सर्ग 69: अयोमुखी और कबन्ध की पकड़

कृत्वैवमुदकं तस्मै प्रस्थितौ राघवौ तदा ।
अवेक्षन्तौ वने सीतां जग्मतुः पश्चिमां दिशम्

kṛtvaivamudakaṃ tasmai prasthitau rāghavau tadā |
avekṣantau vane sītāṃ jagmatuḥ paścimāṃ diśam

तां दिशं दक्षिणां गत्वा शरचापासिधारिणौ ।
अविप्रहतमैक्ष्वाकौ पन्थानं प्रतिपेदतुः

tāṃ diśaṃ dakṣiṇāṃ gatvā śaracāpāsidhāriṇau |
aviprahatamaikṣvākau panthānaṃ pratipedatuḥ

गुल्मैर्वृक्षैश्च बहुभिर्लताभिश्च प्रवेष्टितम् ।
आवृतं सर्वतो दुर्गं गहनं घोरदर्शनम्

gulmairvṛkṣaiśca bahubhirlatābhiśca praveṣṭitam |
āvṛtaṃ sarvato durgaṃ gahanaṃ ghoradarśanam

व्यतिक्रम्य तु वेगेन गृहीत्वा दक्षिणां दिशम् ।
सुभीमं तन्महारण्यं व्यतियातौ महाबलौ

vyatikramya tu vegena gṛhītvā dakṣiṇāṃ diśam |
subhīmaṃ tanmahāraṇyaṃ vyatiyātau mahābalau

ततः परं जनस्थानात् त्रिकोशं गम्य राघवौ ।
क्रौञ्चारण्यं विविशतुर्गहनं तौ महौजसौ

tataḥ paraṃ janasthānāt trikośaṃ gamya rāghavau |
krauñcāraṇyaṃ viviśaturgahanaṃ tau mahaujasau

नानामेघघनप्रख्यं प्रहृष्टमिव सर्वतः ।
नानावर्णैः शुभैः पुष्पैर्मृगपक्षिगणैर्युतम्

nānāmeghaghanaprakhyaṃ prahṛṣṭamiva sarvataḥ |
nānāvarṇaiḥ śubhaiḥ puṣpairmṛgapakṣigaṇairyutam

दिदृक्षमाणौ वैदेहीं तद् वनं तौ विचिक्यतुः ।
तत्र तत्रावतिष्ठन्तौ सीताहरणदुःखितौ

didṛkṣamāṇau vaidehīṃ tad vanaṃ tau vicikyatuḥ |
tatra tatrāvatiṣṭhantau sītāharaṇaduḥkhitau

ततः पूर्वेण तौ गत्वा त्रिक्रोशं भ्रातरौ तदा ।
क्रौञ्चारण्यमतिक्रम्य मतङ्गाश्रममन्तरे

tataḥ pūrveṇa tau gatvā trikrośaṃ bhrātarau tadā |
krauñcāraṇyamatikramya mataṅgāśramamantare

दृष्ट्वा तु तद् वनं घोरं बहुभीममृगद्विजम् ।
नानावृक्षसमाकीर्णं सर्वं गहनपादपम्

dṛṣṭvā tu tad vanaṃ ghoraṃ bahubhīmamṛgadvijam |
nānāvṛkṣasamākīrṇaṃ sarvaṃ gahanapādapam

ददृशाते गिरौ तत्र दरीं दशरथात्मजौ ।
पातालसमगम्भीरां तमसा नित्यसंवृताम्

dadṛśāte girau tatra darīṃ daśarathātmajau |
pātālasamagambhīrāṃ tamasā nityasaṃvṛtām

आसाद्य च नरव्याघ्रौ दर्यास्तस्याविदूरतः ।
ददर्शतुर्महारूपां राक्षसीं विकृताननाम्

āsādya ca naravyāghrau daryāstasyāvidūrataḥ |
dadarśaturmahārūpāṃ rākṣasīṃ vikṛtānanām

भयदामल्पसत्त्वानां बीभत्सां रौद्रदर्शनाम् ।
लम्बोदरीं तीक्ष्णदंष्ट्रां करालीं परुषत्वचम्

bhayadāmalpasattvānāṃ bībhatsāṃ raudradarśanām |
lambodarīṃ tīkṣṇadaṃṣṭrāṃ karālīṃ paruṣatvacam

भक्षयन्तीं मृगान् भीमान् विकटां मुक्तमूर्धजाम् ।
अवैक्षतां तु तौ तत्र भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ

bhakṣayantīṃ mṛgān bhīmān vikaṭāṃ muktamūrdhajām |
avaikṣatāṃ tu tau tatra bhrātarau rāmalakṣmaṇau

सा समासाद्य तौ वीरौ व्रजन्तं भ्रातुरग्रतः ।
एहि रंस्यावहेत्युक्त्वा समालम्भत लक्ष्मणम्

sā samāsādya tau vīrau vrajantaṃ bhrāturagrataḥ |
ehi raṃsyāvahetyuktvā samālambhata lakṣmaṇam

उवाच चैनं वचनं सौमित्रिमुपगुह्य च ।
अहं त्वयोमुखी नाम लाभस्ते त्वमसि प्रियः

uvāca cainaṃ vacanaṃ saumitrimupaguhya ca |
ahaṃ tvayomukhī nāma lābhaste tvamasi priyaḥ

नाथ पर्वतदुर्गेषु नदीनां पुलिनेषु च ।
आयुश्चिरमिदं वीर त्वं मया सह रंस्यसे

nātha parvatadurgeṣu nadīnāṃ pulineṣu ca |
āyuściramidaṃ vīra tvaṃ mayā saha raṃsyase

एवमुक्तस्तु कुपितः खड्गमुद्धृत्य लक्ष्मणः ।
कर्णनासस्तनं तस्या निचकर्तारिसूदनः

evamuktastu kupitaḥ khaḍgamuddhṛtya lakṣmaṇaḥ |
karṇanāsastanaṃ tasyā nicakartārisūdanaḥ

कर्णनासे निकृत्ते तु विस्वरं विननाद सा ।
यथागतं प्रदुद्राव राक्षसी घोरदर्शना

karṇanāse nikṛtte tu visvaraṃ vinanāda sā |
yathāgataṃ pradudrāva rākṣasī ghoradarśanā

तस्यां गतायां गहनं व्रजन्तौ वनमोजसा ।
आसेदतुरमित्रघ्नौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ

tasyāṃ gatāyāṃ gahanaṃ vrajantau vanamojasā |
āsedaturamitraghnau bhrātarau rāmalakṣmaṇau

लक्ष्मणस्तु महातेजाः सत्त्ववाञ्छीलवाञ्छुचिः ।
अब्रवीत् प्राञ्जलिर्वाक्यं भ्रातरं दीप्ततेजसम्

lakṣmaṇastu mahātejāḥ sattvavāñchīlavāñchuciḥ |
abravīt prāñjalirvākyaṃ bhrātaraṃ dīptatejasam

स्पन्दते मे दृढं बाहुरुद्विग्नमिव मे मनः ।
प्रायशश्चाप्यनिष्टानि निमित्तान्युपलक्षये

spandate me dṛḍhaṃ bāhurudvignamiva me manaḥ |
prāyaśaścāpyaniṣṭāni nimittānyupalakṣaye

तस्मात् सज्जीभवार्य त्वं कुरुष्व वचनं मम ।
ममैव हि निमित्तानि सद्यः शंसन्ति सम्भ्रमम्

tasmāt sajjībhavārya tvaṃ kuruṣva vacanaṃ mama |
mamaiva hi nimittāni sadyaḥ śaṃsanti sambhramam

एष वञ्जुलको नाम पक्षी परमदारुणः ।
आवयोर्विजयं युद्धे शंसन्निव विनर्दति

eṣa vañjulako nāma pakṣī paramadāruṇaḥ |
āvayorvijayaṃ yuddhe śaṃsanniva vinardati

तयोरन्वेषतोरेवं सर्वं तद् वनमोजसा ।
संजज्ञे विपुलः शब्दः प्रभञ्जन्निव तद् वनम्

tayoranveṣatorevaṃ sarvaṃ tad vanamojasā |
saṃjajñe vipulaḥ śabdaḥ prabhañjanniva tad vanam

संवेष्टितमिवात्यर्थं गहनं मातरिश्वना ।
वनस्य तस्य शब्दोऽभूद् वनमापूरयन्निव

saṃveṣṭitamivātyarthaṃ gahanaṃ mātariśvanā |
vanasya tasya śabdo'bhūd vanamāpūrayanniva

तं शब्दं कांक्षमाणस्तु रामः खड्गी सहानुजः ।
ददर्श सुमहाकायं राक्षसं विपुलोरसम्

taṃ śabdaṃ kāṃkṣamāṇastu rāmaḥ khaḍgī sahānujaḥ |
dadarśa sumahākāyaṃ rākṣasaṃ vipulorasam

आसेदतुश्च तद्रक्षस्तावुभौ प्रमुखे स्थितम् ।
विवृद्धमशिरोग्रीवं कबन्धमुदरेमुखम्

āsedatuśca tadrakṣastāvubhau pramukhe sthitam |
vivṛddhamaśirogrīvaṃ kabandhamudaremukham

रोमभिर्निशितैस्तीक्ष्णैर्महागिरिमिवोच्छ्रितम् ।
नीलमेघनिभं रौद्रं मेघस्तनितनिःस्वनम्

romabhirniśitaistīkṣṇairmahāgirimivocchritam |
nīlameghanibhaṃ raudraṃ meghastanitaniḥsvanam

अग्निज्वालानिकाशेन ललाटस्थेन दीप्यता ।
महापक्षेण पिङ्गेन विपुलेनायतेन च

agnijvālānikāśena lalāṭasthena dīpyatā |
mahāpakṣeṇa piṅgena vipulenāyatena ca

एकेनोरसि घोरेण नयनेन सुदर्शिना ।
महादंष्ट्रोपपन्नं तं लेलिहानं महामुखम्

ekenorasi ghoreṇa nayanena sudarśinā |
mahādaṃṣṭropapannaṃ taṃ lelihānaṃ mahāmukham

भक्षयन्तं महाघोरानृक्षसिंहमृगद्विजान् ।
घोरौ भुजौ विकुर्वाणमुभौ योजनमायतौ

bhakṣayantaṃ mahāghorānṛkṣasiṃhamṛgadvijān |
ghorau bhujau vikurvāṇamubhau yojanamāyatau

कराभ्यां विविधान् गृह्य ऋक्षान् पक्षिगणान् मृगान् ।
आकर्षन्तं विकर्षन्तमनेकान् मृगयूथपान्

karābhyāṃ vividhān gṛhya ṛkṣān pakṣigaṇān mṛgān |
ākarṣantaṃ vikarṣantamanekān mṛgayūthapān

स्थितमावृत्य पन्थानं तयोर्भ्रात्रोः प्रपन्नयोः ।
अथ तं समतिक्रम्य क्रोशमात्रं ददर्शतुः

sthitamāvṛtya panthānaṃ tayorbhrātroḥ prapannayoḥ |
atha taṃ samatikramya krośamātraṃ dadarśatuḥ

महान्तं दारुणं भीमं कबन्धं भुजसंवृतम् ।
कबन्धमिव संस्थानादतिघोरप्रदर्शनम्

mahāntaṃ dāruṇaṃ bhīmaṃ kabandhaṃ bhujasaṃvṛtam |
kabandhamiva saṃsthānādatighorapradarśanam

स महाबाहुरत्यर्थं प्रसार्य विपुलौ भुजौ ।
जग्राह सहितावेव राघवौ पीडयन् बलात्

sa mahābāhuratyarthaṃ prasārya vipulau bhujau |
jagrāha sahitāveva rāghavau pīḍayan balāt

खड्गिनौ दृढधन्वानौ तिग्मतेजौ महाभुजौ ।
भ्रातरौ विवशं प्राप्तौ कृष्यमाणौ महाबलौ

khaḍginau dṛḍhadhanvānau tigmatejau mahābhujau |
bhrātarau vivaśaṃ prāptau kṛṣyamāṇau mahābalau

तत्र धैर्याच्च शूरस्तु राघवो नैव विव्यथे ।
बाल्यादनाश्रयाच्चैव लक्ष्मणस्त्वभिविव्यथे

tatra dhairyācca śūrastu rāghavo naiva vivyathe |
bālyādanāśrayāccaiva lakṣmaṇastvabhivivyathe

उवाच च विषण्णः सन् राघवं राघवानुजः ।
पश्य मां विवशं वीर राक्षसस्य वशंगतम्

uvāca ca viṣaṇṇaḥ san rāghavaṃ rāghavānujaḥ |
paśya māṃ vivaśaṃ vīra rākṣasasya vaśaṃgatam

मयैकेन तु निर्युक्तः परिमुच्यस्व राघव ।
मां हि भूतबलिं दत्त्वा पलायस्व यथासुखम्

mayaikena tu niryuktaḥ parimucyasva rāghava |
māṃ hi bhūtabaliṃ dattvā palāyasva yathāsukham

