सर्ग 111: भरत का धरना और श्रीराम का निषेध

वसिष्ठस्तु तदा राममुक्त्वा राजपुरोहित: ।
अब्रवीद्धर्मसंयुक्तं पुनरेवापरं वच:

vasiṣṭhastu tadā rāmamuktvā rājapurohita: |
abravīddharmasaṃyuktaṃ punarevāparaṃ vaca:

पुरुषस्येह जातस्य भवन्ति गुरवस्त्रय: ।
आचार्य्यश्चैव काकुत्स्थ पिता माता च राघव

puruṣasyeha jātasya bhavanti guravastraya: |
ācāryyaścaiva kākutstha pitā mātā ca rāghava

पिता ह्येनं जनयति पुरुषं पुरुषर्षभ ।
प्रज्ञां ददाति चाचार्यस्तस्मात्स गुरुरुच्यते

pitā hyenaṃ janayati puruṣaṃ puruṣarṣabha |
prajñāṃ dadāti cācāryastasmātsa gururucyate

सो ऽहं ते पितुराचार्य्यस्तव चैव परन्तप ।
मम त्वं वचनं कुर्वन् नातिवर्त्ते: सताङ्गतिम्

so 'haṃ te piturācāryyastava caiva parantapa |
mama tvaṃ vacanaṃ kurvan nātivartte: satāṅgatim

इमा हि ते परिषद: श्रेणयश्च द्विजास्तथा ।
एषु तात चरन् धर्मं नातिवर्त्ते: सताङ्गतिम्

imā hi te pariṣada: śreṇayaśca dvijāstathā |
eṣu tāta caran dharmaṃ nātivartte: satāṅgatim

वृद्धाया धर्मशीलाया मातुर्नार्हस्यवर्त्तितुम् ।
अस्यास्तु वचनं कुर्वन् नातिवर्त्ते: सताङ्गतिम्

vṛddhāyā dharmaśīlāyā māturnārhasyavarttitum |
asyāstu vacanaṃ kurvan nātivartte: satāṅgatim

भरतस्य वच: कुर्वन् याचमानस्य राघव ।
आत्मानं नातिवर्त्तेस्त्वं सत्यधर्मपराक्रम

bharatasya vaca: kurvan yācamānasya rāghava |
ātmānaṃ nātivarttestvaṃ satyadharmaparākrama

एवं मधुरमुक्तस्तु गुरुणा राघव: स्वयम् ।
प्रत्युवाच समासीनं वसिष्ठं पुरुषर्षभ:

evaṃ madhuramuktastu guruṇā rāghava: svayam |
pratyuvāca samāsīnaṃ vasiṣṭhaṃ puruṣarṣabha:

यन्मातापितरौ वृत्तं तनये कुरुत: सदा ।
न सुप्रतिकरं तत्तु मात्रा पित्रा च यत्कृतम्

yanmātāpitarau vṛttaṃ tanaye kuruta: sadā |
na supratikaraṃ tattu mātrā pitrā ca yatkṛtam

यथाशक्ति प्रदानेन स्नापनोच्छादनेन च ।
नित्यं च प्रियवादेन तथा संवर्द्धनेन च

yathāśakti pradānena snāpanocchādanena ca |
nityaṃ ca priyavādena tathā saṃvarddhanena ca

स हि राजा जनयिता पिता दशरथो मम ।
आज्ञातं यन्मया तस्य न तन्मिथ्या भविष्यति

sa hi rājā janayitā pitā daśaratho mama |
ājñātaṃ yanmayā tasya na tanmithyā bhaviṣyati

एवमुक्तस्तु रामेण भरत: प्रत्यनन्तरम् ।
उवाच परमोदार: सूतं परमदुर्मना:

evamuktastu rāmeṇa bharata: pratyanantaram |
uvāca paramodāra: sūtaṃ paramadurmanā:

इह मे स्थण्डिले शीघ्रं कुशानास्तर सारथे ।
आर्य्यं प्रत्युपवेक्ष्यामि यावन्मे न प्रसीदति

iha me sthaṇḍile śīghraṃ kuśānāstara sārathe |
āryyaṃ pratyupavekṣyāmi yāvanme na prasīdati

अनाहारो निरालोको धनहीनो यथा द्विज: ।
शेष्ये पुरस्तात् शालाया यावन्न प्रतियास्यति

anāhāro nirāloko dhanahīno yathā dvija: |
śeṣye purastāt śālāyā yāvanna pratiyāsyati

स तु राममवेक्षन्तं सुमन्त्रं प्रेक्ष्य दुर्मना: ।
कुशोत्तरमुपस्थाप्य भूमावेवास्तरत् स्वयम्

sa tu rāmamavekṣantaṃ sumantraṃ prekṣya durmanā: |
kuśottaramupasthāpya bhūmāvevāstarat svayam

तमुवाच महातेजा रामो राजर्षिसत्तम: ।
किं मां भरत कुर्वाणं तात प्रत्युपवेक्ष्यसि

tamuvāca mahātejā rāmo rājarṣisattama: |
kiṃ māṃ bharata kurvāṇaṃ tāta pratyupavekṣyasi

ब्राह्मणो ह्येकपार्श्वेन नरान् रोद्धुमिहार्हति ।
न तु मूर्द्धाभिषिक्तानां विधि: प्रत्युपवेशने

brāhmaṇo hyekapārśvena narān roddhumihārhati |
na tu mūrddhābhiṣiktānāṃ vidhi: pratyupaveśane

उत्तिष्ठ नरशार्दूल हित्वैतद्दारुणं व्रतम् ।
पुरवर्य्यामित: क्षिप्रमयोध्यां याहि राघव

uttiṣṭha naraśārdūla hitvaitaddāruṇaṃ vratam |
puravaryyāmita: kṣipramayodhyāṃ yāhi rāghava

आसीनस्त्वेव भरत: पौरजानपदं जनम् ।
उवाच सर्वत: प्रेक्ष्य किमार्यं नानुशासथ

āsīnastveva bharata: paurajānapadaṃ janam |
uvāca sarvata: prekṣya kimāryaṃ nānuśāsatha

ते तमूचुर्महात्मानं पौरजानपदा जना: ।
काकुत्स्थमभिजानीम: सम्यग्वदति राघव:

te tamūcurmahātmānaṃ paurajānapadā janā: |
kākutsthamabhijānīma: samyagvadati rāghava:

एषो ऽपि हि महाभाग: पितुर्वचसि तिष्ठति ।
अत एव न शक्ता: स्मो व्यावर्त्तयितुमञ्जसा

eṣo 'pi hi mahābhāga: piturvacasi tiṣṭhati |
ata eva na śaktā: smo vyāvarttayitumañjasā

तेषामाज्ञाय वचनं रामो वचनमब्रवीत् ।
एवं निबोध वचनं सुहृदां धर्मचक्षुषाम्

teṣāmājñāya vacanaṃ rāmo vacanamabravīt |
evaṃ nibodha vacanaṃ suhṛdāṃ dharmacakṣuṣām

एतच्चैवोभयं श्रुत्वा सम्यक् सम्पश्य राघव ।
उत्तिष्ठ त्वं महाबाहो मां च स्पृश तथोदकम्

etaccaivobhayaṃ śrutvā samyak sampaśya rāghava |
uttiṣṭha tvaṃ mahābāho māṃ ca spṛśa tathodakam

अथोत्थाय जलं स्पृष्ट्वा भरतो वाक्यमब्रवीत् ।
श्रृण्वन्तु मे परिषदो मन्त्रिण: श्रेणयस्तथा

athotthāya jalaṃ spṛṣṭvā bharato vākyamabravīt |
śrṛṇvantu me pariṣado mantriṇa: śreṇayastathā

न याचे पितरं राज्यं नानुशासामि मातरम् ।
आर्यं परमधर्मज्ञं नानुजानामि राघवम्

na yāce pitaraṃ rājyaṃ nānuśāsāmi mātaram |
āryaṃ paramadharmajñaṃ nānujānāmi rāghavam

यदि त्ववश्यं वस्तव्यं कर्त्तव्यं च पितुर्वच: ।
अहमेव निवत्स्यामि चतुर्दश समा वने

yadi tvavaśyaṃ vastavyaṃ karttavyaṃ ca piturvaca: |
ahameva nivatsyāmi caturdaśa samā vane

धर्मात्मा तस्य तथ्येन भ्रातुर्वाक्येन विस्मित: ।
उवाच राम: सम्प्रेक्ष्य पौरजानपदं जनम्

dharmātmā tasya tathyena bhrāturvākyena vismita: |
uvāca rāma: samprekṣya paurajānapadaṃ janam

विक्रीतमाहितं क्रीतं यत् पित्रा जीवता मम ।
न तल्लोपयितुं शक्यं मया वा भरतेन वा

vikrītamāhitaṃ krītaṃ yat pitrā jīvatā mama |
na tallopayituṃ śakyaṃ mayā vā bharatena vā

अपधिर्न मया कार्य्यो वनवासे जुगुप्सित: ।
युक्तमुक्तं च कैकेय्या पित्रा मे सुकृतं कृतम्

apadhirna mayā kāryyo vanavāse jugupsita: |
yuktamuktaṃ ca kaikeyyā pitrā me sukṛtaṃ kṛtam

जानामि भरतं क्षान्तं गुरुसत्कारकारिणम् ।
सर्वमेवात्र कल्याणं सत्यसन्धे महात्मनि

jānāmi bharataṃ kṣāntaṃ gurusatkārakāriṇam |
sarvamevātra kalyāṇaṃ satyasandhe mahātmani

अनेन धर्मशीलेन वनात् प्रत्यागत: पुन: ।
भ्रात्रा सह भविष्यामि पृथिव्या: पतिरुत्तम:

anena dharmaśīlena vanāt pratyāgata: puna: |
bhrātrā saha bhaviṣyāmi pṛthivyā: patiruttama:

वृतो राजा हि कैकेय्या मया तद्वचनं कृतम् ।
अनृतन्मोचयानेन पितरं तं महीपतिम्

vṛto rājā hi kaikeyyā mayā tadvacanaṃ kṛtam |
anṛtanmocayānena pitaraṃ taṃ mahīpatim