सर्ग 109: श्रीराम जाबालि को फटकारते हैं, सत्य सर्वोपरि

जाबालेस्तु वच: श्रुत्वा राम: सत्यात्मनां वर: ।
उवाच परया भक्त्या स्वबुद्ध्या चाविपन्नया

jābālestu vaca: śrutvā rāma: satyātmanāṃ vara: |
uvāca parayā bhaktyā svabuddhyā cāvipannayā

भवान् मे प्रियकामार्थं वचनं यदिहोक्तवान् ।
अकार्य्यं कार्य्यसङ्काशमपथ्यं पथ्यसम्मितम्

bhavān me priyakāmārthaṃ vacanaṃ yadihoktavān |
akāryyaṃ kāryyasaṅkāśamapathyaṃ pathyasammitam

निर्मर्यादस्तु पुरुष: पापाचारसमन्वित: ।
मानं न लभते सत्सु भिन्नचारित्रदर्शन:

nirmaryādastu puruṣa: pāpācārasamanvita: |
mānaṃ na labhate satsu bhinnacāritradarśana:

कुलीनमकुलीनं वा वीरं पुरुषमानिनम् ।
चारित्रमेव व्याख्याति शुचिं वा यदि वा ऽशुचिम्

kulīnamakulīnaṃ vā vīraṃ puruṣamāninam |
cāritrameva vyākhyāti śuciṃ vā yadi vā 'śucim

अनार्यस्त्वार्यसङ्काश: शौचाद्धीनस्तथा शुचि: ।
लक्षण्यवदलक्षण्यो दु:शील: शीलवानिव

anāryastvāryasaṅkāśa: śaucāddhīnastathā śuci: |
lakṣaṇyavadalakṣaṇyo du:śīla: śīlavāniva

अधर्मं धर्मवेषेण यदीमं लोकसङ्करम् ।
अभिपत्स्ये शुभं हित्वा क्रियाविधिविवर्जितम्

adharmaṃ dharmaveṣeṇa yadīmaṃ lokasaṅkaram |
abhipatsye śubhaṃ hitvā kriyāvidhivivarjitam

कश्चेतयान: पुरुष: कार्याकार्यविचक्षण: ।
बहुमंस्यति मां लोके दुर्वृत्तं लोकदूषणम्

kaścetayāna: puruṣa: kāryākāryavicakṣaṇa: |
bahumaṃsyati māṃ loke durvṛttaṃ lokadūṣaṇam

कस्य धास्याम्यहं वृत्तं केन वा स्वर्गमाप्नुयाम् ।
अनया वर्त्तमानो हि वृत्त्या हीनप्रतिज्ञया

kasya dhāsyāmyahaṃ vṛttaṃ kena vā svargamāpnuyām |
anayā varttamāno hi vṛttyā hīnapratijñayā

कामवृत्तस्त्वयं लोक: कृत्स्न: समुपवर्त्तते ।
यद्वृत्ता: सन्ति राजानस्तद्वृत्ता: सन्ति हि प्रजा:

kāmavṛttastvayaṃ loka: kṛtsna: samupavarttate |
yadvṛttā: santi rājānastadvṛttā: santi hi prajā:

सत्यमेवानृशंसञ्च राजवृत्तं सनातनम् ।
तस्मात्सत्यात्मकं राज्यं सत्ये लोक: प्रतिष्ठित:

satyamevānṛśaṃsañca rājavṛttaṃ sanātanam |
tasmātsatyātmakaṃ rājyaṃ satye loka: pratiṣṭhita:

ऋषयश्चैव देवाश्च सत्यमेव हि मेनिरे ।
सत्यवादी हि लोके ऽस्मिन् परमं गच्छति क्षयम्

ṛṣayaścaiva devāśca satyameva hi menire |
satyavādī hi loke 'smin paramaṃ gacchati kṣayam

उद्विजन्ते यथा सर्प्पान्नरादनृतवादिन: ।
धर्म: सत्यं परो लोके मूलं स्वर्गस्य चोच्यते

udvijante yathā sarppānnarādanṛtavādina: |
dharma: satyaṃ paro loke mūlaṃ svargasya cocyate

सत्यमेवेश्वरो लोके सत्यं पद्मा श्रिता सदा ।
सत्यमूलानि सर्वाणि सत्यान्नास्ति परं पदम्

satyameveśvaro loke satyaṃ padmā śritā sadā |
satyamūlāni sarvāṇi satyānnāsti paraṃ padam

दत्तमिष्टं हुतं चैव तप्तानि च तपांसि च ।
वेदा: सत्यप्रतिष्ठानास्तस्मात् सत्यपरो भवेत्

dattamiṣṭaṃ hutaṃ caiva taptāni ca tapāṃsi ca |
vedā: satyapratiṣṭhānāstasmāt satyaparo bhavet

एक: पालयते लोकमेक: पालयते कुलम् ।
मज्जत्येको हि निरय एक: स्वर्गे महीयते

eka: pālayate lokameka: pālayate kulam |
majjatyeko hi niraya eka: svarge mahīyate

सो ऽहं पितुर्नियोगन्तु किमर्थं नानुपालये ।
सत्यप्रतिश्रव: सत्यं सत्येन समयीकृत:

so 'haṃ piturniyogantu kimarthaṃ nānupālaye |
satyapratiśrava: satyaṃ satyena samayīkṛta:

नैव लोभान्न मोहाद्वा न ह्यज्ञानात्तमोन्वित: ।
सेतुं सत्यस्य भेत्स्यामि गुरो: सत्यप्रतिश्रव:

naiva lobhānna mohādvā na hyajñānāttamonvita: |
setuṃ satyasya bhetsyāmi guro: satyapratiśrava:

असत्यसन्धस्य सतश्चलस्यास्थिरचेतस: ।
नैव देवा न पितर: प्रतीच्छन्तीति न: श्रुतम्

asatyasandhasya sataścalasyāsthiracetasa: |
naiva devā na pitara: pratīcchantīti na: śrutam

प्रत्यगात्ममिमं धर्मं सत्यं पश्याम्यहं स्वयम् ।
भार: सत्पुरुषाचीर्णस्तदर्थमभिमन्यते

pratyagātmamimaṃ dharmaṃ satyaṃ paśyāmyahaṃ svayam |
bhāra: satpuruṣācīrṇastadarthamabhimanyate

क्षात्त्रं धर्ममहं त्यक्ष्ये ह्यधर्मं धर्मसंहितम् ।
क्षुद्रैर्नृशंसैर्लुब्धैश्च सेवितं पापकर्मभि:

kṣāttraṃ dharmamahaṃ tyakṣye hyadharmaṃ dharmasaṃhitam |
kṣudrairnṛśaṃsairlubdhaiśca sevitaṃ pāpakarmabhi:

कायेन कुरुते पापं मनसा सम्प्रधार्य च ।
अनृतं जिह्वया चाह त्रिविधं कर्म पातकम्

kāyena kurute pāpaṃ manasā sampradhārya ca |
anṛtaṃ jihvayā cāha trividhaṃ karma pātakam

भूमि: कीर्त्तिर्यशो लक्ष्मी: पुरुषं प्रार्थयन्ति हि ।
स्वर्गस्थं चानुपश्यन्ति सत्यमेव भजेत तत्

bhūmi: kīrttiryaśo lakṣmī: puruṣaṃ prārthayanti hi |
svargasthaṃ cānupaśyanti satyameva bhajeta tat

श्रेष्ठं ह्यनार्यमेव स्याद्यद्भवानवधार्य्य माम् ।
आह युक्तिकरैर्वाक्यैरिदं भद्रं कुरुष्व ह

śreṣṭhaṃ hyanāryameva syādyadbhavānavadhāryya mām |
āha yuktikarairvākyairidaṃ bhadraṃ kuruṣva ha

कथं ह्यहं प्रतिज्ञाय वनवासमिमं गुरौ ।
भरतस्य करिष्यामि वचो हित्वा गुरोर्वच:

kathaṃ hyahaṃ pratijñāya vanavāsamimaṃ gurau |
bharatasya kariṣyāmi vaco hitvā gurorvaca:

स्थिरा मया प्रतिज्ञाता प्रतिज्ञा गुरुसन्निधौ ।
प्रहृष्यमाणा सा देवी कैकेयी चाभवत्तदा

sthirā mayā pratijñātā pratijñā gurusannidhau |
prahṛṣyamāṇā sā devī kaikeyī cābhavattadā

वनवासं वसन्नेवं शुचिर्नियतभोजन: ।
मूलै: पुष्पै: फलै: पुण्यै: पितऽन् देवांश्च तर्पयन्

vanavāsaṃ vasannevaṃ śucirniyatabhojana: |
mūlai: puṣpai: phalai: puṇyai: pita'n devāṃśca tarpayan

सन्तुष्टपञ्चवर्गो ऽहं लोकयात्रां प्रवर्त्तये ।
अकुह: श्रद्दधानस्सन् कार्य्याकार्य्यविचक्षण:

santuṣṭapañcavargo 'haṃ lokayātrāṃ pravarttaye |
akuha: śraddadhānassan kāryyākāryyavicakṣaṇa:

कर्मभूमिमिमां प्राप्य कर्त्तव्यं कर्म यच्छुभम् ।
अग्निर्वायुश्च सोमश्च कर्मणां फलभागिन:

karmabhūmimimāṃ prāpya karttavyaṃ karma yacchubham |
agnirvāyuśca somaśca karmaṇāṃ phalabhāgina:

शतं क्रतूनामाहृत्य देवराट् त्रिदिवङ्गत: ।
तपांस्युग्राणि चास्थाय दिवं याता महर्षय:

śataṃ kratūnāmāhṛtya devarāṭ tridivaṅgata: |
tapāṃsyugrāṇi cāsthāya divaṃ yātā maharṣaya:

अमृष्यमाण: पुनरुग्रतेजा निशम्य तन्नास्तिकवाक्यहेतुम् ।
अथाब्रवीत्तं नृपतेस्तनूजो विगर्हमाणो वचनानि तस्य

amṛṣyamāṇa: punarugratejā niśamya tannāstikavākyahetum |
athābravīttaṃ nṛpatestanūjo vigarhamāṇo vacanāni tasya

सत्यं च धर्मं च पराक्रमं च भूतानुकम्पां प्रियवादिताञ्च ।
द्विजातिदेवातिथिपूजनं च पन्थानमाहुस्त्रिदिवस्य सन्त:

satyaṃ ca dharmaṃ ca parākramaṃ ca bhūtānukampāṃ priyavāditāñca |
dvijātidevātithipūjanaṃ ca panthānamāhustridivasya santa:

तेनैवमाज्ञाय यथावदर्थमेकोदयं सम्प्रतिपद्य विप्रा: ।
धर्मं चरन्त: सकलं यथावत् कांक्षन्ति लोकागममप्रमत्ता:

tenaivamājñāya yathāvadarthamekodayaṃ sampratipadya viprā: |
dharmaṃ caranta: sakalaṃ yathāvat kāṃkṣanti lokāgamamapramattā:

निन्दाम्यहं कर्म पितु: कृतं तद्यस्त्वामगृह्णाद्विषमस्थबुद्धिम् ।
बुद्ध्यानयैवंविधया चरन्तं सुनास्तिकं धर्मपथादपेतम्

nindāmyahaṃ karma pitu: kṛtaṃ tadyastvāmagṛhṇādviṣamasthabuddhim |
buddhyānayaivaṃvidhayā carantaṃ sunāstikaṃ dharmapathādapetam

यथा हि चोर: स तथा हि बुद्धस्तथागतं नास्तिकमत्र विद्धि ।
तस्माद्धि य: शङ्क्यतम: प्रजानां न नास्तिकेनाभिमुखो बुध: स्यात्

yathā hi cora: sa tathā hi buddhastathāgataṃ nāstikamatra viddhi |
tasmāddhi ya: śaṅkyatama: prajānāṃ na nāstikenābhimukho budha: syāt

त्वत्तो जना: पूर्वतरे वराश्च शुभानि कर्माणि बहूनि चक्रु: ।
जित्वा सदेमं च परञ्च लोकं तस्माद्द्विजा: स्वस्ति हुतं कृतं च

tvatto janā: pūrvatare varāśca śubhāni karmāṇi bahūni cakru: |
jitvā sademaṃ ca parañca lokaṃ tasmāddvijā: svasti hutaṃ kṛtaṃ ca

धर्मे रता: सत्पुरुषै: समेतास्तेजस्विनो दानगुणप्रधाना: ।
अहिंसका वीतमलाश्च लोके भवन्ति पूज्या मुनय: प्रधाना:

dharme ratā: satpuruṣai: sametāstejasvino dānaguṇapradhānā: |
ahiṃsakā vītamalāśca loke bhavanti pūjyā munaya: pradhānā:

इति ब्रुवन्तं वचनं सरोषं रामं महात्मानमदीनसत्त्वम् ।
उवाच तथ्यं पुनरास्तिकं च सत्यं वच: सानुनयं च विप्र:

iti bruvantaṃ vacanaṃ saroṣaṃ rāmaṃ mahātmānamadīnasattvam |
uvāca tathyaṃ punarāstikaṃ ca satyaṃ vaca: sānunayaṃ ca vipra:

न नास्तिकानां वचनं ब्रवीम्यहं न नास्तिकोऽहं न च नास्ति किञ्चन ।
समीक्ष्य कालं पुनरास्तिकोऽभवं भवेय काले पुनरेव नास्तिकः

na nāstikānāṃ vacanaṃ bravīmyahaṃ na nāstiko'haṃ na ca nāsti kiñcana |
samīkṣya kālaṃ punarāstiko'bhavaṃ bhaveya kāle punareva nāstikaḥ

स चापि कालो ऽयमुपागत: शनैर्यथा मया नास्तिकवागुदीरिता ।
निवर्त्तनार्थं तव राम कारणात् प्रसादनार्थं तु मयैतदीरितम्

sa cāpi kālo 'yamupāgata: śanairyathā mayā nāstikavāgudīritā |
nivarttanārthaṃ tava rāma kāraṇāt prasādanārthaṃ tu mayaitadīritam