सर्ग 115: भरत नन्दीग्राम से राज्य चलाते हैं

ततो निक्षिप्य मातऽ: स अयोध्यायां दृढव्रत: ।
भरत: शोकसन्तप्तो गुरूनिदमथाब्रवीत्

tato nikṣipya māta': sa ayodhyāyāṃ dṛḍhavrata: |
bharata: śokasantapto gurūnidamathābravīt

नन्दिग्रामं गमिष्यामि सर्वानामन्त्रये ऽद्य व: ।
तत्र दु:खमिदं सर्वं सहिष्ये राघवं विना

nandigrāmaṃ gamiṣyāmi sarvānāmantraye 'dya va: |
tatra du:khamidaṃ sarvaṃ sahiṣye rāghavaṃ vinā

गतश्च हि दिवं राजा वनस्थश्च गुरुर्मम ।
रामं प्रतीक्षे राज्याय स हि राजा महायशा:

gataśca hi divaṃ rājā vanasthaśca gururmama |
rāmaṃ pratīkṣe rājyāya sa hi rājā mahāyaśā:

एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मन: ।
अब्रुवन् मन्त्रिण: सर्वे वसिष्ठश्च पुरोहित:

etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ bharatasya mahātmana: |
abruvan mantriṇa: sarve vasiṣṭhaśca purohita:

सुभृशं श्लाघनीयं च यदुक्तं भरत त्वया ।
वचनं भ्रातृवात्सल्यादनुरूपं तवैव तत्

subhṛśaṃ ślāghanīyaṃ ca yaduktaṃ bharata tvayā |
vacanaṃ bhrātṛvātsalyādanurūpaṃ tavaiva tat

नित्यं ते बन्धुलुब्धस्य तिष्ठतो भ्रातृसौहृदे ।
आर्यमार्गं प्रपन्नस्य नानुमन्येत क: पुमान्

nityaṃ te bandhulubdhasya tiṣṭhato bhrātṛsauhṛde |
āryamārgaṃ prapannasya nānumanyeta ka: pumān

मन्त्रिणां वचनं श्रुत्वा यथाभिलषितं प्रियम् ।
अब्रवीत्सारथिं वाक्यं रथो मे युज्यतामिति

mantriṇāṃ vacanaṃ śrutvā yathābhilaṣitaṃ priyam |
abravītsārathiṃ vākyaṃ ratho me yujyatāmiti

प्रहृष्टवदन: सर्वा मातऽ: समभिवाद्य स: ।
आरुरोह रथं श्रीमान् शत्रुघ्नेन समन्वित:

prahṛṣṭavadana: sarvā māta': samabhivādya sa: |
āruroha rathaṃ śrīmān śatrughnena samanvita:

आरुह्य च रथं शीघ्रं शत्रुघ्नभरतावुभौ ।
ययतु: परमप्रीतौ वृतौ मन्त्रिपुरोहितै:

āruhya ca rathaṃ śīghraṃ śatrughnabharatāvubhau |
yayatu: paramaprītau vṛtau mantripurohitai:

अग्रतो गुरवस्तत्र वसिष्ठप्रमुखा द्विजा: ।
प्रययु: प्राङ्मुखा: सर्वे नन्दिग्रामो यतो ऽभवत्

agrato guravastatra vasiṣṭhapramukhā dvijā: |
prayayu: prāṅmukhā: sarve nandigrāmo yato 'bhavat

बलं च तदनाहूतं गजाश्वरथसङ्कुलम् ।
प्रययौ भरते याते सर्वे च पुरवासिन:

balaṃ ca tadanāhūtaṃ gajāśvarathasaṅkulam |
prayayau bharate yāte sarve ca puravāsina:

रथस्थ: स हि धर्मात्मा भरतो भ्रातृवत्सल: ।
नन्दिग्रामं ययौ तूर्णं शिरस्याधाय पादुके

rathastha: sa hi dharmātmā bharato bhrātṛvatsala: |
nandigrāmaṃ yayau tūrṇaṃ śirasyādhāya pāduke

ततस्तु भरत: क्षिप्रं नन्दिग्रामं प्रविश्य स: ।
अवतीर्य्य रथात्तूर्णं गुरूनिदमुवाच ह

tatastu bharata: kṣipraṃ nandigrāmaṃ praviśya sa: |
avatīryya rathāttūrṇaṃ gurūnidamuvāca ha

एतद्राज्यं मम भ्रात्रा दत्तं संन्यासवत् स्वयम् ।
योगक्षेमवहे चेमे पादुके हेमभूषिते

etadrājyaṃ mama bhrātrā dattaṃ saṃnyāsavat svayam |
yogakṣemavahe ceme pāduke hemabhūṣite

भरत: शिरसा कृत्वा संन्यासं पादुके तत: ।
अब्रवीद्दु:खसन्तप्त: सर्वं प्रकृतिमण्डलम्

bharata: śirasā kṛtvā saṃnyāsaṃ pāduke tata: |
abravīddu:khasantapta: sarvaṃ prakṛtimaṇḍalam

छत्रं धारयत क्षिप्रमार्यपादाविमौ मतौ ।
आभ्यां राज्ये स्थितो धर्म: पादुकाभ्यां गुरोर्मम

chatraṃ dhārayata kṣipramāryapādāvimau matau |
ābhyāṃ rājye sthito dharma: pādukābhyāṃ gurormama

भ्रात्रा हि मयि संन्यासो निक्षिप्त: सौहृदादयम् ।
तमिमं पालयिष्यामि राघवागमनं प्रति

bhrātrā hi mayi saṃnyāso nikṣipta: sauhṛdādayam |
tamimaṃ pālayiṣyāmi rāghavāgamanaṃ prati

क्षिप्रं संयोजयित्वा तु राघवस्य पुन: स्वयम् ।
चरणौ तौ तु रामस्य द्रक्ष्यामि सहपादुकौ

kṣipraṃ saṃyojayitvā tu rāghavasya puna: svayam |
caraṇau tau tu rāmasya drakṣyāmi sahapādukau

ततो निक्षिप्तभारो ऽहं राघवेण समागत: ।
निवेद्य गुरवे राज्यं भजिष्ये गुरुवृत्तिताम्

tato nikṣiptabhāro 'haṃ rāghaveṇa samāgata: |
nivedya gurave rājyaṃ bhajiṣye guruvṛttitām

राघवाय च संन्यासं दत्त्वे मे वरपादुके ।
राज्यं चेदमयोध्यां च धूतपापो भवामि च

rāghavāya ca saṃnyāsaṃ dattve me varapāduke |
rājyaṃ cedamayodhyāṃ ca dhūtapāpo bhavāmi ca

अभिषिक्ते तु काकुत्स्थे प्रहृष्टमुदिते जने ।
प्रीतिर्मम यशश्चैव भवेद्राज्याच्चतुर्गुणम्

abhiṣikte tu kākutsthe prahṛṣṭamudite jane |
prītirmama yaśaścaiva bhavedrājyāccaturguṇam

एवं तु विलपन् दीनो भरत: स महायशा: ।
नन्दिग्रामे ऽकरोद्राज्यं दु:खितो मन्त्रिभि: सह

evaṃ tu vilapan dīno bharata: sa mahāyaśā: |
nandigrāme 'karodrājyaṃ du:khito mantribhi: saha

स वल्कलजटाधारी मुनिवेषधर: प्रभु: ।
नन्दिग्रामे ऽवसद्वीर: ससैन्यो भरतस्तदा

sa valkalajaṭādhārī muniveṣadhara: prabhu: |
nandigrāme 'vasadvīra: sasainyo bharatastadā

रामागमनमाकाङ्क्षन् भरतो भ्रातृवत्सल: ।
भ्रातुर्वचनकारी च प्रतिज्ञापारगस्तथा

rāmāgamanamākāṅkṣan bharato bhrātṛvatsala: |
bhrāturvacanakārī ca pratijñāpāragastathā

पादुके त्वभिषिच्याथ नन्द्रिग्रामे ऽवसत्तदा ।
भरत: शासनं सर्वं पादुकाभ्यां न्यवेदयत्

pāduke tvabhiṣicyātha nandrigrāme 'vasattadā |
bharata: śāsanaṃ sarvaṃ pādukābhyāṃ nyavedayat

ततस्तु भरत: श्रीमानभिषिच्यार्य्यपादुके ।
तदधीनस्तदा राज्यं कारयामास सर्वदा

tatastu bharata: śrīmānabhiṣicyāryyapāduke |
tadadhīnastadā rājyaṃ kārayāmāsa sarvadā

तदा हि यत्कार्य्यमुपैति किञ्चिदुपायनं चोपहृतं महार्हम् ।
स पादुकाभ्यां प्रथमं निवेद्य चकार पश्चाद्भरतो यथावत्

tadā hi yatkāryyamupaiti kiñcidupāyanaṃ copahṛtaṃ mahārham |
sa pādukābhyāṃ prathamaṃ nivedya cakāra paścādbharato yathāvat