatāṃ bhadre devi rājño viśeṣataḥ |
śūnye na khalu suśroṇi mayedaṃ samudāhṛtam

कुरु साधुप्रसादं मे बाले सहृदया ह्यसि ।
प्रसीद देवि रामो मे त्वद्दत्तं राज्यमव्ययम्

kuru sādhuprasādaṃ me bāle sahṛdayā hyasi |
prasīda devi rāmo me tvaddattaṃ rājyamavyayam

लभतामसितापाङ्गे यशः परमवाप्स्यसि ।
मम रामस्य लोकस्य गुरूणां भरतस्य च ।
प्रियमेतद् गुरुश्रोणि कुरु चारुमुखेक्षणे

labhatāmasitāpāṅge yaśaḥ paramavāpsyasi |
mama rāmasya lokasya gurūṇāṃ bharatasya ca |
priyametad guruśroṇi kuru cārumukhekṣaṇe

विशुद्धभावस्य हि दुष्टभावा
दीनस्य ताम्राश्रुकलस्य राज्ञः ।
श्रुत्वा विचित्रं करुणं विलापं
भर्तुर्नृशंसा न चकार वाक्यम्

viśuddhabhāvasya hi duṣṭabhāvā
dīnasya tāmrāśrukalasya rājñaḥ |
śrutvā vicitraṃ karuṇaṃ vilāpaṃ
bharturnṛśaṃsā na cakāra vākyam

ततः स राजा पुनरेव मूर्च्छितः
प्रियामतुष्टां प्रतिकूलभाषिणीम् ।
समीक्ष्य पुत्रस्य विवासनं प्रति
क्षितौ विसंज्ञो निपपात दुःखितः

tataḥ sa rājā punareva mūrcchitaḥ
priyāmatuṣṭāṃ pratikūlabhāṣiṇīm |
samīkṣya putrasya vivāsanaṃ prati
kṣitau visaṃjño nipapāta duḥkhitaḥ

इतीव राज्ञो व्यथितस्य सा निशा
जगाम घोरं श्वसतो मनस्विनः ।
विबोध्यमानः प्रतिबोधनं तदा
निवारयामास स राजसत्तमः

itīva rājño vyathitasya sā niśā
jagāma ghoraṃ śvasato manasvinaḥ |
vibodhyamānaḥ pratibodhanaṃ tadā
nivārayāmāsa sa rājasattamaḥ