सर्ग 67: मरणासन्न जटायु से भेंट

पूर्वजोऽप्युक्तमात्रस्तु लक्ष्मणेन सुभाषितम् ।
सारग्राही महासारं प्रतिजग्राह राघवः

pūrvajo'pyuktamātrastu lakṣmaṇena subhāṣitam |
sāragrāhī mahāsāraṃ pratijagrāha rāghavaḥ

स निगृह्य महाबाहुः प्रवृद्धं रोषमात्मनः ।
अवष्टभ्य धनुश्चित्रं रामो लक्ष्मणमब्रवीत्

sa nigṛhya mahābāhuḥ pravṛddhaṃ roṣamātmanaḥ |
avaṣṭabhya dhanuścitraṃ rāmo lakṣmaṇamabravīt

किं करिष्यावहे वत्स क्व वा गच्छाव लक्ष्मण ।
केनोपायेन पश्यावः सीतामिह विचिन्तय

kiṃ kariṣyāvahe vatsa kva vā gacchāva lakṣmaṇa |
kenopāyena paśyāvaḥ sītāmiha vicintaya

तं तथा परितापार्तं लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत् ।
इदमेव जनस्थानं त्वमन्वेषितुमर्हसि

taṃ tathā paritāpārtaṃ lakṣmaṇo vākyamabravīt |
idameva janasthānaṃ tvamanveṣitumarhasi

राक्षसैर्बहुभिः कीर्णं नानाद्रुमलतायुतम् ।
सन्तीह गिरिदुर्गाणि निर्दराः कन्दराणि च

rākṣasairbahubhiḥ kīrṇaṃ nānādrumalatāyutam |
santīha giridurgāṇi nirdarāḥ kandarāṇi ca

गुहाश्च विविधा घोरा नानामृगगणाकुलाः ।
आवासाः किंनराणां च गन्धर्वभवनानि च

guhāśca vividhā ghorā nānāmṛgagaṇākulāḥ |
āvāsāḥ kiṃnarāṇāṃ ca gandharvabhavanāni ca

तानि युक्तो मया सार्धं समन्वेषितुमर्हसि ।
त्वद्विधा बुद्धिसम्पन्ना महात्मानो नरर्षभाः

tāni yukto mayā sārdhaṃ samanveṣitumarhasi |
tvadvidhā buddhisampannā mahātmāno nararṣabhāḥ

आपत्सु न प्रकम्पन्ते वायुवेगैरिवाचलाः ।
इत्युक्तस्तद् वनं सर्वं विचचार सलक्ष्मणः

āpatsu na prakampante vāyuvegairivācalāḥ |
ityuktastad vanaṃ sarvaṃ vicacāra salakṣmaṇaḥ

क्रुद्धो रामः शरं घोरं संधाय धनुषि क्षुरम् ।
ततः पर्वतकूटाभं महाभागं द्विजोत्तमम्

kruddho rāmaḥ śaraṃ ghoraṃ saṃdhāya dhanuṣi kṣuram |
tataḥ parvatakūṭābhaṃ mahābhāgaṃ dvijottamam

ददर्श पतितं भूमौ क्षतजार्द्रं जटायुषम् ।
तं दृष्ट्वा गिरिशृङ्गाभं रामो लक्ष्मणमब्रवीत्

dadarśa patitaṃ bhūmau kṣatajārdraṃ jaṭāyuṣam |
taṃ dṛṣṭvā giriśṛṅgābhaṃ rāmo lakṣmaṇamabravīt

अनेन सीता वैदेही भक्षिता नात्र संशयः ।
गृध्ररूपमिदं व्यक्तं रक्षो भ्रमति काननम्

anena sītā vaidehī bhakṣitā nātra saṃśayaḥ |
gṛdhrarūpamidaṃ vyaktaṃ rakṣo bhramati kānanam

भक्षयित्वा विशालाक्षीमास्ते सीतां यथासुखम् ।
एनं वधिष्ये दीप्ताग्रैः शरैर्घोरैरजिह्मगैः

bhakṣayitvā viśālākṣīmāste sītāṃ yathāsukham |
enaṃ vadhiṣye dīptāgraiḥ śarairghorairajihmagaiḥ

इत्युक्त्वाभ्यपतद् द्रष्टुं संधाय धनुषि क्षुरम् ।
क्रुद्धो रामः समुद्रान्तां चालयन्निव मेदिनीम्

ityuktvābhyapatad draṣṭuṃ saṃdhāya dhanuṣi kṣuram |
kruddho rāmaḥ samudrāntāṃ cālayanniva medinīm

तं दीनदीनया वाचा सफेनं रुधिरं वमन् ।
अभ्यभाषत पक्षी स रामं दशरथात्मजम्

taṃ dīnadīnayā vācā saphenaṃ rudhiraṃ vaman |
abhyabhāṣata pakṣī sa rāmaṃ daśarathātmajam

यामोषधीमिवायुष्मन्नन्वेषसि महावने ।
सा देवी मम च प्राणा रावणेनोभयं हृतम्

yāmoṣadhīmivāyuṣmannanveṣasi mahāvane |
sā devī mama ca prāṇā rāvaṇenobhayaṃ hṛtam

त्वया विरहिता देवी लक्ष्मणेन च राघव ।
ह्रियमाणा मया दृष्टा रावणेन बलीयसा

tvayā virahitā devī lakṣmaṇena ca rāghava |
hriyamāṇā mayā dṛṣṭā rāvaṇena balīyasā

सीतामभ्यवपन्नोऽहं रावणश्च रणे प्रभो ।
विध्वंसितरथच्छत्रः पतितो धरणीतले

sītāmabhyavapanno'haṃ rāvaṇaśca raṇe prabho |
vidhvaṃsitarathacchatraḥ patito dharaṇītale

एतदस्य धनुर्भग्नमेते चास्य शरास्तथा ।
अयमस्य रणे राम भग्नः सांग्रामिको रथः

etadasya dhanurbhagnamete cāsya śarāstathā |
ayamasya raṇe rāma bhagnaḥ sāṃgrāmiko rathaḥ

अयं तु सारथिस्तस्य मत्पक्षनिहतो भुवि ।
परिश्रान्तस्य मे पक्षौ छित्त्वा खड्गेन रावणः

ayaṃ tu sārathistasya matpakṣanihato bhuvi |
pariśrāntasya me pakṣau chittvā khaḍgena rāvaṇaḥ

सीतामादाय वैदेहीमुत्पपात विहायसम् ।
रक्षसा निहतं पूर्वं मां न हन्तुं त्वमर्हसि

sītāmādāya vaidehīmutpapāta vihāyasam |
rakṣasā nihataṃ pūrvaṃ māṃ na hantuṃ tvamarhasi

रामस्तस्य तु विज्ञाय सीतासक्तां प्रियां कथाम् ।
गृध्रराजं परिष्वज्य परित्यज्य महद् धनुः

rāmastasya tu vijñāya sītāsaktāṃ priyāṃ kathām |
gṛdhrarājaṃ pariṣvajya parityajya mahad dhanuḥ

निपपातावशो भूमौ रुरोद सहलक्ष्मणः ।
द्विगुणीकृततापार्तो रामो धीरतरोऽपि सन्

nipapātāvaśo bhūmau ruroda sahalakṣmaṇaḥ |
dviguṇīkṛtatāpārto rāmo dhīrataro'pi san

एकमेकायने कृच्छ्रे निःश्वसन्तं मुहुर्मुहुः ।
समीक्ष्य दुःखितो रामः सौमित्रिमिदमब्रवीत्

ekamekāyane kṛcchre niḥśvasantaṃ muhurmuhuḥ |
samīkṣya duḥkhito rāmaḥ saumitrimidamabravīt

राज्यं भ्रष्टं वने वासः सीता नष्टा मृतो द्विजः ।
ईदृशीयं ममालक्ष्मीर्दहेदपि हि पावकम्

rājyaṃ bhraṣṭaṃ vane vāsaḥ sītā naṣṭā mṛto dvijaḥ |
īdṛśīyaṃ mamālakṣmīrdahedapi hi pāvakam

सम्पूर्णमपि चेदद्य प्रतरेयं महोदधिम् ।
सोऽपि नूनं ममालक्ष्म्या विशुष्येत् सरितां पतिः

sampūrṇamapi cedadya pratareyaṃ mahodadhim |
so'pi nūnaṃ mamālakṣmyā viśuṣyet saritāṃ patiḥ

नास्त्यभाग्यतरो लोके मत्तोऽस्मिन् स चराचरे ।
येनेयं महती प्राप्ता मया व्यसनवागुरा

nāstyabhāgyataro loke matto'smin sa carācare |
yeneyaṃ mahatī prāptā mayā vyasanavāgurā

अयं पितुर्वयस्यो मे गृध्रराजो महाबलः ।
शेते विनिहतो भूमौ मम भाग्यविपर्ययात्

ayaṃ piturvayasyo me gṛdhrarājo mahābalaḥ |
śete vinihato bhūmau mama bhāgyaviparyayāt

इत्येवमुक्त्वा बहुशो राघवः सहलक्ष्मणः ।
जटायुषं च पस्पर्श पितृस्नेहं निदर्शयन्

ityevamuktvā bahuśo rāghavaḥ sahalakṣmaṇaḥ |
jaṭāyuṣaṃ ca pasparśa pitṛsnehaṃ nidarśayan

निकृत्तपक्षं रुधिरावसिक्तं
तं गृध्रराजं परिगृह्य राघवः ।
क्व मैथिली प्राणसमा गतेति
विमुच्य वाचं निपपात भूमौ

nikṛttapakṣaṃ rudhirāvasiktaṃ
taṃ gṛdhrarājaṃ parigṛhya rāghavaḥ |
kva maithilī prāṇasamā gateti
vimucya vācaṃ nipapāta bhūmau