सर्ग 112: श्रीराम भरत को अपनी पादुकाएँ देते हैं

तमप्रतिमतेजोभ्यां भ्रातृभ्यां रोमहर्षणम् ।
विस्मिता: सङ्गमं प्रेक्ष्य समवेता महर्षय:

tamapratimatejobhyāṃ bhrātṛbhyāṃ romaharṣaṇam |
vismitā: saṅgamaṃ prekṣya samavetā maharṣaya:

अन्तर्हितास्त्वृषिगणा: सिद्धाश्च परमर्षय: ।
तौ भ्रातरौ महात्मानौ महात्मानौ काकुत्स्थौ प्रशशंसिरे

antarhitāstvṛṣigaṇā: siddhāśca paramarṣaya: |
tau bhrātarau mahātmānau mahātmānau kākutsthau praśaśaṃsire

स धन्यो यस्य पुत्रौ द्वौ धर्मज्ञौ धर्मविक्रमौ ।
श्रुत्वा वयं हि सम्भाषामुभयो: स्पृहयामहे

sa dhanyo yasya putrau dvau dharmajñau dharmavikramau |
śrutvā vayaṃ hi sambhāṣāmubhayo: spṛhayāmahe

ततस्त्वृषिगणा: क्षिप्रं दशग्रीववधैषिण: ।
भरतं राजशार्दूलमित्यूचु: सङ्गता वच:

tatastvṛṣigaṇā: kṣipraṃ daśagrīvavadhaiṣiṇa: |
bharataṃ rājaśārdūlamityūcu: saṅgatā vaca:

कुले जात महाप्राज्ञ महावृत्त महायश: ।
ग्राह्यं रामस्य वाक्यं ते पितरं यद्यवेक्षसे

kule jāta mahāprājña mahāvṛtta mahāyaśa: |
grāhyaṃ rāmasya vākyaṃ te pitaraṃ yadyavekṣase

सदानृणमिमं रामं वयमिच्छामहे पितु: ।
अनृणत्वाच्च कैकेय्या: स्वर्गं दशरथो गत:

sadānṛṇamimaṃ rāmaṃ vayamicchāmahe pitu: |
anṛṇatvācca kaikeyyā: svargaṃ daśaratho gata:

एतावदुक्त्वा वचनं गन्धर्वा: समहर्षय: ।
राजर्षयश्चैव तदा सर्वे स्वांस्वां गतिं गता:

etāvaduktvā vacanaṃ gandharvā: samaharṣaya: |
rājarṣayaścaiva tadā sarve svāṃsvāṃ gatiṃ gatā:

ह्लादितस्तेन वाक्येन शुभेन शुभदर्शन: ।
राम: संहृष्टवदनस्तानृषीनभ्यपूजयत्

hlāditastena vākyena śubhena śubhadarśana: |
rāma: saṃhṛṣṭavadanastānṛṣīnabhyapūjayat

स्रस्तगात्रस्तु भरत: स वाचा सज्जमानया ।
कृताञ्जलिरिदं वाक्यं राघवं पुनरब्रवीत्

srastagātrastu bharata: sa vācā sajjamānayā |
kṛtāñjaliridaṃ vākyaṃ rāghavaṃ punarabravīt

राजधर्ममनुप्रेक्ष्य कुलधर्मानुसन्ततिम् ।
कर्त्तुमर्हसि काकुत्स्थ मम मातुश्च याचनाम्

rājadharmamanuprekṣya kuladharmānusantatim |
karttumarhasi kākutstha mama mātuśca yācanām

रक्षितुं सुमहद्राज्यमहमेकस्तु नोत्सहे ।
पौरजानपदांश्चापि रक्तान् रञ्जयितुं तथा

rakṣituṃ sumahadrājyamahamekastu notsahe |
paurajānapadāṃścāpi raktān rañjayituṃ tathā

ज्ञातयश्च हि योधाश्च मित्राणि सुहृदश्च न: ।
त्वामेव प्रतिकांक्षन्ते पर्जन्यमिव कर्षका:

jñātayaśca hi yodhāśca mitrāṇi suhṛdaśca na: |
tvāmeva pratikāṃkṣante parjanyamiva karṣakā:

इदं राज्यं महाप्राज्ञ स्थापय प्रतिपद्य हि ।
शक्तिमानसि काकुत्स्थ लोकस्य परिपालने

idaṃ rājyaṃ mahāprājña sthāpaya pratipadya hi |
śaktimānasi kākutstha lokasya paripālane

इत्युक्त्वा न्यपतद् भ्रातु: पादयोर्भरतस्तदा ।
भृशं सम्प्रार्थयामास राममेव प्रियंवद:

ityuktvā nyapatad bhrātu: pādayorbharatastadā |
bhṛśaṃ samprārthayāmāsa rāmameva priyaṃvada:

तमङ्के भ्रातरं कृत्वा रामो वचनमब्रवीत् ।
श्यामं नलिनपत्राक्षं मत्तहंसस्वरं स्वयम्

tamaṅke bhrātaraṃ kṛtvā rāmo vacanamabravīt |
śyāmaṃ nalinapatrākṣaṃ mattahaṃsasvaraṃ svayam

आगता त्वामियं बुद्धि: स्वजा वैनयिकी च या ।
भृशमुत्सहसे तात रक्षितुं पृथिवीमपि

āgatā tvāmiyaṃ buddhi: svajā vainayikī ca yā |
bhṛśamutsahase tāta rakṣituṃ pṛthivīmapi

अमात्यैश्च सुहृद्भिश्च बुद्धिमद्भिश्च मन्त्रिभि: ।
सर्वकार्याणि सम्मन्त्र्य सुमहान्त्यपि कारय

amātyaiśca suhṛdbhiśca buddhimadbhiśca mantribhi: |
sarvakāryāṇi sammantrya sumahāntyapi kāraya

लक्ष्मीश्चन्द्रादपेयाद्वा हिमवान् वा हिमं त्यजेत् ।
अतीयात् सागरो वेलां न प्रतिज्ञामहं पितु:

lakṣmīścandrādapeyādvā himavān vā himaṃ tyajet |
atīyāt sāgaro velāṃ na pratijñāmahaṃ pitu:

कामाद्वा तात लोभाद्वा मात्रा तुभ्यमिदं कृतम् ।
न तन्मनसि कर्त्तव्यं वर्त्तितव्यं च मातृवत्

kāmādvā tāta lobhādvā mātrā tubhyamidaṃ kṛtam |
na tanmanasi karttavyaṃ varttitavyaṃ ca mātṛvat

एवं ब्रुवाणं भरत: कौसल्यासुतमब्रवीत् ।
तेजसादित्यसङ्काशं प्रतिपच्चन्द्रदर्शनम्

evaṃ bruvāṇaṃ bharata: kausalyāsutamabravīt |
tejasādityasaṅkāśaṃ pratipaccandradarśanam

अधिरोहार्य पादाभ्यां पादुके हेमभूषिते ।
एते हि सर्वलोकस्य योगक्षेमं विधास्यत:

adhirohārya pādābhyāṃ pāduke hemabhūṣite |
ete hi sarvalokasya yogakṣemaṃ vidhāsyata:

सो ऽधिरुह्य नरव्याघ्र: पादुके ह्यवरुह्य च ।
प्रायच्छत् सुमहातेजा भरताय महात्मने

so 'dhiruhya naravyāghra: pāduke hyavaruhya ca |
prāyacchat sumahātejā bharatāya mahātmane

स पादुके सम्प्रणम्य रामं वचनमब्रवीत् ।
चतुर्दश हि वर्षाणि जटाचीरधरो ह्यहम्

sa pāduke sampraṇamya rāmaṃ vacanamabravīt |
caturdaśa hi varṣāṇi jaṭācīradharo hyaham

फलमूलाशनो वीर भवेयं रघुनन्दन ।
तवागमनमाकांक्षन् वसन् वै नगराद्बहि:

phalamūlāśano vīra bhaveyaṃ raghunandana |
tavāgamanamākāṃkṣan vasan vai nagarādbahi:

तव पादुकयोर्न्यस्तराज्यतन्त्र: परन्तप ।
चतुर्दशे हि सम्पूर्णे वर्षे ऽहनि रघूत्तम ।
न द्रक्ष्यामि यदि त्वां तु प्रवेक्ष्यामि हुताशनम्

tava pādukayornyastarājyatantra: parantapa |
caturdaśe hi sampūrṇe varṣe 'hani raghūttama |
na drakṣyāmi yadi tvāṃ tu pravekṣyāmi hutāśanam

तथेति च प्रतिज्ञाय तं परिष्वज्य सादरम् ।
शत्रुघ्नं च परिष्वज्य भरतं चेदमब्रवीत्

tatheti ca pratijñāya taṃ pariṣvajya sādaram |
śatrughnaṃ ca pariṣvajya bharataṃ cedamabravīt

मातरं रक्ष कैकेयीं मा रोषं कुरु तां प्रति ।
मया च सीतया चैव शप्तो ऽसि रघुसत्तम

mātaraṃ rakṣa kaikeyīṃ mā roṣaṃ kuru tāṃ prati |
mayā ca sītayā caiva śapto 'si raghusattama

इत्युक्त्वा ऽश्रुपरीताक्षो भ्रातरं विससर्ज ह

ityuktvā 'śruparītākṣo bhrātaraṃ visasarja ha

स पादुके ते भरत: प्रतापवान् स्वलङ्कृते सम्परिपूज्य धर्मवित् ।
प्रदक्षिणं चैव चकार राघवं चकार चैवोत्तमनागमूर्द्धनि

sa pāduke te bharata: pratāpavān svalaṅkṛte samparipūjya dharmavit |
pradakṣiṇaṃ caiva cakāra rāghavaṃ cakāra caivottamanāgamūrddhani

अथानुपूर्व्यात् प्रतिनन्द्य तं जनं गुरूंश्च मन्त्रिप्रकृतीस्तथानुजौ ।
व्यसर्जयद्राघववंशवर्द्धन: स्थिर: स्वधर्मे हिमवानिवाचल:

athānupūrvyāt pratinandya taṃ janaṃ gurūṃśca mantriprakṛtīstathānujau |
vyasarjayadrāghavavaṃśavarddhana: sthira: svadharme himavānivācala:

तं मातरो बाष्पगृहीतकण्ठ्यो दु:खेन नामन्त्रयितुं हि शेकु: ।
स त्वेव मातऽरभिवाद्य सर्वा रुदन् कुटीं स्वां प्रविवेश राम:

taṃ mātaro bāṣpagṛhītakaṇṭhyo du:khena nāmantrayituṃ hi śeku: |
sa tveva māta'rabhivādya sarvā rudan kuṭīṃ svāṃ praviveśa rāma: