सर्ग 74: शबरी का आतिथ्य और स्वर्गारोहण

तौ कबन्धेन तं मार्गं पम्पाया दर्शितं वने ।
आतस्थतुर्दिशं गृह्य प्रतीचीं नृवरात्मजौ

tau kabandhena taṃ mārgaṃ pampāyā darśitaṃ vane |
ātasthaturdiśaṃ gṛhya pratīcīṃ nṛvarātmajau

तौ शैलेष्वाचितानेकान् क्षौद्रपुष्पफलद्रुमान् ।
वीक्षन्तौ जग्मतुर्द्रष्टुं सुग्रीवं रामलक्ष्मणौ

tau śaileṣvācitānekān kṣaudrapuṣpaphaladrumān |
vīkṣantau jagmaturdraṣṭuṃ sugrīvaṃ rāmalakṣmaṇau

कृत्वा तु शैलपृष्ठे तु तौ वासं रघुनन्दनौ ।
पम्पायाः पश्चिमं तीरं राघवावुपतस्थतुः

kṛtvā tu śailapṛṣṭhe tu tau vāsaṃ raghunandanau |
pampāyāḥ paścimaṃ tīraṃ rāghavāvupatasthatuḥ

तौ पुष्करिण्याः पम्पायास्तीरमासाद्य पश्चिमम् ।
अपश्यतां ततस्तत्र शबर्या रम्यमाश्रमम्

tau puṣkariṇyāḥ pampāyāstīramāsādya paścimam |
apaśyatāṃ tatastatra śabaryā ramyamāśramam

तौ तमाश्रममासाद्य द्रुमैर्बहुभिरावृतम् ।
सुरम्यमभिवीक्षन्तौ शबरीमभ्युपेयतुः

tau tamāśramamāsādya drumairbahubhirāvṛtam |
suramyamabhivīkṣantau śabarīmabhyupeyatuḥ

तौ दृष्ट्वा तु तदा सिद्धा समुत्थाय कृताञ्जलिः ।
पादौ जग्राह रामस्य लक्ष्मणस्य च धीमतः

tau dṛṣṭvā tu tadā siddhā samutthāya kṛtāñjaliḥ |
pādau jagrāha rāmasya lakṣmaṇasya ca dhīmataḥ

पाद्यमाचमनीयं च सर्वं प्रादाद् यथाविधि ।
तामुवाच ततो रामः श्रमणीं धर्मसंस्थिताम्

pādyamācamanīyaṃ ca sarvaṃ prādād yathāvidhi |
tāmuvāca tato rāmaḥ śramaṇīṃ dharmasaṃsthitām

कच्चित्ते निर्जिता विघ्नाः कच्चित्ते वर्धते तपः ।
कच्चित्ते नियतः कोप आहारश्च तपोधने

kaccitte nirjitā vighnāḥ kaccitte vardhate tapaḥ |
kaccitte niyataḥ kopa āhāraśca tapodhane

कच्चित्ते नियमाः प्राप्ताः कच्चित्ते मनसः सुखम् ।
कच्चित्ते गुरुशुश्रूषा सफला चारुभाषिणि

kaccitte niyamāḥ prāptāḥ kaccitte manasaḥ sukham |
kaccitte guruśuśrūṣā saphalā cārubhāṣiṇi

रामेण तापसी पृष्टा सा सिद्धा सिद्धसम्मता ।
शशंस शबरी वृद्धा रामाय प्रत्यवस्थिता

rāmeṇa tāpasī pṛṣṭā sā siddhā siddhasammatā |
śaśaṃsa śabarī vṛddhā rāmāya pratyavasthitā

अद्य प्राप्ता तपःसिद्धिस्तव संदर्शनान्मया ।
अद्य मे सफलं जन्म गुरवश्च सुपूजिताः

adya prāptā tapaḥsiddhistava saṃdarśanānmayā |
adya me saphalaṃ janma guravaśca supūjitāḥ

अद्य मे सफलं तप्तं स्वर्गश्चैव भविष्यति ।
त्वयि देववरे राम पूजिते पुरुषर्षभ

adya me saphalaṃ taptaṃ svargaścaiva bhaviṣyati |
tvayi devavare rāma pūjite puruṣarṣabha

तवाहं चक्षुषा सौम्य पूता सौम्येन मानद ।
गमिष्याम्यक्षयांल्लोकांस्त्वत्प्रसादादरिंदम

tavāhaṃ cakṣuṣā saumya pūtā saumyena mānada |
gamiṣyāmyakṣayāṃllokāṃstvatprasādādariṃdama

चित्रकूटं त्वयि प्राप्ते विमानैरतुलप्रभैः ।
इतस्ते दिवमारूढा यानहं पर्यचारिषम्

citrakūṭaṃ tvayi prāpte vimānairatulaprabhaiḥ |
itaste divamārūḍhā yānahaṃ paryacāriṣam

तैश्चाहमुक्ता धर्मज्ञैर्महाभागैर्महर्षिभिः ।
आगमिष्यति ते रामः सुपुण्यमिममाश्रमम्

taiścāhamuktā dharmajñairmahābhāgairmaharṣibhiḥ |
āgamiṣyati te rāmaḥ supuṇyamimamāśramam

स ते प्रतिग्रहीतव्यः सौमित्रिसहितोऽतिथिः ।
तं च दृष्ट्वा वरांल्लोकानक्षयांस्त्वं गमिष्यसि

sa te pratigrahītavyaḥ saumitrisahito'tithiḥ |
taṃ ca dṛṣṭvā varāṃllokānakṣayāṃstvaṃ gamiṣyasi

एवमुक्ता महाभागैस्तदाहं पुरुषर्षभ ।
मया तु संचितं वन्यं विविधं पुरुषर्षभ

evamuktā mahābhāgaistadāhaṃ puruṣarṣabha |
mayā tu saṃcitaṃ vanyaṃ vividhaṃ puruṣarṣabha

तवार्थे पुरुषव्याघ्र पम्पायास्तीरसम्भवम् ।
एवमुक्तः स धर्मात्मा शबर्या शबरीमिदम्

tavārthe puruṣavyāghra pampāyāstīrasambhavam |
evamuktaḥ sa dharmātmā śabaryā śabarīmidam

राघवः प्राह विज्ञाने तां नित्यमबहिष्कृताम् ।
दनोः सकाशात् तत्त्वेन प्रभावं ते महात्मनाम्

rāghavaḥ prāha vijñāne tāṃ nityamabahiṣkṛtām |
danoḥ sakāśāt tattvena prabhāvaṃ te mahātmanām

श्रुतं प्रत्यक्षमिच्छामि संद्रष्टुं यदि मन्यसे ।
एतत्तु वचनं श्रुत्वा रामवक्त्रविनिःसृतम्

śrutaṃ pratyakṣamicchāmi saṃdraṣṭuṃ yadi manyase |
etattu vacanaṃ śrutvā rāmavaktraviniḥsṛtam

शबरी दर्शयामास तावुभौ तद्वनं महत् ।
पश्य मेघघनप्रख्यं मृगपक्षिसमाकुलम्

śabarī darśayāmāsa tāvubhau tadvanaṃ mahat |
paśya meghaghanaprakhyaṃ mṛgapakṣisamākulam

मतङ्गवनमित्येव विश्रुतं रघुनन्दन ।
इह ते भावितात्मानो गुरवो मे महाद्युते ।
जुहवांचक्रिरे नीडं मन्त्रवन्मन्त्रपूजितम्

mataṅgavanamityeva viśrutaṃ raghunandana |
iha te bhāvitātmāno guravo me mahādyute |
juhavāṃcakrire nīḍaṃ mantravanmantrapūjitam

इयं प्रत्यक्स्थली वेदी यत्र ते मे सुसत्कृताः ।
पुष्पोपहारं कुर्वन्ति श्रमादुद्वेपिभिः करैः

iyaṃ pratyaksthalī vedī yatra te me susatkṛtāḥ |
puṣpopahāraṃ kurvanti śramādudvepibhiḥ karaiḥ

तेषां तपःप्रभावेण पश्याद्यापि रघूत्तम ।
द्योतयन्ती दिशः सर्वाः श्रिया वेद्यतुलप्रभा

teṣāṃ tapaḥprabhāveṇa paśyādyāpi raghūttama |
dyotayantī diśaḥ sarvāḥ śriyā vedyatulaprabhā

अशक्नुवद्भिस्तैर्गन्तुमुपवासश्रमालसैः ।
चिन्तितेनागतान् पश्य समेतान् सप्त सागरान्

aśaknuvadbhistairgantumupavāsaśramālasaiḥ |
cintitenāgatān paśya sametān sapta sāgarān

कृताभिषेकैस्तैर्न्यस्ता वल्कलाः पादपेष्विह ।
अद्यापि न विशुष्यन्ति प्रदेशे रघुनन्दन

kṛtābhiṣekaistairnyastā valkalāḥ pādapeṣviha |
adyāpi na viśuṣyanti pradeśe raghunandana

देवकार्याणि कुर्वद्भिर्यानीमानि कृतानि वै ।
पुष्पैः कुवलयैः सार्धं म्लानत्वं न तु यान्ति वै

devakāryāṇi kurvadbhiryānīmāni kṛtāni vai |
puṣpaiḥ kuvalayaiḥ sārdhaṃ mlānatvaṃ na tu yānti vai

कृत्स्नं वनमिदं दृष्टं श्रोतव्यं च श्रुतं त्वया ।
तद् इच्छाम्य् अभ्यनुज्ञाता त्यक्ष्याम्य् एतत् कलेवरम्

kṛtsnaṃ vanamidaṃ dṛṣṭaṃ śrotavyaṃ ca śrutaṃ tvayā |
tad icchāmy abhyanujñātā tyakṣyāmy etat kalevaram

तेषामिच्छाम्यहं गन्तुं समीपं भावितात्मनाम् ।
मुनीनामाश्रमो येषामहं च परिचारिणी

teṣāmicchāmyahaṃ gantuṃ samīpaṃ bhāvitātmanām |
munīnāmāśramo yeṣāmahaṃ ca paricāriṇī

धर्मिष्ठं तु वचः श्रुत्वा राघवः सहलक्ष्मणः ।
प्रहर्षमतुलं लेभे आश्चर्यमिति चाब्रवीत्

dharmiṣṭhaṃ tu vacaḥ śrutvā rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
praharṣamatulaṃ lebhe āścaryamiti cābravīt

तामुवाच ततो रामः शबरीं संशितव्रताम् ।
अर्चितोऽहं त्वया भद्रे गच्छ कामं यथासुखम्

tāmuvāca tato rāmaḥ śabarīṃ saṃśitavratām |
arcito'haṃ tvayā bhadre gaccha kāmaṃ yathāsukham

इत्येवमुक्ता जटिला चीरकृष्णाजिनाम्बरा ।
अनुज्ञाता तु रामेण हुत्वाऽऽत्मानं हुताशने

ityevamuktā jaṭilā cīrakṛṣṇājināmbarā |
anujñātā tu rāmeṇa hutvā''tmānaṃ hutāśane

ज्वलत्पावकसंकाशा स्वर्गमेव जगाम ह ।
दिव्याभरणसंयुक्ता दिव्यमाल्यानुलेपना

jvalatpāvakasaṃkāśā svargameva jagāma ha |
divyābharaṇasaṃyuktā divyamālyānulepanā

दिव्याम्बरधरा तत्र बभूव प्रियदर्शना ।
विराजयन्ती तं देशं विद्युत्सौदामनी यथा

divyāmbaradharā tatra babhūva priyadarśanā |
virājayantī taṃ deśaṃ vidyutsaudāmanī yathā

यत्र ते सुकृतात्मानो विहरन्ति महर्षयः ।
तत् पुण्यं शबरी स्थानं जगामात्मसमाधिना

yatra te sukṛtātmāno viharanti maharṣayaḥ |
tat puṇyaṃ śabarī sthānaṃ jagāmātmasamādhinā