सर्ग 114: भरत उजड़ी अयोध्या में प्रवेश करते हैं

स्त्रिग्धगम्भीरघोषेण स्यन्दनेनोपयान् प्रभु: ।
अयोध्यां भरत: क्षिप्रं प्रविवेश महायशा:

strigdhagambhīraghoṣeṇa syandanenopayān prabhu: |
ayodhyāṃ bharata: kṣipraṃ praviveśa mahāyaśā:

बिडालोलूकचरितामालीननरवारणाम् ।
तिमिराभ्याहतां कालीमप्रकाशां निशामिव

biḍālolūkacaritāmālīnanaravāraṇām |
timirābhyāhatāṃ kālīmaprakāśāṃ niśāmiva

राहुशत्रो: प्रियां पत्नीं श्रिया प्रज्वलितप्रभाम् ।
ग्रहेणाभ्युत्थिते नैकां रोहिणीमिव पीडिताम्

rāhuśatro: priyāṃ patnīṃ śriyā prajvalitaprabhām |
graheṇābhyutthite naikāṃ rohiṇīmiva pīḍitām

अल्पोष्णक्षुब्धसलिलां धर्मोत्तप्तविहङ्गमाम् ।
लीनमीनझषग्राहां कृशां गिरिनदीमिव

alpoṣṇakṣubdhasalilāṃ dharmottaptavihaṅgamām |
līnamīnajhaṣagrāhāṃ kṛśāṃ girinadīmiva

विधूमामिव हेमाभामध्वराग्ने: समुत्थिताम् ।
हविरभ्युक्षितां पश्चात् शिखां विप्रलयं गताम्

vidhūmāmiva hemābhāmadhvarāgne: samutthitām |
havirabhyukṣitāṃ paścāt śikhāṃ vipralayaṃ gatām

विध्वस्तकवचां रुग्णजवाजिरथध्वजाम् ।
हतप्रवीरामापन्नां चमूमिव महाहवे

vidhvastakavacāṃ rugṇajavājirathadhvajām |
hatapravīrāmāpannāṃ camūmiva mahāhave

सफेना सस्वना भूत्वा सागरस्य समुत्थिताम् ।
प्रशान्तमारुतोद्घातां जलोर्मिमिव निस्वनाम्

saphenā sasvanā bhūtvā sāgarasya samutthitām |
praśāntamārutodghātāṃ jalormimiva nisvanām

त्यक्तां यज्ञायुधै: सर्वैरभिरूपैश्च याजकै: ।
सुत्याकाले विनिर्वृत्ते वेदिं गतरवामिव

tyaktāṃ yajñāyudhai: sarvairabhirūpaiśca yājakai: |
sutyākāle vinirvṛtte vediṃ gataravāmiva

गोष्ठमध्ये स्थितामार्त्तामचरन्तीं तृणं नवम् ।
गोवृषेण परित्यक्तां गवां पत्तिमिवोत्सुकाम्

goṣṭhamadhye sthitāmārttāmacarantīṃ tṛṇaṃ navam |
govṛṣeṇa parityaktāṃ gavāṃ pattimivotsukām

प्रभाकराद्यै: सुस्निग्धै: प्रज्वलद्भिरिवोत्तमै: ।
वियुक्तां मणिभिर्जात्यैर्नवां मुक्तावलीमिव

prabhākarādyai: susnigdhai: prajvaladbhirivottamai: |
viyuktāṃ maṇibhirjātyairnavāṃ muktāvalīmiva

सहसा चलितां स्थानान्महीं पुण्यक्षयाद्गताम् ।
संहृतद्युतिविस्तारां तारामिव दिवश्च्युताम्

sahasā calitāṃ sthānānmahīṃ puṇyakṣayādgatām |
saṃhṛtadyutivistārāṃ tārāmiva divaścyutām

पुष्पनद्धां वसन्तान्ते मत्तभ्रमरनादिताम् ।
द्रुतदावाग्निविप्लुष्टां क्लान्तां वनलतामिव

puṣpanaddhāṃ vasantānte mattabhramaranāditām |
drutadāvāgnivipluṣṭāṃ klāntāṃ vanalatāmiva

सम्मूढनिगमां स्तब्धां संक्षिप्तविपणापणाम् ।
प्रच्छन्नशशिनक्षत्रां द्यामिवाम्बुधरैर्वृताम्

sammūḍhanigamāṃ stabdhāṃ saṃkṣiptavipaṇāpaṇām |
pracchannaśaśinakṣatrāṃ dyāmivāmbudharairvṛtām

क्षीणपानोत्तमैर्भिन्नै: शरावैरभिसंवृताम् ।
हतशौण्डामिवाकाशे पानभूमिमसंस्कृताम्

kṣīṇapānottamairbhinnai: śarāvairabhisaṃvṛtām |
hataśauṇḍāmivākāśe pānabhūmimasaṃskṛtām

वृक्णभूमितलां निम्नां वृक्णपात्रै: समावृताम् ।
उपयुक्तोदकां भग्नां प्रपां निपतितामिव

vṛkṇabhūmitalāṃ nimnāṃ vṛkṇapātrai: samāvṛtām |
upayuktodakāṃ bhagnāṃ prapāṃ nipatitāmiva

विपुलां विततां चैव युक्तपाशां तरस्विनाम् ।
भूमौ बाणैर्विनिष्कृत्तां पतितां ज्यामिवायुधात्

vipulāṃ vitatāṃ caiva yuktapāśāṃ tarasvinām |
bhūmau bāṇairviniṣkṛttāṃ patitāṃ jyāmivāyudhāt

