सर्ग 54: आभूषण-त्याग और लंका-आगमन

ह्रियमाणा तु वैदेही कंचिन्नाथमपश्यती ।
ददर्श गिरिशृङ्गस्थान् पञ्च वानरपुङ्गवान्

hriyamāṇā tu vaidehī kaṃcinnāthamapaśyatī |
dadarśa giriśṛṅgasthān pañca vānarapuṅgavān

तेषां मध्ये विशालाक्षी कौशेयं कनकप्रभम् ।
उत्तरीयं वरारोहा शुभान्याभरणानि च

teṣāṃ madhye viśālākṣī kauśeyaṃ kanakaprabham |
uttarīyaṃ varārohā śubhānyābharaṇāni ca

मुमोच यदि रामाय शंसेयुरिति भामिनी ।
वस्त्रमुत्सृज्य तन्मध्ये निक्षिप्तं सहभूषणम्

mumoca yadi rāmāya śaṃseyuriti bhāminī |
vastramutsṛjya tanmadhye nikṣiptaṃ sahabhūṣaṇam

सम्भ्रमात् तु दशग्रीवस्तत्कर्म च न बुद्धवान् ।
पिङ्गाक्षास्तां विशालाक्षीं नेत्रैरनिमिषैरिव

sambhramāt tu daśagrīvastatkarma ca na buddhavān |
piṅgākṣāstāṃ viśālākṣīṃ netrairanimiṣairiva

विक्रोशन्तीं तदा सीतां ददृशुर्वानरोत्तमाः ।
स च पम्पामतिक्रम्य लङ्कामभिमुखः पुरीम्

vikrośantīṃ tadā sītāṃ dadṛśurvānarottamāḥ |
sa ca pampāmatikramya laṅkāmabhimukhaḥ purīm

जगाम मैथिलीं गृह्य रुदतीं राक्षसेश्वरः ।
तां जहार सुसंहृष्टो रावणो मृत्युमात्मनः

jagāma maithilīṃ gṛhya rudatīṃ rākṣaseśvaraḥ |
tāṃ jahāra susaṃhṛṣṭo rāvaṇo mṛtyumātmanaḥ

उत्सङ्गेनैव भुजगीं तीक्ष्णदंष्ट्रां महाविषाम् ।
वनानि सरितः शैलान् सरांसि च विहायसा

utsaṅgenaiva bhujagīṃ tīkṣṇadaṃṣṭrāṃ mahāviṣām |
vanāni saritaḥ śailān sarāṃsi ca vihāyasā

स क्षिप्रं समतीयाय शरश्चापादिव च्युतः ।
तिमिनक्रनिकेतं तु वरुणालयमक्षयम्

sa kṣipraṃ samatīyāya śaraścāpādiva cyutaḥ |
timinakraniketaṃ tu varuṇālayamakṣayam

सरितां शरणं गत्वा समतीयाय सागरम् ।
सम्भ्रमात् परिवृत्तोर्मी रुद्धमीनमहोरगः

saritāṃ śaraṇaṃ gatvā samatīyāya sāgaram |
sambhramāt parivṛttormī ruddhamīnamahoragaḥ

वैदेह्यां ह्रियमाणायां बभूव वरुणालयः ।
अन्तरिक्षगता वाचः ससृजुश्चारणास्तदा

vaidehyāṃ hriyamāṇāyāṃ babhūva varuṇālayaḥ |
antarikṣagatā vācaḥ sasṛjuścāraṇāstadā

एतदन्तो दशग्रीव इति सिद्धास्तथाब्रुवन् ।
स तु सीतां विचेष्टन्तीमङ्केनादाय रावणः

etadanto daśagrīva iti siddhāstathābruvan |
sa tu sītāṃ viceṣṭantīmaṅkenādāya rāvaṇaḥ

प्रविवेश पुरीं लङ्कां रूपिणीं मृत्युमात्मनः ।
सोऽभिगम्य पुरीं लङ्कां सुविभक्तमहापथाम्

praviveśa purīṃ laṅkāṃ rūpiṇīṃ mṛtyumātmanaḥ |
so'bhigamya purīṃ laṅkāṃ suvibhaktamahāpathām

संरूढकक्ष्यां बहुलां स्वमन्तःपुरमाविशत् ।
तत्र तामसितापाङ्गीं शोकमोहसमन्विताम्

saṃrūḍhakakṣyāṃ bahulāṃ svamantaḥpuramāviśat |
tatra tāmasitāpāṅgīṃ śokamohasamanvitām

निदधे रावणः सीतां मयो मायामिवासुरीम् ।
अब्रवीच्च दशग्रीवः पिशाचीर्घोरदर्शनाः

nidadhe rāvaṇaḥ sītāṃ mayo māyāmivāsurīm |
abravīcca daśagrīvaḥ piśācīrghoradarśanāḥ

यथा नैनां पुमान् स्त्री वा सीतां पश्यत्यसम्मतः ।
मुक्तामणिसुवर्णानि वस्त्राण्याभरणानि च

yathā naināṃ pumān strī vā sītāṃ paśyatyasammataḥ |
muktāmaṇisuvarṇāni vastrāṇyābharaṇāni ca

यद् यदिच्छेत् तदैवास्या देयं मच्छन्दतो यथा ।
या च वक्ष्यति वैदेहीं वचनं किंचिदप्रियम्

yad yadicchet tadaivāsyā deyaṃ macchandato yathā |
yā ca vakṣyati vaidehīṃ vacanaṃ kiṃcidapriyam

अज्ञानाद् यदि वा ज्ञानान्न तस्या जीवितं प्रियम् ।
तथोक्त्वा राक्षसीस्तास्तु राक्षसेन्द्रः प्रतापवान्

ajñānād yadi vā jñānānna tasyā jīvitaṃ priyam |
tathoktvā rākṣasīstāstu rākṣasendraḥ pratāpavān

निष्क्रम्यान्तःपुरात् तस्मात् किं कृत्यमिति चिन्तयन् ।
ददर्शाष्टौ महावीर्यान् राक्षसान् पिशिताशनान्

niṣkramyāntaḥpurāt tasmāt kiṃ kṛtyamiti cintayan |
dadarśāṣṭau mahāvīryān rākṣasān piśitāśanān

स तान् दृष्ट्वा महावीर्यो वरदानेन मोहितः ।
उवाच तानिदं वाक्यं प्रशस्य बलवीर्यतः

sa tān dṛṣṭvā mahāvīryo varadānena mohitaḥ |
uvāca tānidaṃ vākyaṃ praśasya balavīryataḥ

नानाप्रहरणाः क्षिप्रमितो गच्छत सत्वराः ।
जनस्थानं हतस्थानं भूतपूर्वं खरालयम्

nānāpraharaṇāḥ kṣipramito gacchata satvarāḥ |
janasthānaṃ hatasthānaṃ bhūtapūrvaṃ kharālayam

तत्रास्यतां जनस्थाने शून्ये निहतराक्षसे ।
पौरुषं बलमाश्रित्य त्रासमुत्सृज्य दूरतः

tatrāsyatāṃ janasthāne śūnye nihatarākṣase |
pauruṣaṃ balamāśritya trāsamutsṛjya dūrataḥ

बहुसैन्यं महावीर्यं जनस्थाने निवेशितम् ।
सदूषणखरं युद्धे निहतं रामसायकैः

bahusainyaṃ mahāvīryaṃ janasthāne niveśitam |
sadūṣaṇakharaṃ yuddhe nihataṃ rāmasāyakaiḥ

ततः क्रोधो ममापूर्वो धैर्यस्योपरि वर्धते ।
वैरं च सुमहज्जातं रामं प्रति सुदारुणम्

tataḥ krodho mamāpūrvo dhairyasyopari vardhate |
vairaṃ ca sumahajjātaṃ rāmaṃ prati sudāruṇam

निर्यातयितुमिच्छामि तच्च वैरं महारिपोः ।
नहि लप्स्याम्यहं निद्रामहत्वा संयुगे रिपुम्

niryātayitumicchāmi tacca vairaṃ mahāripoḥ |
nahi lapsyāmyahaṃ nidrāmahatvā saṃyuge ripum

तं त्विदानीमहं हत्वा खरदूषणघातिनम् ।
रामं शर्मोपलप्स्यामि धनं लब्ध्वेव निर्धनः

taṃ tvidānīmahaṃ hatvā kharadūṣaṇaghātinam |
rāmaṃ śarmopalapsyāmi dhanaṃ labdhveva nirdhanaḥ

जनस्थाने वसद्भिस्तु भवद्भी राममाश्रिता ।
प्रवृत्तिरुपनेतव्या किं करोतीति तत्त्वतः

janasthāne vasadbhistu bhavadbhī rāmamāśritā |
pravṛttirupanetavyā kiṃ karotīti tattvataḥ

अप्रमादाच्च गन्तव्यं सर्वैरेव निशाचरैः ।
कर्तव्यश्च सदा यत्नो राघवस्य वधं प्रति

apramādācca gantavyaṃ sarvaireva niśācaraiḥ |
kartavyaśca sadā yatno rāghavasya vadhaṃ prati

युष्माकं तु बलं ज्ञातं बहुशो रणमूर्धनि ।
अतश्चास्मिञ्जनस्थाने मया यूयं निवेशिताः

yuṣmākaṃ tu balaṃ jñātaṃ bahuśo raṇamūrdhani |
ataścāsmiñjanasthāne mayā yūyaṃ niveśitāḥ

ततः प्रियं वाक्यमुपेत्य राक्षसा
महार्थमष्टावभिवाद्य रावणम् ।
विहाय लङ्कां सहिताः प्रतस्थिरे
यतो जनस्थानमलक्ष्यदर्शनाः

tataḥ priyaṃ vākyamupetya rākṣasā
mahārthamaṣṭāvabhivādya rāvaṇam |
vihāya laṅkāṃ sahitāḥ pratasthire
yato janasthānamalakṣyadarśanāḥ

ततस्तु सीतामुपलभ्य रावणः
सुसम्प्रहृष्टः परिगृह्य मैथिलीम् ।
प्रसज्य रामेण च वैरमुत्तमं
बभूव मोहान्मुदितः स रावणः

tatastu sītāmupalabhya rāvaṇaḥ
susamprahṛṣṭaḥ parigṛhya maithilīm |
prasajya rāmeṇa ca vairamuttamaṃ
babhūva mohānmuditaḥ sa rāvaṇaḥ