अधिगन्तासि वैदेहीमचिरेणेति मे मतिः ।
प्रतिलभ्य च काकुत्स्थ पितृपैतामहीं महीम्

adhigantāsi vaidehīmacireṇeti me matiḥ |
pratilabhya ca kākutstha pitṛpaitāmahīṃ mahīm

तत्र मां राम राज्यस्थः स्मर्तुमर्हसि सर्वदा ।
लक्ष्मणेनैवमुक्तस्तु रामः सौमित्रिमब्रवीत्

tatra māṃ rāma rājyasthaḥ smartumarhasi sarvadā |
lakṣmaṇenaivamuktastu rāmaḥ saumitrimabravīt

मा स्म त्रासं वृथा वीर नहि त्वादृग् विषीदति ।
एतस्मिन्नन्तरे क्रूरो भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ

mā sma trāsaṃ vṛthā vīra nahi tvādṛg viṣīdati |
etasminnantare krūro bhrātarau rāmalakṣmaṇau

तावुवाच महाबाहुः कबन्धो दानवोत्तमः ।
कौ युवां वृषभस्कन्धौ महाखड्गधनुर्धरौ

tāvuvāca mahābāhuḥ kabandho dānavottamaḥ |
kau yuvāṃ vṛṣabhaskandhau mahākhaḍgadhanurdharau

घोरं देशमिमं प्राप्तौ दैवेन मम चाक्षुषौ ।
वदतं कार्यमिह वां किमर्थं चागतौ युवाम्

ghoraṃ deśamimaṃ prāptau daivena mama cākṣuṣau |
vadataṃ kāryamiha vāṃ kimarthaṃ cāgatau yuvām

इमं देशमनुप्राप्तौ क्षुधार्तस्येह तिष्ठतः ।
सबाणचापखड्गौ च तीक्ष्णशृङ्गाविवर्षभौ

imaṃ deśamanuprāptau kṣudhārtasyeha tiṣṭhataḥ |
sabāṇacāpakhaḍgau ca tīkṣṇaśṛṅgāvivarṣabhau

मां तूर्णमनुसम्प्राप्तौ दुर्लभं जीवितं हि वाम् ।
तस्य तद् वचनं श्रुत्वा कबन्धस्य दुरात्मनः

māṃ tūrṇamanusamprāptau durlabhaṃ jīvitaṃ hi vām |
tasya tad vacanaṃ śrutvā kabandhasya durātmanaḥ

उवाच लक्ष्मणं रामो मुखेन परिशुष्यता ।
कृच्छ्रात् कृच्छ्रतरं प्राप्य दारुणं सत्यविक्रम

uvāca lakṣmaṇaṃ rāmo mukhena pariśuṣyatā |
kṛcchrāt kṛcchrataraṃ prāpya dāruṇaṃ satyavikrama

व्यसनं जीवितान्ताय प्राप्तमप्राप्य तां प्रियाम् ।
कालस्य सुमहद् वीर्यं सर्वभूतेषु लक्ष्मण

vyasanaṃ jīvitāntāya prāptamaprāpya tāṃ priyām |
kālasya sumahad vīryaṃ sarvabhūteṣu lakṣmaṇa

त्वां च मां च नरव्याघ्र व्यसनैः पश्य मोहितौ ।
नहि भारोऽस्ति दैवस्य सर्वभूतेषु लक्ष्मण

tvāṃ ca māṃ ca naravyāghra vyasanaiḥ paśya mohitau |
nahi bhāro'sti daivasya sarvabhūteṣu lakṣmaṇa

शूराश्च बलवन्तश्च कृतास्त्राश्च रणाजिरे ।
कालाभिपन्नाः सीदन्ति यथा वालुकसेतवः

śūrāśca balavantaśca kṛtāstrāśca raṇājire |
kālābhipannāḥ sīdanti yathā vālukasetavaḥ

इति ब्रुवाणो दृढसत्यविक्रमो
महायशा दाशरथिः प्रतापवान् ।
अवेक्ष्य सौमित्रिमुदग्रविक्रमः
स्थिरां तदा स्वां मतिमात्मनाकरोत्

iti bruvāṇo dṛḍhasatyavikramo
mahāyaśā dāśarathiḥ pratāpavān |
avekṣya saumitrimudagravikramaḥ
sthirāṃ tadā svāṃ matimātmanākarot