सर्ग 102: श्रीराम दशरथ को जलांजलि देते हैं

तां श्रुत्वा करुणां वाचं पितुर्मरणसंहिताम् ।
राघवो भरतेनोक्तां बभूव गतचेतन:

tāṃ śrutvā karuṇāṃ vācaṃ piturmaraṇasaṃhitām |
rāghavo bharatenoktāṃ babhūva gatacetana:

तं तु वज्रमिवोत्सृष्टमाहवे दानवारिणा ।
वाग्वज्रं भरतेनोक्तममनोज्ञं परन्तप:

taṃ tu vajramivotsṛṣṭamāhave dānavāriṇā |
vāgvajraṃ bharatenoktamamanojñaṃ parantapa:

प्रगृह्य बाहू रामो वै पुष्पिताग्रो यथा द्रुम: ।
वने परशुना कृत्तस्तथा भुवि पपात ह

pragṛhya bāhū rāmo vai puṣpitāgro yathā druma: |
vane paraśunā kṛttastathā bhuvi papāta ha

तथा निपतितं रामं जगत्यां जगतीपतिम् ।
कूलघातपरिश्रान्तं प्रसुप्तमिव कुञ्जरम्

tathā nipatitaṃ rāmaṃ jagatyāṃ jagatīpatim |
kūlaghātapariśrāntaṃ prasuptamiva kuñjaram

भ्रातरस्ते महेष्वासं सर्वत: शोककर्शितम् ।
रुदन्त: सह वैदेह्या सिषिचु: सलिलेन वै

bhrātaraste maheṣvāsaṃ sarvata: śokakarśitam |
rudanta: saha vaidehyā siṣicu: salilena vai

स तु संज्ञां पुनर्लब्ध्वा नेत्राभ्यामास्रमुत्सृजन् ।
उपाक्रामत काकुत्स्थ: कृपणं बहु भाषितुम्

sa tu saṃjñāṃ punarlabdhvā netrābhyāmāsramutsṛjan |
upākrāmata kākutstha: kṛpaṇaṃ bahu bhāṣitum

स राम: स्वर्गतं श्रुत्वा पितरं पृथिवीपतिम् ।
उवाच भरतं वाक्यं धर्मात्मा धर्मसंहितम्

sa rāma: svargataṃ śrutvā pitaraṃ pṛthivīpatim |
uvāca bharataṃ vākyaṃ dharmātmā dharmasaṃhitam

किं करिष्याम्ययोध्यायां ताते दिष्टां गतिं गते ।
कस्तां राजवराद्धीनामयोध्यां पालयिष्यति

kiṃ kariṣyāmyayodhyāyāṃ tāte diṣṭāṃ gatiṃ gate |
kastāṃ rājavarāddhīnāmayodhyāṃ pālayiṣyati

किं नु तस्य मया कार्य्यं दुर्जातेन महात्मन: ।
यो मृतो मम शोकेन मया चापि न संस्कृत:

kiṃ nu tasya mayā kāryyaṃ durjātena mahātmana: |
yo mṛto mama śokena mayā cāpi na saṃskṛta:

अहो भरत सिद्धार्थो येन राजा त्वया ऽनघ ।
शत्रुघ्नेन च सर्वेषु प्रेतकृत्येषु सत्कृत:

aho bharata siddhārtho yena rājā tvayā 'nagha |
śatrughnena ca sarveṣu pretakṛtyeṣu satkṛta:

निष्प्रधानामनेकाग्रां नरेन्द्रेण विना कृताम् ।
निवृत्तवनवासोपि नायोध्यां गन्तुमुत्सहे

niṣpradhānāmanekāgrāṃ narendreṇa vinā kṛtām |
nivṛttavanavāsopi nāyodhyāṃ gantumutsahe

समाप्तवनवासं मामयोध्यायां परन्तप ।
को नु शासिष्यति पुनस्ताते लोकान्तरं गते

samāptavanavāsaṃ māmayodhyāyāṃ parantapa |
ko nu śāsiṣyati punastāte lokāntaraṃ gate