सहसा युद्धशौण्डेन हयारोहेण वाहिताम् ।
निक्षिप्तभाण्डामुत्सृष्टां किशोरीमिव दुर्बलाम्

sahasā yuddhaśauṇḍena hayāroheṇa vāhitām |
nikṣiptabhāṇḍāmutsṛṣṭāṃ kiśorīmiva durbalām

शुष्कतोयां महामत्स्यै: कूर्मैश्च बहुभिर्वृताम् ।
प्रभिन्नतटविस्तीर्णां वापीमिव हृतोत्पलाम्

śuṣkatoyāṃ mahāmatsyai: kūrmaiśca bahubhirvṛtām |
prabhinnataṭavistīrṇāṃ vāpīmiva hṛtotpalām

पुरुषस्याप्रहृष्टस्य प्रतिषिद्धानुलेपनाम् ।
सन्तप्तामिव शोकेन गात्रयष्टिमभूषणाम्

puruṣasyāprahṛṣṭasya pratiṣiddhānulepanām |
santaptāmiva śokena gātrayaṣṭimabhūṣaṇām

प्रावृषि प्रविगाढायां प्रविष्टस्याभ्रमण्डलम् ।
प्रच्छन्नां नीलजीमूतैर्भास्करस्य प्रभामिव

prāvṛṣi pravigāḍhāyāṃ praviṣṭasyābhramaṇḍalam |
pracchannāṃ nīlajīmūtairbhāskarasya prabhāmiva

भरतस्तु रथस्थ: सन् श्रीमान् दशरथात्मज: ।
वाहयन्तं रथश्रेष्ठं सारथिं वाक्यमब्रवीत्

bharatastu rathastha: san śrīmān daśarathātmaja: |
vāhayantaṃ rathaśreṣṭhaṃ sārathiṃ vākyamabravīt

किं नु खल्वद्य गम्भीरो मूर्च्छितो न निशम्यते ।
यथापुरमयोध्यायां गीतवादित्रनिस्वन:

kiṃ nu khalvadya gambhīro mūrcchito na niśamyate |
yathāpuramayodhyāyāṃ gītavāditranisvana:

वारुणीमदगन्धश्च माल्यगन्धश्च मूर्च्छित: ।
धूपितागरुगन्धश्च न प्रवाति समन्तत:

vāruṇīmadagandhaśca mālyagandhaśca mūrcchita: |
dhūpitāgarugandhaśca na pravāti samantata:

यानप्रवरघोषश्च स्निग्धश्च हयनिस्वन: ।
प्रमत्तगजनादश्च महांश्च रथनिस्वन: ।
नेदानीं श्रूयते पुर्यामस्यां रामे विवासिते

yānapravaraghoṣaśca snigdhaśca hayanisvana: |
pramattagajanādaśca mahāṃśca rathanisvana: |
nedānīṃ śrūyate puryāmasyāṃ rāme vivāsite

चन्दनागरुगन्धांश्च महार्हाश्च नवस्रज: ।
गते हि रामे तरुणा: सन्तप्ता नोपभुञ्जते

candanāgarugandhāṃśca mahārhāśca navasraja: |
gate hi rāme taruṇā: santaptā nopabhuñjate

बहिर्यात्रां न गच्छन्ति चित्रमाल्यधरा नरा: ।
नोत्सवा: सम्प्रवर्त्तन्ते रामशोकार्दिते पुरे

bahiryātrāṃ na gacchanti citramālyadharā narā: |
notsavā: sampravarttante rāmaśokārdite pure

सह नूनं मम भ्रात्रा पुरस्यास्यद्युतिर्गता ।
नहि राजत्ययोध्येयं सासारेवार्जुनी क्षपा

saha nūnaṃ mama bhrātrā purasyāsyadyutirgatā |
nahi rājatyayodhyeyaṃ sāsārevārjunī kṣapā

कदा नु खलु मे भ्राता महोत्सव इवागत: ।
जनयिष्यत्ययोध्यायां हर्षं ग्रीष्म इवाम्बुद:

kadā nu khalu me bhrātā mahotsava ivāgata: |
janayiṣyatyayodhyāyāṃ harṣaṃ grīṣma ivāmbuda:

तरुणैश्चारुवेषैश्च नरैरुन्नतगामिभि: ।
सम्पतद्भिरयोध्यायां नाभिभान्ति महापथा:

taruṇaiścāruveṣaiśca narairunnatagāmibhi: |
sampatadbhirayodhyāyāṃ nābhibhānti mahāpathā:

एवं बहुविधं जल्पन् विवेश वसतिं पितु: ।
तेन हीनां नरेन्द्रेण सिंहहीनां गुहामिव

evaṃ bahuvidhaṃ jalpan viveśa vasatiṃ pitu: |
tena hīnāṃ narendreṇa siṃhahīnāṃ guhāmiva

तदा तदन्त:पुरमुज्झितप्रभं सुरैरिवोत्सृष्टमभास्करं दिनम् ।
निरीक्ष्य सर्वन्तु विविक्तमात्मवान् मुमोच बाष्पं भरत: सुदु:खित:

tadā tadanta:puramujjhitaprabhaṃ surairivotsṛṣṭamabhāskaraṃ dinam |
nirīkṣya sarvantu viviktamātmavān mumoca bāṣpaṃ bharata: sudu:khita: