सर्ग 68: जटायु का देहान्त और श्रीराम द्वारा संस्कार

रामः प्रेक्ष्य तु तं गृध्रं भुवि रौद्रेण पातितम् ।
सौमित्रिं मित्रसम्पन्नमिदं वचनमब्रवीत्

rāmaḥ prekṣya tu taṃ gṛdhraṃ bhuvi raudreṇa pātitam |
saumitriṃ mitrasampannamidaṃ vacanamabravīt

ममायं नूनमर्थेषु यतमानो विहंगमः ।
राक्षसेन हतः संख्ये प्राणांस्त्यजति मत्कृते

mamāyaṃ nūnamartheṣu yatamāno vihaṃgamaḥ |
rākṣasena hataḥ saṃkhye prāṇāṃstyajati matkṛte

अतिखिन्नः शरीरेऽस्मिन् प्राणो लक्ष्मण विद्यते ।
तथा स्वरविहीनोऽयं विक्लवं समुदीक्षते

atikhinnaḥ śarīre'smin prāṇo lakṣmaṇa vidyate |
tathā svaravihīno'yaṃ viklavaṃ samudīkṣate

जटायो यदि शक्नोषि वाक्यं व्याहरितुं पुनः ।
सीतामाख्याहि भद्रं ते वधमाख्याहि चात्मनः

jaṭāyo yadi śaknoṣi vākyaṃ vyāharituṃ punaḥ |
sītāmākhyāhi bhadraṃ te vadhamākhyāhi cātmanaḥ

किंनिमित्तो जहारार्यां रावणस्तस्य किं मया ।
अपराधं तु यं दृष्ट्वा रावणेन हृता प्रिया

kiṃnimitto jahārāryāṃ rāvaṇastasya kiṃ mayā |
aparādhaṃ tu yaṃ dṛṣṭvā rāvaṇena hṛtā priyā

कथं तच्चन्द्रसंकाशं मुखमासीन्मनोहरम् ।
सीतया कानि चोक्तानि तस्मिन् काले द्विजोत्तम

kathaṃ taccandrasaṃkāśaṃ mukhamāsīnmanoharam |
sītayā kāni coktāni tasmin kāle dvijottama

कथंवीर्यः कथंरूपः किंकर्मा स च राक्षसः ।
क्व चास्य भवनं तात ब्रूहि मे परिपृच्छतः

kathaṃvīryaḥ kathaṃrūpaḥ kiṃkarmā sa ca rākṣasaḥ |
kva cāsya bhavanaṃ tāta brūhi me paripṛcchataḥ

तमुद्वीक्ष्य स धर्मात्मा विलपन्तमनाथवत् ।
वाचा विक्लवया राममिदं वचनमब्रवीत्

tamudvīkṣya sa dharmātmā vilapantamanāthavat |
vācā viklavayā rāmamidaṃ vacanamabravīt

सा हृता राक्षसेन्द्रेण रावणेन दुरात्मना ।
मायामास्थाय विपुलां वातदुर्दिनसंकुलाम्

sā hṛtā rākṣasendreṇa rāvaṇena durātmanā |
māyāmāsthāya vipulāṃ vātadurdinasaṃkulām

परिक्लान्तस्य मे तात पक्षौ छित्त्वा निशाचरः ।
सीतामादाय वैदेहीं प्रयातो दक्षिणामुखः

pariklāntasya me tāta pakṣau chittvā niśācaraḥ |
sītāmādāya vaidehīṃ prayāto dakṣiṇāmukhaḥ

उपरुध्यन्ति मे प्राणा दृष्टिर्भ्रमति राघव ।
पश्यामि वृक्षान् सौवर्णानुशीरकृतमूर्धजान्

uparudhyanti me prāṇā dṛṣṭirbhramati rāghava |
paśyāmi vṛkṣān sauvarṇānuśīrakṛtamūrdhajān

येन याति मुहूर्तेन सीतामादाय रावणः ।
विप्रणष्टं धनं क्षिप्रं तत्स्वामी प्रतिपद्यते

yena yāti muhūrtena sītāmādāya rāvaṇaḥ |
vipraṇaṣṭaṃ dhanaṃ kṣipraṃ tatsvāmī pratipadyate

