सर्ग 113: भरत पादुकाएँ लेकर अयोध्या लौटते हैं

तत: शिरसि कृत्वा तु पादुके भरतस्तदा ।
आरुरोह रथं हृष्ट: शत्रुघ्नेन समन्वित:

tata: śirasi kṛtvā tu pāduke bharatastadā |
āruroha rathaṃ hṛṣṭa: śatrughnena samanvita:

वसिष्ठो वामदेवश्च जाबालिश्च दृढव्रत: ।
अग्रत: प्रययु: सर्वे मन्त्रिणो मन्त्रपूजिता:

vasiṣṭho vāmadevaśca jābāliśca dṛḍhavrata: |
agrata: prayayu: sarve mantriṇo mantrapūjitā:

मन्दाकिनीं नदीं रम्यां प्राङ्मुखास्ते ययुस्तदा ।
प्रदक्षिणं च कुर्वाणाश्चित्रकूटं महागिरिम्

mandākinīṃ nadīṃ ramyāṃ prāṅmukhāste yayustadā |
pradakṣiṇaṃ ca kurvāṇāścitrakūṭaṃ mahāgirim

पश्यन् धातुसहस्राणि रम्याणि विविधानि च ।
प्रययौ तस्य पार्श्वेन ससैन्यो भरतस्तदा

paśyan dhātusahasrāṇi ramyāṇi vividhāni ca |
prayayau tasya pārśvena sasainyo bharatastadā

अदूराच्चित्रकूटस्य ददर्श भरतस्तदा ।
आश्रमं यत्र स मुनिर्भरद्वाज: कृतालय:

adūrāccitrakūṭasya dadarśa bharatastadā |
āśramaṃ yatra sa munirbharadvāja: kṛtālaya:

स तमाश्रममागम्य भरद्वाजस्य बुद्धिमान् ।
अवतीर्य रथात् पादौ ववन्दे भरतस्तदा

sa tamāśramamāgamya bharadvājasya buddhimān |
avatīrya rathāt pādau vavande bharatastadā

ततो हृष्टो भरद्वाजो भरतं वाक्यमब्रवीत् ।
अपि कृत्यं कृतं तात रामेण च समागतम्

tato hṛṣṭo bharadvājo bharataṃ vākyamabravīt |
api kṛtyaṃ kṛtaṃ tāta rāmeṇa ca samāgatam

एवमुक्त: स तु ततो भरद्वाजेन धीमता ।
प्रत्युवाच भरद्वाजं भरतो भ्रातृवत्सल:

evamukta: sa tu tato bharadvājena dhīmatā |
pratyuvāca bharadvājaṃ bharato bhrātṛvatsala:

स याच्यमानो गुरुणा मया च दृढविक्रम: ।
राघव: परमप्रीतो वसिष्ठं वाक्यमब्रवीत्

sa yācyamāno guruṇā mayā ca dṛḍhavikrama: |
rāghava: paramaprīto vasiṣṭhaṃ vākyamabravīt

पितु: प्रतिज्ञां तामेव पालयिष्यामि तत्त्वत: ।
चतुर्दश हि वर्षाणि या प्रतिज्ञा पितुर्मम

pitu: pratijñāṃ tāmeva pālayiṣyāmi tattvata: |
caturdaśa hi varṣāṇi yā pratijñā piturmama

एवमुक्तो महाप्राज्ञो वसिष्ठ: प्रत्युवाच ह ।
वाक्यज्ञो वाक्यकुशलं राघवं वचनं महत्

evamukto mahāprājño vasiṣṭha: pratyuvāca ha |
vākyajño vākyakuśalaṃ rāghavaṃ vacanaṃ mahat

एते प्रयच्छ संहृष्ट: पादुके हेमभूषिते ।
अयोध्यायां महाप्राज्ञ योगक्षेमकरे तव

ete prayaccha saṃhṛṣṭa: pāduke hemabhūṣite |
ayodhyāyāṃ mahāprājña yogakṣemakare tava

एवमुक्तो वसिष्ठेन राघव: प्राङ्मुख: स्थित: ।
पादुके अधिरुह्यैते मम राज्याय वै ददौ

evamukto vasiṣṭhena rāghava: prāṅmukha: sthita: |
pāduke adhiruhyaite mama rājyāya vai dadau

निवृत्तो ऽहमनुज्ञातो रामेण सुमहात्मना ।
अयोध्यामेव गच्छामि गृहीत्वा पादुके शुभे

nivṛtto 'hamanujñāto rāmeṇa sumahātmanā |
ayodhyāmeva gacchāmi gṛhītvā pāduke śubhe

एतच्छ्रुत्वा शुभं वाक्यं भरतस्य महात्मन: ।
भरद्वाज: शुभतरं मुनिर्वाक्यमुवाच तम्

etacchrutvā śubhaṃ vākyaṃ bharatasya mahātmana: |
bharadvāja: śubhataraṃ munirvākyamuvāca tam

नैतच्चित्रं नरव्याघ्र शीलवृत्तवतां वर ।
यदार्यं त्वयि तिष्ठेत्तु निम्ने सृष्टमिवोदकम्

naitaccitraṃ naravyāghra śīlavṛttavatāṃ vara |
yadāryaṃ tvayi tiṣṭhettu nimne sṛṣṭamivodakam

अमृत: स महाबाहु: पिता दशरथस्तव ।
यस्य त्वमीदृश: पुत्रो धर्मज्ञो धर्मवत्सल:

amṛta: sa mahābāhu: pitā daśarathastava |
yasya tvamīdṛśa: putro dharmajño dharmavatsala:

तमृषिं तु महात्मानमुक्तवाक्यं कृताञ्जलि: ।
आमतन्त्रयितुमारेभे चरणावुपगृह्य च

tamṛṣiṃ tu mahātmānamuktavākyaṃ kṛtāñjali: |
āmatantrayitumārebhe caraṇāvupagṛhya ca

तत: प्रदक्षिणं कृत्वा भरद्वाजं पुन:पुन: ।
भरतस्तु ययौ श्रीमानयोध्यां सह मन्त्रिभि:

tata: pradakṣiṇaṃ kṛtvā bharadvājaṃ puna:puna: |
bharatastu yayau śrīmānayodhyāṃ saha mantribhi:

यानैश्च शकटैश्चैव हयैर्नागैश्च सा चमू: ।
पुनर्निवृत्ता विस्तीर्णा भरतस्यानुयायिनी

yānaiśca śakaṭaiścaiva hayairnāgaiśca sā camū: |
punarnivṛttā vistīrṇā bharatasyānuyāyinī

ततस्ते यमुनां दिव्यां नदीं तीर्त्वोर्मिमालिनीम् ।
ददृशुस्तां पुन: सर्वे गङ्गां शुभजलां नदीम्

tataste yamunāṃ divyāṃ nadīṃ tīrtvormimālinīm |
dadṛśustāṃ puna: sarve gaṅgāṃ śubhajalāṃ nadīm

तां रम्यजलसम्पूर्णां सन्तीर्य सहबान्धव: ।
शृङ्गिबेरपुरं रम्यं प्रविवेश ससैनिक:

tāṃ ramyajalasampūrṇāṃ santīrya sahabāndhava: |
śṛṅgiberapuraṃ ramyaṃ praviveśa sasainika:

शृङ्गिबेरपुराद्भूयस्त्वयोध्यां संददर्श ह

śṛṅgiberapurādbhūyastvayodhyāṃ saṃdadarśa ha

अयोध्यां च ततो दृष्ट्वा पित्रा भ्रात्रा विवर्जिताम् ।
भरतो दु:खसन्तप्त: सारथिं चेदमब्रवीत्

ayodhyāṃ ca tato dṛṣṭvā pitrā bhrātrā vivarjitām |
bharato du:khasantapta: sārathiṃ cedamabravīt

सारथे पश्य विध्वस्ता सायोध्या न प्रकाशते ।
निराकारा निरानन्दा दीना प्रतिहतस्वरा

sārathe paśya vidhvastā sāyodhyā na prakāśate |
nirākārā nirānandā dīnā pratihatasvarā