सर्ग 9: सीता का अहिंसा-विषयक परामर्श

सुतीक्ष्णेनाभ्यनुज्ञातं प्रस्थितं रघुनन्दनम् ।
हृद्यया स्निग्धया वाचा भर्तारमिदमब्रवीत्

sutīkṣṇenābhyanujñātaṃ prasthitaṃ raghunandanam |
hṛdyayā snigdhayā vācā bhartāramidamabravīt

अधर्मं तु सुसूक्ष्मेण विधिना प्राप्यते महान् ।
निवृत्तेन च शक्योऽयं व्यसनात् कामजादिह

adharmaṃ tu susūkṣmeṇa vidhinā prāpyate mahān |
nivṛttena ca śakyo'yaṃ vyasanāt kāmajādiha

त्रीण्येव व्यसनान्यत्र कामजानि भवन्त्युत ।
मिथ्यावाक्यं तु परमं तस्माद् गुरुतरावुभौ

trīṇyeva vyasanānyatra kāmajāni bhavantyuta |
mithyāvākyaṃ tu paramaṃ tasmād gurutarāvubhau

परदाराभिगमनं विना वैरं च रौद्रता ।
मिथ्यावाक्यं न ते भूतं न भविष्यति राघव

paradārābhigamanaṃ vinā vairaṃ ca raudratā |
mithyāvākyaṃ na te bhūtaṃ na bhaviṣyati rāghava

कुतोऽभिलषणं स्त्रीणां परेषां धर्मनाशनम् ।
तव नास्ति मनुष्येन्द्र न चाभूत् ते कदाचन

kuto'bhilaṣaṇaṃ strīṇāṃ pareṣāṃ dharmanāśanam |
tava nāsti manuṣyendra na cābhūt te kadācana

मनस्यपि तथा राम न चैतद् विद्यते क्वचित् ।
स्वदारनिरतश्चैव नित्यमेव नृपात्मज

manasyapi tathā rāma na caitad vidyate kvacit |
svadāranirataścaiva nityameva nṛpātmaja

धर्मिष्ठः सत्यसंधश्च पितुर्निर्देशकारकः ।
त्वयि धर्मश्च सत्यं च त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्

dharmiṣṭhaḥ satyasaṃdhaśca piturnirdeśakārakaḥ |
tvayi dharmaśca satyaṃ ca tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam

तच्च सर्वं महाबाहो शक्यं वोढुं जितेन्द्रियैः ।
तव वश्येन्द्रियत्वं च जानामि शुभदर्शन

tacca sarvaṃ mahābāho śakyaṃ voḍhuṃ jitendriyaiḥ |
tava vaśyendriyatvaṃ ca jānāmi śubhadarśana

तृतीयं यदिदं रौद्रं परप्राणाभिहिंसनम् ।
निर्वैरं क्रियते मोहात् तच्च ते समुपस्थितम्

tṛtīyaṃ yadidaṃ raudraṃ paraprāṇābhihiṃsanam |
nirvairaṃ kriyate mohāt tacca te samupasthitam

प्रतिज्ञातस्त्वया वीर दण्डकारण्यवासिनाम् ।
ऋषीणां रक्षणार्थाय वधः संयति रक्षसाम्

pratijñātastvayā vīra daṇḍakāraṇyavāsinām |
ṛṣīṇāṃ rakṣaṇārthāya vadhaḥ saṃyati rakṣasām

एतन्निमित्तं च वनं दण्डका इति विश्रुतम् ।
प्रस्थितस्त्वं सह भ्रात्रा धृतबाणशरासनः

etannimittaṃ ca vanaṃ daṇḍakā iti viśrutam |
prasthitastvaṃ saha bhrātrā dhṛtabāṇaśarāsanaḥ

ततस्त्वां प्रस्थितं दृष्ट्वा मम चिन्ताकुलं मनः ।
त्वद्धृत्तं चिन्तयन्त्या वै भवेन्निःश्रेयसं हितम्

tatastvāṃ prasthitaṃ dṛṣṭvā mama cintākulaṃ manaḥ |
tvaddhṛttaṃ cintayantyā vai bhavenniḥśreyasaṃ hitam

नहि मे रोचते वीर गमनं दण्डकान् प्रति ।
कारणं तत्र वक्ष्यामि वदन्त्याः श्रूयतां मम

nahi me rocate vīra gamanaṃ daṇḍakān prati |
kāraṇaṃ tatra vakṣyāmi vadantyāḥ śrūyatāṃ mama

त्वं हि बाणधनुष्पाणिर्भ्रात्रा सह वनं गतः ।
दृष्ट्वा वनचरान् सर्वान् कच्चित् कुर्याः शरव्ययम्

tvaṃ hi bāṇadhanuṣpāṇirbhrātrā saha vanaṃ gataḥ |
dṛṣṭvā vanacarān sarvān kaccit kuryāḥ śaravyayam

क्षत्रियाणामिह धनुर्हुताशस्येन्धनानि च ।
समीपतः स्थितं तेजोबलमुच्छ्रयते भृशम्

kṣatriyāṇāmiha dhanurhutāśasyendhanāni ca |
samīpataḥ sthitaṃ tejobalamucchrayate bhṛśam

पुरा किल महाबाहो तपस्वी सत्यवान् शुचिः ।
कस्मिंश्चिदभवत् पुण्ये वने रतमृगद्विजे

purā kila mahābāho tapasvī satyavān śuciḥ |
kasmiṃścidabhavat puṇye vane ratamṛgadvije

तस्यैव तपसो विघ्नं कर्तुमिन्द्रः शचीपतिः ।
खड्गपाणिरथागच्छदाश्रमं भटरूपधृक्

tasyaiva tapaso vighnaṃ kartumindraḥ śacīpatiḥ |
khaḍgapāṇirathāgacchadāśramaṃ bhaṭarūpadhṛk

तस्मिंस्तदाश्रमपदे निहितः खड्ग उत्तमः ।
स न्यासविधिना दत्तः पुण्ये तपसि तिष्ठतः

tasmiṃstadāśramapade nihitaḥ khaḍga uttamaḥ |
sa nyāsavidhinā dattaḥ puṇye tapasi tiṣṭhataḥ

स तच्छस्त्रमनुप्राप्य न्यासरक्षणतत्परः ।
वने तु विचरत्येव रक्षन् प्रत्ययमात्मनः

sa tacchastramanuprāpya nyāsarakṣaṇatatparaḥ |
vane tu vicaratyeva rakṣan pratyayamātmanaḥ

यत्र गच्छत्युपादातुं मूलानि च फलानि च ।
न विना याति तं खड्गं न्यासरक्षणतत्परः

yatra gacchatyupādātuṃ mūlāni ca phalāni ca |
na vinā yāti taṃ khaḍgaṃ nyāsarakṣaṇatatparaḥ

नित्यं शस्त्रं परिवहन् क्रमेण स तपोधनः ।
चकार रौद्रीं स्वां बुद्धिं त्यक्त्वा तपसि निश्चयम्

nityaṃ śastraṃ parivahan krameṇa sa tapodhanaḥ |
cakāra raudrīṃ svāṃ buddhiṃ tyaktvā tapasi niścayam

ततः स रौद्राभिरतः प्रमत्तोऽधर्मकर्षितः ।
तस्य शस्त्रस्य संवासाज्जगाम नरकं मुनिः

tataḥ sa raudrābhirataḥ pramatto'dharmakarṣitaḥ |
tasya śastrasya saṃvāsājjagāma narakaṃ muniḥ

एवमेतत् पुरावृत्तं शस्त्रसंयोगकारणम् ।
अग्निसंयोगवद्धेतुः शस्त्रसंयोग उच्यते

evametat purāvṛttaṃ śastrasaṃyogakāraṇam |
agnisaṃyogavaddhetuḥ śastrasaṃyoga ucyate

स्नेहाच्च बहुमानाच्च स्मारये त्वां तु शिक्षये ।
न कथंचन सा कार्या गृहीतधनुषा त्वया

snehācca bahumānācca smāraye tvāṃ tu śikṣaye |
na kathaṃcana sā kāryā gṛhītadhanuṣā tvayā

बुद्धिर्वैरं विना हन्तुं राक्षसान् दण्डकाश्रितान् ।
अपराधं विना हन्तुं लोको वीर न मंस्यते

buddhirvairaṃ vinā hantuṃ rākṣasān daṇḍakāśritān |
aparādhaṃ vinā hantuṃ loko vīra na maṃsyate

क्षत्रियाणां तु वीराणां वनेषु नियतात्मनाम् ।
धनुषा कार्यमेतावदार्तानामभिरक्षणम्

kṣatriyāṇāṃ tu vīrāṇāṃ vaneṣu niyatātmanām |
dhanuṣā kāryametāvadārtānāmabhirakṣaṇam

क्व च शस्त्रं क्व च वनं क्व च क्षात्रं तपः क्व च ।
व्याविद्धमिदमस्माभिर्देशधर्मस्तु पूज्यताम्

kva ca śastraṃ kva ca vanaṃ kva ca kṣātraṃ tapaḥ kva ca |
vyāviddhamidamasmābhirdeśadharmastu pūjyatām

कदर्यकलुषा बुद्धिर्जायते शस्त्रसेवनात् ।
पुनर्गत्वा त्वयोध्यायां क्षत्रधर्मं चरिष्यसि

kadaryakaluṣā buddhirjāyate śastrasevanāt |
punargatvā tvayodhyāyāṃ kṣatradharmaṃ cariṣyasi

अक्षया तु भवेत् प्रीतिः श्वश्रूश्वशुरयोर्मम ।
यदि राज्यं हि संन्यस्य भवेस्त्वं निरतो मुनिः

akṣayā tu bhavet prītiḥ śvaśrūśvaśurayormama |
yadi rājyaṃ hi saṃnyasya bhavestvaṃ nirato muniḥ

धर्मादर्थः प्रभवति धर्मात् प्रभवते सुखम् ।
धर्मेण लभते सर्वं धर्मसारमिदं जगत्

dharmādarthaḥ prabhavati dharmāt prabhavate sukham |
dharmeṇa labhate sarvaṃ dharmasāramidaṃ jagat

आत्मानं नियमैस्तैस्तैः कर्षयित्वा प्रयत्नतः ।
प्राप्तये निपुणैर्धर्मो न सुखाल्लभते सुखम्

ātmānaṃ niyamaistaistaiḥ karṣayitvā prayatnataḥ |
prāptaye nipuṇairdharmo na sukhāllabhate sukham

नित्यं शुचिमतिः सौम्य चर धर्मं तपोवने ।
सर्वं तु विदितं तुभ्यं त्रैलोक्यामपि तत्त्वतः

nityaṃ śucimatiḥ saumya cara dharmaṃ tapovane |
sarvaṃ tu viditaṃ tubhyaṃ trailokyāmapi tattvataḥ

स्त्रीचापलादेतदुपाहृतं मे
धर्मं च वक्तुं तव कः समर्थः ।
विचार्य बुद्ध्या तु सहानुजेन
यद् रोचते तत् कुरु माचिरेण

strīcāpalādetadupāhṛtaṃ me
dharmaṃ ca vaktuṃ tava kaḥ samarthaḥ |
vicārya buddhyā tu sahānujena
yad rocate tat kuru mācireṇa