विन्दो नाम मुहूर्तोऽसौ न च काकुत्स्थ सोऽबुधत् ।
त्वत्प्रियां जानकीं हृत्वा रावणो राक्षसेश्वरः ।
झषवद् बडिशं गृह्य क्षिप्रमेव विनश्यति

vindo nāma muhūrto'sau na ca kākutstha so'budhat |
tvatpriyāṃ jānakīṃ hṛtvā rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ |
jhaṣavad baḍiśaṃ gṛhya kṣiprameva vinaśyati

न च त्वया व्यथा कार्या जनकस्य सुतां प्रति ।
वैदेह्या रंस्यसे क्षिप्रं हत्वा तं रणमूर्धनि

na ca tvayā vyathā kāryā janakasya sutāṃ prati |
vaidehyā raṃsyase kṣipraṃ hatvā taṃ raṇamūrdhani

असम्मूढस्य गृध्रस्य रामं प्रत्यनुभाषतः ।
आस्यात् सुस्राव रुधिरं म्रियमाणस्य सामिषम्

asammūḍhasya gṛdhrasya rāmaṃ pratyanubhāṣataḥ |
āsyāt susrāva rudhiraṃ mriyamāṇasya sāmiṣam

पुत्रो विश्रवसः साक्षाद् भ्राता वैश्रवणस्य च ।
इत्युक्त्वा दुर्लभान् प्राणान् मुमोच पतगेश्वरः

putro viśravasaḥ sākṣād bhrātā vaiśravaṇasya ca |
ityuktvā durlabhān prāṇān mumoca patageśvaraḥ

ब्रूहि ब्रूहीति रामस्य ब्रुवाणस्य कृताञ्जलेः ।
त्यक्त्वा शरीरं गृध्रस्य प्राणा जग्मुर्विहायसम्

brūhi brūhīti rāmasya bruvāṇasya kṛtāñjaleḥ |
tyaktvā śarīraṃ gṛdhrasya prāṇā jagmurvihāyasam

स निक्षिप्य शिरो भूमौ प्रसार्य चरणौ तथा ।
विक्षिप्य च शरीरं स्वं पपात धरणीतले

sa nikṣipya śiro bhūmau prasārya caraṇau tathā |
vikṣipya ca śarīraṃ svaṃ papāta dharaṇītale

तं गृध्रं प्रेक्ष्य ताम्राक्षं गतासुमचलोपमम् ।
रामः सुबहुभिर्दुःखैर्दीनः सौमित्रिमब्रवीत्

taṃ gṛdhraṃ prekṣya tāmrākṣaṃ gatāsumacalopamam |
rāmaḥ subahubhirduḥkhairdīnaḥ saumitrimabravīt

बहूनि रक्षसां वासे वर्षाणि वसता सुखम् ।
अनेन दण्डकारण्ये विशीर्णमिह पक्षिणा

bahūni rakṣasāṃ vāse varṣāṇi vasatā sukham |
anena daṇḍakāraṇye viśīrṇamiha pakṣiṇā

अनेकवार्षिको यस्तु चिरकालसमुत्थितः ।
सोऽयमद्य हतः शेते कालो हि दुरतिक्रमः

anekavārṣiko yastu cirakālasamutthitaḥ |
so'yamadya hataḥ śete kālo hi duratikramaḥ

पश्य लक्ष्मण गृध्रोऽयमुपकारी हतश्च मे ।
सीतामभ्यवपन्नो हि रावणेन बलीयसा

paśya lakṣmaṇa gṛdhro'yamupakārī hataśca me |
sītāmabhyavapanno hi rāvaṇena balīyasā

गृध्रराज्यं परित्यज्य पितृपैतामहं महत् ।
मम हेतोरयं प्राणान् मुमोच पतगेश्वरः

gṛdhrarājyaṃ parityajya pitṛpaitāmahaṃ mahat |
mama hetorayaṃ prāṇān mumoca patageśvaraḥ

सर्वत्र खलु दृश्यन्ते साधवो धर्मचारिणः ।
शूराः शरण्याः सौमित्रे तिर्यग्योनिगतेष्वपि

sarvatra khalu dṛśyante sādhavo dharmacāriṇaḥ |
śūrāḥ śaraṇyāḥ saumitre tiryagyonigateṣvapi

सीताहरणजं दुःखं न मे सौम्य तथागतम् ।
यथा विनाशो गृध्रस्य मत्कृते च परंतप

sītāharaṇajaṃ duḥkhaṃ na me saumya tathāgatam |
yathā vināśo gṛdhrasya matkṛte ca paraṃtapa

राजा दशरथः श्रीमान् यथा मम महायशाः ।
पूजनीयश्च मान्यश्च तथायं पतगेश्वरः

rājā daśarathaḥ śrīmān yathā mama mahāyaśāḥ |
pūjanīyaśca mānyaśca tathāyaṃ patageśvaraḥ

सौमित्रे हर काष्ठानि निर्मथिष्यामि पावकम् ।
गृध्रराजं दिधक्ष्यामि मत्कृते निधनं गतम्

saumitre hara kāṣṭhāni nirmathiṣyāmi pāvakam |
gṛdhrarājaṃ didhakṣyāmi matkṛte nidhanaṃ gatam

नाथं पतगलोकस्य चितिमारोपयाम्यहम् ।
इमं धक्ष्यामि सौमित्रे हतं रौद्रेण रक्षसा

nāthaṃ patagalokasya citimāropayāmyaham |
imaṃ dhakṣyāmi saumitre hataṃ raudreṇa rakṣasā

या गतिर्यज्ञशीलानामाहिताग्नेश्च या गतिः ।
अपरावर्तिनां या च या च भूमिप्रदायिनाम्

yā gatiryajñaśīlānāmāhitāgneśca yā gatiḥ |
aparāvartināṃ yā ca yā ca bhūmipradāyinām

मया त्वं समनुज्ञातो गच्छ लोकाननुत्तमान् ।
गृध्रराज महासत्त्व संस्कृतश्च मया व्रज

mayā tvaṃ samanujñāto gaccha lokānanuttamān |
gṛdhrarāja mahāsattva saṃskṛtaśca mayā vraja

एवमुक्त्वा चितां दीप्तामारोप्य पतगेश्वरम् ।
ददाह रामो धर्मात्मा स्वबन्धुमिव दुःखितः

evamuktvā citāṃ dīptāmāropya patageśvaram |
dadāha rāmo dharmātmā svabandhumiva duḥkhitaḥ

रामोऽथ सहसौमित्रिर्वनं गत्वा स वीर्यवान् ।
स्थूलान् हत्वा महारोहीननुतस्तार तं द्विजम्

rāmo'tha sahasaumitrirvanaṃ gatvā sa vīryavān |
sthūlān hatvā mahārohīnanutastāra taṃ dvijam

रोहिमांसानि चोद्धृत्य पेशीकृत्वा महायशाः ।
शकुनाय ददौ रामो रम्ये हरितशाद्वले

rohimāṃsāni coddhṛtya peśīkṛtvā mahāyaśāḥ |
śakunāya dadau rāmo ramye haritaśādvale

यत् तत् प्रेतस्य मर्त्यस्य कथयन्ति द्विजातयः ।
तत् स्वर्गगमनं पित्र्यं तस्य रामो जजाप ह

yat tat pretasya martyasya kathayanti dvijātayaḥ |
tat svargagamanaṃ pitryaṃ tasya rāmo jajāpa ha

ततो गोदावरीं गत्वा नदीं नरवरात्मजौ ।
उदकं चक्रतुस्तस्मै गृध्रराजाय तावुभौ

tato godāvarīṃ gatvā nadīṃ naravarātmajau |
udakaṃ cakratustasmai gṛdhrarājāya tāvubhau

शास्त्रदृष्टेन विधिना जलं गृध्राय राघवौ ।
स्नात्वा तौ गृध्रराजाय उदकं चक्रतुस्तदा

śāstradṛṣṭena vidhinā jalaṃ gṛdhrāya rāghavau |
snātvā tau gṛdhrarājāya udakaṃ cakratustadā

स गृध्रराजः कृतवान् यशस्करं
सुदुष्करं कर्म रणे निपातितः ।
महर्षिकल्पेन च संस्कृतस्तदा
जगाम पुण्यां गतिमात्मनः शुभाम्

sa gṛdhrarājaḥ kṛtavān yaśaskaraṃ
suduṣkaraṃ karma raṇe nipātitaḥ |
maharṣikalpena ca saṃskṛtastadā
jagāma puṇyāṃ gatimātmanaḥ śubhām

कृतोदकौ तावपि पक्षिसत्तमे
स्थिरां च बुद्धिं प्रणिधाय जग्मतुः ।
प्रवेश्य सीताधिगमे ततो मनो
वनं सुरेन्द्राविव विष्णुवासवौ

kṛtodakau tāvapi pakṣisattame
sthirāṃ ca buddhiṃ praṇidhāya jagmatuḥ |
praveśya sītādhigame tato mano
vanaṃ surendrāviva viṣṇuvāsavau