पुरा प्रेक्ष्य सुवृत्तं मां पिता यान्याह सान्त्वयन् ।
वाक्यानि तानि श्रोष्यामि कुत: कर्णसुखान्यहम्

purā prekṣya suvṛttaṃ māṃ pitā yānyāha sāntvayan |
vākyāni tāni śroṣyāmi kuta: karṇasukhānyaham

एवमुक्त्वा स भरतं भार्यामभ्येत्य राघव: ।
उवाच शोकसन्तप्त: पूर्णचन्द्रनिभाननाम्

evamuktvā sa bharataṃ bhāryāmabhyetya rāghava: |
uvāca śokasantapta: pūrṇacandranibhānanām

सीते मृतस्ते श्वशुर: पित्रा हीनो ऽसि लक्ष्मण ।
भरतो दु:खमाचष्टे स्वर्गतं पृथिवीपतिम्

sīte mṛtaste śvaśura: pitrā hīno 'si lakṣmaṇa |
bharato du:khamācaṣṭe svargataṃ pṛthivīpatim

ततो बहुगुणं तेषां बाष्पं नेत्रेष्वजायत ।
तथा ब्रुवति काकुत्स्थे कुमाराणां यशस्विनाम्

tato bahuguṇaṃ teṣāṃ bāṣpaṃ netreṣvajāyata |
tathā bruvati kākutsthe kumārāṇāṃ yaśasvinām

ततस्ते भ्रातर: सर्वे भृशमाश्वास्य राघवम् ।
अब्रुवन् जगतीभर्त्तु: क्रियतामुदकं पितु:

tataste bhrātara: sarve bhṛśamāśvāsya rāghavam |
abruvan jagatībharttu: kriyatāmudakaṃ pitu:

सा सीता श्वशुरं श्रुत्वा स्वर्गलोकगतं नृपम् ।
नेत्राभ्यामश्रुपूर्णाभ्यामशकन्नेक्षितुं पतिम्

sā sītā śvaśuraṃ śrutvā svargalokagataṃ nṛpam |
netrābhyāmaśrupūrṇābhyāmaśakannekṣituṃ patim

सान्त्वयित्वा तु तां रामो रुदन्तीं जनकात्मजाम् ।
उवाच लक्ष्मणं तत्र दु:खितो दु:खितं वच:

sāntvayitvā tu tāṃ rāmo rudantīṃ janakātmajām |
uvāca lakṣmaṇaṃ tatra du:khito du:khitaṃ vaca:

आनयेङ्गुदिपिण्याकं चीरमाहर चोत्तरम् ।
जलक्रियार्थं तातस्य गमिष्यामि महात्मन:

ānayeṅgudipiṇyākaṃ cīramāhara cottaram |
jalakriyārthaṃ tātasya gamiṣyāmi mahātmana:

सीता पुरस्ताद्व्रजतुत्वमेनामभितो व्रज ।
अहं पश्चाद्गमिष्यामि गतिर्ह्येषा सुदारुणा

sītā purastādvrajatutvamenāmabhito vraja |
ahaṃ paścādgamiṣyāmi gatirhyeṣā sudāruṇā

ततो नित्यानुगस्तेषां विदितात्मा महामति: ।
मृदुर्दान्तश्च शान्तश्च रामे च दृढभक्तिमान्

tato nityānugasteṣāṃ viditātmā mahāmati: |
mṛdurdāntaśca śāntaśca rāme ca dṛḍhabhaktimān

सुमन्त्रस्तैर्नृपसुतै: सार्द्धमाश्वास्य राघवम् ।
अवातारयदालम्ब्य नदीं मन्दाकिनीं शिवाम्

sumantrastairnṛpasutai: sārddhamāśvāsya rāghavam |
avātārayadālambya nadīṃ mandākinīṃ śivām

ते सुतीर्थां तत: कृच्छ्रादुपागम्य यशस्विन: ।
नदीं मन्दाकिनीं रम्यां सदा पुष्पितकाननाम्

te sutīrthāṃ tata: kṛcchrādupāgamya yaśasvina: |
nadīṃ mandākinīṃ ramyāṃ sadā puṣpitakānanām

शीघ्रस्रोतसमासाद्य तीर्थं शिवमकर्द्दमम् ।
सिषिचुस्तूदकं राज्ञे तत्रैतत्ते भवत्विति

śīghrasrotasamāsādya tīrthaṃ śivamakarddamam |
siṣicustūdakaṃ rājñe tatraitatte bhavatviti

प्रगृह्य च महीपालो जलपूरितमञ्जलिम् ।
दिशं याम्यामभिमुखो रुदन् वचनमब्रवीत्

pragṛhya ca mahīpālo jalapūritamañjalim |
diśaṃ yāmyāmabhimukho rudan vacanamabravīt

एतत्ते राजशार्दूल विमलं तोयमक्षयम् ।
पितृलोकगतस्याद्य मद्दत्तमुपतिष्ठतु

etatte rājaśārdūla vimalaṃ toyamakṣayam |
pitṛlokagatasyādya maddattamupatiṣṭhatu

ततो मन्दाकिनीतीरात् प्रत्युत्तीर्य्य स राघव: ।
पितुश्चकार तेजस्वी निवापं भ्रातृभि: सह

tato mandākinītīrāt pratyuttīryya sa rāghava: |
pituścakāra tejasvī nivāpaṃ bhrātṛbhi: saha

ऐङ्गुदं बदरीमिश्रं पिण्याकं दर्भसंस्तरे ।
न्यस्य राम: सुदु:खार्त्तो रुदन् वचनमब्रवीत्

aiṅgudaṃ badarīmiśraṃ piṇyākaṃ darbhasaṃstare |
nyasya rāma: sudu:khārtto rudan vacanamabravīt

इदं भुङ्क्ष्व महाराज प्रीतो यदशना वयम् ।
यदन्न: पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवता:

idaṃ bhuṅkṣva mahārāja prīto yadaśanā vayam |
yadanna: puruṣo bhavati tadannāstasya devatā:

ततस्तेनैव मार्गेण प्रत्युत्तीर्य्य नदीतटात् ।
आरुरोह नरव्याघ्रो रम्यसानुं महीधरम्

tatastenaiva mārgeṇa pratyuttīryya nadītaṭāt |
āruroha naravyāghro ramyasānuṃ mahīdharam

तत: पर्णकुटीद्वारमासाद्य जगतीपति: ।
परिजग्राह बाहुभ्यामुभौ भरतलक्ष्मणौ

tata: parṇakuṭīdvāramāsādya jagatīpati: |
parijagrāha bāhubhyāmubhau bharatalakṣmaṇau

तेषां तु रुदतां शब्दात् प्रतिश्रुत्को ऽभवद्गिरौ ।
भ्रातऽणां सह वैदेह्या: सिंहानामिव नर्दताम्

teṣāṃ tu rudatāṃ śabdāt pratiśrutko 'bhavadgirau |
bhrāta'ṇāṃ saha vaidehyā: siṃhānāmiva nardatām

महाबलानां रुदतां कुर्वतामुदकं पितु: ।
विज्ञाय तुमुलं शब्दं त्रस्ता भरतसैनिका:

mahābalānāṃ rudatāṃ kurvatāmudakaṃ pitu: |
vijñāya tumulaṃ śabdaṃ trastā bharatasainikā:

अब्रुवंश्चापि रामेण भरत: सङ्गतो ध्रुवम् ।
तेषामेव महाञ्छब्द: शोचतां पितरं मृतम्

abruvaṃścāpi rāmeṇa bharata: saṅgato dhruvam |
teṣāmeva mahāñchabda: śocatāṃ pitaraṃ mṛtam

अथ वासान् परित्यज्य तं सर्वे ऽभिमुखा: स्वनम् ।
अप्येकमनसो जग्मुर्यथास्थानं प्रधाविता:

atha vāsān parityajya taṃ sarve 'bhimukhā: svanam |
apyekamanaso jagmuryathāsthānaṃ pradhāvitā:

हयैरन्ये गजैरन्ये रथैरन्ये स्वलङ्कृतै: ।
सुकुमारास्तथैवान्ये पद्भिरेव नरा ययु:

hayairanye gajairanye rathairanye svalaṅkṛtai: |
sukumārāstathaivānye padbhireva narā yayu:

अचिरप्रोषितं रामं चिरविप्रोषितं यथा ।
द्रष्टुकामो जन: सर्वो जगाम सहसाश्रमम्

aciraproṣitaṃ rāmaṃ ciraviproṣitaṃ yathā |
draṣṭukāmo jana: sarvo jagāma sahasāśramam

भ्रातऽणां त्वरितास्तत्र द्रष्टुकामा: समागमम् ।
ययुर्बहुविधैर्यानै: खुरनेमिस्वनाकुलै:

bhrāta'ṇāṃ tvaritāstatra draṣṭukāmā: samāgamam |
yayurbahuvidhairyānai: khuranemisvanākulai:

सा भूमिर्बहुभिर्यानै: खुरनेमिसमाहता ।
मुमोच तुमुलं शब्दं द्यौरिवाभ्रसमागमे

sā bhūmirbahubhiryānai: khuranemisamāhatā |
mumoca tumulaṃ śabdaṃ dyaurivābhrasamāgame

तेन वित्रासिता नागा: करेणुपरिवारिता: ।
आवासयन्तो गन्धेन जग्मुरन्यद्वनं तत:

tena vitrāsitā nāgā: kareṇuparivāritā: |
āvāsayanto gandhena jagmuranyadvanaṃ tata:

वराहवृकसङ्घाश्च महिषा: सर्प्पवानरा: ।
व्याघ्रगोकर्णगवया: वित्रेसु: पृषतैः सह

varāhavṛkasaṅghāśca mahiṣā: sarppavānarā: |
vyāghragokarṇagavayā: vitresu: pṛṣataiḥ saha

रथाङ्गसाह्वा नत्यूहा: हंसा: कारण्डवा: प्लवा: ।
तथा पुंस्कोकिला: क्रौञ्चा विसंज्ञा भेजिरे दिश:

rathāṅgasāhvā natyūhā: haṃsā: kāraṇḍavā: plavā: |
tathā puṃskokilā: krauñcā visaṃjñā bhejire diśa:

तेन शब्देन वित्रस्तैराकाशं पक्षिभिर्वृतम् ।
मनुष्यैरावृता भूमिरुभयं प्रबभौ तदा

tena śabdena vitrastairākāśaṃ pakṣibhirvṛtam |
manuṣyairāvṛtā bhūmirubhayaṃ prababhau tadā

ततस्तं पुरुषव्याघ्रं यशस्विनमरिन्दमम् ।
आसीनं स्थण्डिले रामं ददर्श सहसा जन:

tatastaṃ puruṣavyāghraṃ yaśasvinamarindamam |
āsīnaṃ sthaṇḍile rāmaṃ dadarśa sahasā jana:

विगर्हमाण: कैकेयीं सहितो मन्थरामपि ।
अभिगम्य जनो रामं बाष्पपूर्णमुखो ऽभवत्

vigarhamāṇa: kaikeyīṃ sahito mantharāmapi |
abhigamya jano rāmaṃ bāṣpapūrṇamukho 'bhavat

तान्नरान् बाष्पपूर्णाक्षान् समीक्ष्याथ सुदु:खितान् ।
पर्य्यष्वजत धर्मज्ञ: पितृवन्मातृवच्च स:

tānnarān bāṣpapūrṇākṣān samīkṣyātha sudu:khitān |
paryyaṣvajata dharmajña: pitṛvanmātṛvacca sa:

स तत्र कांच्चित् परिषस्वजे नरान्नराश्च केचित्तु तमभ्यवादयन् ।
चकार सर्वान् सवयस्य बान्धवान् यथार्हमासाद्य तदा नृपात्मज:

sa tatra kāṃccit pariṣasvaje narānnarāśca kecittu tamabhyavādayan |
cakāra sarvān savayasya bāndhavān yathārhamāsādya tadā nṛpātmaja:

स तत्र तेषां रुदतां महात्मनां भुवं च खं चानुनिनादयन् स्वन: ।
गुहा गिरीणां च दिशश्च सन्ततं मृदङ्गघोषप्रतिम: प्रशुश्रुवे

sa tatra teṣāṃ rudatāṃ mahātmanāṃ bhuvaṃ ca khaṃ cānuninādayan svana: |
guhā girīṇāṃ ca diśaśca santataṃ mṛdaṅgaghoṣapratima: praśuśruve