सर्ग 103: रानियाँ इंगुदी का पिण्ड देखती हैं

वसिष्ठ: पुरत: कृत्वा दारान् दशरथस्य च ।
अभिचक्राम तं देशं रामदर्शनतर्षित:

vasiṣṭha: purata: kṛtvā dārān daśarathasya ca |
abhicakrāma taṃ deśaṃ rāmadarśanatarṣita:

राजपत्न्यश्च गच्छन्त्यो मन्दं मन्दाकिनीं प्रति ।
ददृशुस्तत्र तत्तीर्थं रामलक्ष्मणसेवितम्

rājapatnyaśca gacchantyo mandaṃ mandākinīṃ prati |
dadṛśustatra tattīrthaṃ rāmalakṣmaṇasevitam

कौसल्या बाष्पपूर्णेन मुखेन परिशुष्यता ।
सुमित्रामब्रवीद्दीना याश्चान्या राजयोषित:

kausalyā bāṣpapūrṇena mukhena pariśuṣyatā |
sumitrāmabravīddīnā yāścānyā rājayoṣita:

इदं तेषामनाथानां क्लिष्टमक्लिष्टकर्मणाम् ।
वने प्राक्केवलं तीर्थं ये ते निर्विषयीकृता:

idaṃ teṣāmanāthānāṃ kliṣṭamakliṣṭakarmaṇām |
vane prākkevalaṃ tīrthaṃ ye te nirviṣayīkṛtā:

इत: सुमित्रे पुत्रस्ते सदा जलमतन्द्रित: ।
स्वयं हरति सौमित्रिर्मम पुत्रस्य कारणात्

ita: sumitre putraste sadā jalamatandrita: |
svayaṃ harati saumitrirmama putrasya kāraṇāt

जघन्यमपि ते पुत्र: कृतवान्न तु गर्हित: ।
भ्रातुर्यदर्थसहितं सर्वं तद्विहितं गुणै:

jaghanyamapi te putra: kṛtavānna tu garhita: |
bhrāturyadarthasahitaṃ sarvaṃ tadvihitaṃ guṇai:

अद्यायमपि ते पुत्र: क्लेशानामतथोचित: ।
नीचानर्थसमाचारं सज्जं कर्म प्रमुञ्चतु

adyāyamapi te putra: kleśānāmatathocita: |
nīcānarthasamācāraṃ sajjaṃ karma pramuñcatu

दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु सा ददर्श महीतले ।
पितुरिङ्गुदिपिण्याकं न्यस्तमायतलोचना

dakṣiṇāgreṣu darbheṣu sā dadarśa mahītale |
pituriṅgudipiṇyākaṃ nyastamāyatalocanā

तं भूमौ पितुरार्तेन न्यस्तं रामेण वीक्ष्य सा ।
उवाच देवी कौसल्या सर्वा दशरथस्त्रिय:

taṃ bhūmau piturārtena nyastaṃ rāmeṇa vīkṣya sā |
uvāca devī kausalyā sarvā daśarathastriya:

इदमिक्ष्वाकुनाथस्य राघवस्य महात्मन: ।
राघवेण पितुर्दत्तं पश्यतैतद्यथाविधि

idamikṣvākunāthasya rāghavasya mahātmana: |
rāghaveṇa piturdattaṃ paśyataitadyathāvidhi

तस्य देवसमानस्य पार्थिवस्य महात्मन: ।
नैतदौपयिकं मन्ये भुक्तभोगस्य भोजनम्

tasya devasamānasya pārthivasya mahātmana: |
naitadaupayikaṃ manye bhuktabhogasya bhojanam

चतुरन्तां महीं भुक्त्वा महेन्द्रसदृशो विभु: ।
कथमिङ्गुदिपिण्याकं स भुङ्क्ते वसुधाधिप:

caturantāṃ mahīṃ bhuktvā mahendrasadṛśo vibhu: |
kathamiṅgudipiṇyākaṃ sa bhuṅkte vasudhādhipa:

अतो दु:खतरं लोके न किञ्चित् प्रतिभाति मा ।
यत्र राम: पितुर्दद्यादिङ्गुदीक्षोदमृद्धिमान्

ato du:khataraṃ loke na kiñcit pratibhāti mā |
yatra rāma: piturdadyādiṅgudīkṣodamṛddhimān

रामेणेङ्गुदिपिण्याकं पितुर्दत्तं समीक्ष्य मे ।
कथं दु:खेन हृदयं न स्फोटति सहस्रधा

rāmeṇeṅgudipiṇyākaṃ piturdattaṃ samīkṣya me |
kathaṃ du:khena hṛdayaṃ na sphoṭati sahasradhā

श्रुतिस्तु खल्वियं सत्या लौकिकी प्रतिभाति मा ।
यदन्न: पुरुषो भवति तदन्नास्तस्य देवता:

śrutistu khalviyaṃ satyā laukikī pratibhāti mā |
yadanna: puruṣo bhavati tadannāstasya devatā:

एवमार्त्तां सपत्न्यस्ता जग्मुराश्वास्य तां तदा ।
ददृशुश्चाश्रमे रामं स्वर्गच्युतमिवामरम्

evamārttāṃ sapatnyastā jagmurāśvāsya tāṃ tadā |
dadṛśuścāśrame rāmaṃ svargacyutamivāmaram

सर्वभोगै: परित्यक्तं रामं सम्प्रेक्ष्य मातर: ।
आर्त्ता मुमुचुरश्रूणि सस्वरं शोककर्शिता:

sarvabhogai: parityaktaṃ rāmaṃ samprekṣya mātara: |
ārttā mumucuraśrūṇi sasvaraṃ śokakarśitā:

तासां राम: समुत्थाय जग्राह चरणान् शुभान् ।
मातऽणां मनुजव्याघ्र: सर्वासां सत्यसङ्गर:

tāsāṃ rāma: samutthāya jagrāha caraṇān śubhān |
māta'ṇāṃ manujavyāghra: sarvāsāṃ satyasaṅgara:

ता: पाणिभि: सुखस्पर्शैर्मृद्वङ्गुलितलै: शुभै: ।
प्रममार्जू रज: पृष्ठाद्रामस्यायतलोचना:

tā: pāṇibhi: sukhasparśairmṛdvaṅgulitalai: śubhai: |
pramamārjū raja: pṛṣṭhādrāmasyāyatalocanā:

सौमित्रिरपि ता: सर्वा: मातऽ: सम्प्रेक्ष्य दु:खित: ।
अभ्यवादयतासक्तं शनै रामादनन्तरम्

saumitrirapi tā: sarvā: māta': samprekṣya du:khita: |
abhyavādayatāsaktaṃ śanai rāmādanantaram

यथा रामे तथा तस्मिन् सर्वा ववृतिरे स्त्रिय: ।
वृत्तिं दशरथाज्जाते लक्ष्मणे शुभलक्षणे

yathā rāme tathā tasmin sarvā vavṛtire striya: |
vṛttiṃ daśarathājjāte lakṣmaṇe śubhalakṣaṇe

सीतापि चरणांस्तासामुपसंगृह्य दु:खिता ।
श्वश्रूणामश्रुपूर्णाक्षी सा बभूवाग्रत: स्थिता

sītāpi caraṇāṃstāsāmupasaṃgṛhya du:khitā |
śvaśrūṇāmaśrupūrṇākṣī sā babhūvāgrata: sthitā

तां परिष्वज्य दु:खार्त्तां माता दुहितरं यथा ।
वनवासकृशां दीनां कौसल्या वाक्यमब्रवीत्

tāṃ pariṣvajya du:khārttāṃ mātā duhitaraṃ yathā |
vanavāsakṛśāṃ dīnāṃ kausalyā vākyamabravīt

विदेहराजस्य सुता स्नुषा दशरथस्य च ।
रामपत्नी कथं दु:खं सम्प्राप्ता निर्जने वने

videharājasya sutā snuṣā daśarathasya ca |
rāmapatnī kathaṃ du:khaṃ samprāptā nirjane vane

पद्ममातपसन्तप्तं परिक्लिष्टमिवोत्पलम् ।
काञ्चनं रजसा ध्वस्तं क्लिष्टं चन्द्रमिवाम्बुदै:

padmamātapasantaptaṃ parikliṣṭamivotpalam |
kāñcanaṃ rajasā dhvastaṃ kliṣṭaṃ candramivāmbudai:

मुखं ते प्रेक्ष्य मां शोको दहत्यग्निरिवाश्रयम्
भृशं मनसि वैदेहि व्यसनारणिसम्भव:

mukhaṃ te prekṣya māṃ śoko dahatyagnirivāśrayam
bhṛśaṃ manasi vaidehi vyasanāraṇisambhava:

ब्रुवन्त्यामेवमार्त्तायां जनन्यां भरताग्रज: ।
पादावासाद्य जग्राह वसिष्ठस्य च राघव:

bruvantyāmevamārttāyāṃ jananyāṃ bharatāgraja: |
pādāvāsādya jagrāha vasiṣṭhasya ca rāghava:

पुरोहितस्याग्निसमस्य वै तदा बृहस्पतेरिन्द्र इवामराधिप: ।
प्रगृह्य पादौ सुसमृद्धतेजस: सहैव तेनोपविवेश राघव:

purohitasyāgnisamasya vai tadā bṛhaspaterindra ivāmarādhipa: |
pragṛhya pādau susamṛddhatejasa: sahaiva tenopaviveśa rāghava:

ततो जघन्यं सहितै: समन्त्रिभि: पुरप्रधानैश्च सहैव सैनिकै: ।
जनेन धर्मज्ञतमेन धर्मवानुपोपविष्टो भरतस्तदाग्रजम्

tato jaghanyaṃ sahitai: samantribhi: purapradhānaiśca sahaiva sainikai: |
janena dharmajñatamena dharmavānupopaviṣṭo bharatastadāgrajam

उपोपविष्टस्तु तथा स वीर्यवांस्तपस्विवेषेण समीक्ष्य राघवम् ।
श्रिया ज्वलन्तं भरत: कृताञ्जलिर्यथा महेन्द्र: प्रयत: प्रजापतिम्

upopaviṣṭastu tathā sa vīryavāṃstapasviveṣeṇa samīkṣya rāghavam |
śriyā jvalantaṃ bharata: kṛtāñjaliryathā mahendra: prayata: prajāpatim

किमेष वाक्यं भरतो ऽद्य राघवं प्रणम्य सत्कृत्य च साधु वक्ष्यति ।
इतीव तस्यार्यजनस्य तत्त्वतो बभूव कौतूहलमुत्तमं तदा

kimeṣa vākyaṃ bharato 'dya rāghavaṃ praṇamya satkṛtya ca sādhu vakṣyati |
itīva tasyāryajanasya tattvato babhūva kautūhalamuttamaṃ tadā

स राघव: सत्यधृतिश्च लक्ष्मणो महानुभवो भरतश्च धार्मिक: ।
वृता: सुहृद्भिश्च विरेजुरध्वरे यथा सदस्यै: सहितास्त्रयो ऽग्नय:

sa rāghava: satyadhṛtiśca lakṣmaṇo mahānubhavo bharataśca dhārmika: |
vṛtā: suhṛdbhiśca virejuradhvare yathā sadasyai: sahitāstrayo 'gnaya: