सर्ग 11: कैकेयी अपने दो वर माँगती हैं

तं मन्मथशरैर्विद्धं कामवेगवशानुगम् ।
उवाच पृथिवीपालं कैकेयी दारुणं वचः

taṃ manmathaśarairviddhaṃ kāmavegavaśānugam |
uvāca pṛthivīpālaṃ kaikeyī dāruṇaṃ vacaḥ

नास्मि विप्रकृता देव केनचिन्नावमानिता ।
अभिप्रायस्तु मे कश्चित् तमिच्छामि त्वया कृतम्

nāsmi viprakṛtā deva kenacinnāvamānitā |
abhiprāyastu me kaścit tamicchāmi tvayā kṛtam

प्रतिज्ञां प्रतिजानीष्व यदि त्वं कर्तुमिच्छसि ।
अथ ते व्याहरिष्यामि यथाभिप्रार्थितं मया

pratijñāṃ pratijānīṣva yadi tvaṃ kartumicchasi |
atha te vyāhariṣyāmi yathābhiprārthitaṃ mayā

तामुवाच महाराजः कैकेयीमीषदुत्स्मयः ।
कामी हस्तेन संगृह्य मूर्धजेषु भुवि स्थिताम्

tāmuvāca mahārājaḥ kaikeyīmīṣadutsmayaḥ |
kāmī hastena saṃgṛhya mūrdhajeṣu bhuvi sthitām

अवलिप्ते न जानासि त्वत्तः प्रियतरो मम ।
मनुजो मनुजव्याघ्राद् रामादन्यो न विद्यते

avalipte na jānāsi tvattaḥ priyataro mama |
manujo manujavyāghrād rāmādanyo na vidyate

तेनाजय्येन मुख्येन राघवेण महात्मना ।
शपे ते जीवनार्हेण ब्रूहि यन्मनसेप्सितम्

tenājayyena mukhyena rāghaveṇa mahātmanā |
śape te jīvanārheṇa brūhi yanmanasepsitam

यं मुहूर्तमपश्यंस्तु न जीवे तमहं ध्रुवम् ।
तेन रामेण कैकेयि शपे ते वचनक्रियाम्

yaṃ muhūrtamapaśyaṃstu na jīve tamahaṃ dhruvam |
tena rāmeṇa kaikeyi śape te vacanakriyām

आत्मना चात्मजैश्चान्यैर्वृणे यं मनुजर्षभम् ।
तेन रामेण कैकेयि शपे ते वचनक्रियाम्

ātmanā cātmajaiścānyairvṛṇe yaṃ manujarṣabham |
tena rāmeṇa kaikeyi śape te vacanakriyām

भद्रे हृदयमप्येतदनुमृश्योद्धरस्व मे ।
एतत् समीक्ष्य कैकेयि ब्रूहि यत् साधु मन्यसे

bhadre hṛdayamapyetadanumṛśyoddharasva me |
etat samīkṣya kaikeyi brūhi yat sādhu manyase

बलमात्मनि पश्यन्ती न विशङ्कितुमर्हसि ।
करिष्यामि तव प्रीतिं सुकृतेनापि ते शपे

balamātmani paśyantī na viśaṅkitumarhasi |
kariṣyāmi tava prītiṃ sukṛtenāpi te śape

सा तदर्थमना देवी तमभिप्रायमागतम् ।
निर्माध्यस्थ्याच्च हर्षाच्च बभाषे दुर्वचं वचः

sā tadarthamanā devī tamabhiprāyamāgatam |
nirmādhyasthyācca harṣācca babhāṣe durvacaṃ vacaḥ

तेन वाक्येन संहृष्टा तमभिप्रायमात्मनः ।
व्याजहार महाघोरमभ्यागतमिवान्तकम्

tena vākyena saṃhṛṣṭā tamabhiprāyamātmanaḥ |
vyājahāra mahāghoramabhyāgatamivāntakam

यथा क्रमेण शपसे वरं मम ददासि च ।
तच्छृण्वन्तु त्रयस्त्रिंशद् देवाः सेन्द्रपुरोगमाः

yathā krameṇa śapase varaṃ mama dadāsi ca |
tacchṛṇvantu trayastriṃśad devāḥ sendrapurogamāḥ

चन्द्रादित्यौ नभश्चैव ग्रहा रात्र्यहनी दिशः ।
जगच्च पृथिवी चेयं सगन्धर्वाः सराक्षसाः

candrādityau nabhaścaiva grahā rātryahanī diśaḥ |
jagacca pṛthivī ceyaṃ sagandharvāḥ sarākṣasāḥ

निशाचराणि भूतानि गृहेषु गृहदेवताः ।
यानि चान्यानि भूतानि जानीयुर्भाषितं तव

niśācarāṇi bhūtāni gṛheṣu gṛhadevatāḥ |
yāni cānyāni bhūtāni jānīyurbhāṣitaṃ tava

सत्यसंधो महातेजा धर्मज्ञः सत्यवाक्शुचिः ।
वरं मम ददात्येष सर्वे शृण्वन्तु दैवताः

satyasaṃdho mahātejā dharmajñaḥ satyavākśuciḥ |
varaṃ mama dadātyeṣa sarve śṛṇvantu daivatāḥ

इति देवी महेष्वासं परिगृह्याभिशस्य च ।
ततः परमुवाचेदं वरदं काममोहितम्

iti devī maheṣvāsaṃ parigṛhyābhiśasya ca |
tataḥ paramuvācedaṃ varadaṃ kāmamohitam

स्मर राजन् पुरा वृत्तं तस्मिन् देवासुरे रणे ।
तत्र त्वां च्यावयच्छत्रुस्तव जीवितमन्तरा

smara rājan purā vṛttaṃ tasmin devāsure raṇe |
tatra tvāṃ cyāvayacchatrustava jīvitamantarā

तत्र चापि मया देव यत् त्वं समभिरक्षितः ।
जाग्रत्या यतमानायास्ततो मे प्रददौ वरौ

tatra cāpi mayā deva yat tvaṃ samabhirakṣitaḥ |
jāgratyā yatamānāyāstato me pradadau varau

तौ दत्तौ च वरौ देव निक्षेपौ मृगयाम्यहम् ।
तवैव पृथिवीपाल सकाशे रघुनन्दन

tau dattau ca varau deva nikṣepau mṛgayāmyaham |
tavaiva pṛthivīpāla sakāśe raghunandana

तत् प्रतिश्रुत्य धर्मेण न चेद् दास्यसि मे वरम् ।
अद्यैव हि प्रहास्यामि जीवितं त्वद्विमानिता

tat pratiśrutya dharmeṇa na ced dāsyasi me varam |
adyaiva hi prahāsyāmi jīvitaṃ tvadvimānitā

वाङ्मात्रेण तदा राजा कैकेय्या स्ववशे कृतः ।
प्रचस्कन्द विनाशाय पाशं मृग इवात्मनः

vāṅmātreṇa tadā rājā kaikeyyā svavaśe kṛtaḥ |
pracaskanda vināśāya pāśaṃ mṛga ivātmanaḥ

ततः परमुवाचेदं वरदं काममोहितम् ।
वरौ देयौ त्वया देव तदा दत्तौ महीपते

tataḥ paramuvācedaṃ varadaṃ kāmamohitam |
varau deyau tvayā deva tadā dattau mahīpate

तौ तावदहमद्यैव वक्ष्यामि शृणु मे वचः ।
अभिषेकसमारम्भो राघवस्योपकल्पितः

tau tāvadahamadyaiva vakṣyāmi śṛṇu me vacaḥ |
abhiṣekasamārambho rāghavasyopakalpitaḥ

अनेनैवाभिषेकेण भरतो मेऽभिषिच्यताम् ।
यो द्वितीयो वरो देव दत्तः प्रीतेन मे त्वया

anenaivābhiṣekeṇa bharato me'bhiṣicyatām |
yo dvitīyo varo deva dattaḥ prītena me tvayā

तदा देवासुरे युद्धे तस्य कालोऽयमागतः ।
नव पञ्च च वर्षाणि दण्डकारण्यमाश्रितः

tadā devāsure yuddhe tasya kālo'yamāgataḥ |
nava pañca ca varṣāṇi daṇḍakāraṇyamāśritaḥ

चीराजिनधरो धीरो रामो भवतु तापसः ।
भरतो भजतामद्य यौवराज्यमकण्टकम्

cīrājinadharo dhīro rāmo bhavatu tāpasaḥ |
bharato bhajatāmadya yauvarājyamakaṇṭakam

एष मे परमः कामो दत्तमेव वरं वृणे ।
अद्य चैव हि पश्येयं प्रयान्तं राघवं वने

eṣa me paramaḥ kāmo dattameva varaṃ vṛṇe |
adya caiva hi paśyeyaṃ prayāntaṃ rāghavaṃ vane

स राजराजो भव सत्यसंगरः कुलं च शीलं च हि जन्म रक्ष च ।
परत्र वासे हि वदन्त्यनुत्तमं तपोधनाः सत्यवचो हितं नृणाम्

sa rājarājo bhava satyasaṃgaraḥ kulaṃ ca śīlaṃ ca hi janma rakṣa ca |
paratra vāse hi vadantyanuttamaṃ tapodhanāḥ satyavaco hitaṃ nṛṇām