सर्ग 55: रावण का सीता को अपना भवन दिखाना

संदिश्य राक्षसान् घोरान् रावणोऽष्टौ महाबलान् ।
आत्मानं बुद्धिवैक्लव्यात् कृत्कृत्यममन्यत

saṃdiśya rākṣasān ghorān rāvaṇo'ṣṭau mahābalān |
ātmānaṃ buddhivaiklavyāt kṛtkṛtyamamanyata

स चिन्तयानो वैदेहीं कामबाणैः प्रपीडितः ।
प्रविवेश गृहं रम्यं सीतां द्रष्टुमभित्वरन्

sa cintayāno vaidehīṃ kāmabāṇaiḥ prapīḍitaḥ |
praviveśa gṛhaṃ ramyaṃ sītāṃ draṣṭumabhitvaran

स प्रविश्य तु तद्वेश्म रावणो राक्षसाधिपः ।
अपश्यद् राक्षसीमध्ये सीतां दुःखपरायणाम्

sa praviśya tu tadveśma rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
apaśyad rākṣasīmadhye sītāṃ duḥkhaparāyaṇām

अश्रुपूर्णमुखीं दीनां शोकभारावपीडिताम् ।
वायुवेगैरिवाक्रान्तां मज्जन्तीं नावमर्णवे

aśrupūrṇamukhīṃ dīnāṃ śokabhārāvapīḍitām |
vāyuvegairivākrāntāṃ majjantīṃ nāvamarṇave

मृगयूथपरिभ्रष्टां मृगीं श्वभिरिवावृताम् ।
अधोगतमुखीं सीतां तामभ्येत्य निशाचरः

mṛgayūthaparibhraṣṭāṃ mṛgīṃ śvabhirivāvṛtām |
adhogatamukhīṃ sītāṃ tāmabhyetya niśācaraḥ

तां तु शोकवशाद् दीनामवशां राक्षसाधिपः ।
सबलाद् दर्शयामास गृहं देवगृहोपमम्

tāṃ tu śokavaśād dīnāmavaśāṃ rākṣasādhipaḥ |
sabalād darśayāmāsa gṛhaṃ devagṛhopamam

हर्म्यप्रासादसम्बाधं स्त्रीसहस्रनिषेवितम् ।
नानापक्षिगणैर्जुष्टं नानारत्नसमन्वितम्

harmyaprāsādasambādhaṃ strīsahasraniṣevitam |
nānāpakṣigaṇairjuṣṭaṃ nānāratnasamanvitam

दान्तकैस्तापनीयैश्च स्फाटिकै राजतैस्तथा ।
वज्रवैदूर्यचित्रैश्च स्तम्भैर्दृष्टिमनोरमैः

dāntakaistāpanīyaiśca sphāṭikai rājataistathā |
vajravaidūryacitraiśca stambhairdṛṣṭimanoramaiḥ

दिव्यदुन्दुभिनिर्घोषं तप्तकाञ्चनभूषणम् ।
सोपानं काञ्चनं चित्रमारुरोह तया सह

divyadundubhinirghoṣaṃ taptakāñcanabhūṣaṇam |
sopānaṃ kāñcanaṃ citramāruroha tayā saha

दान्तका राजताश्चैव गवाक्षाः प्रियदर्शनाः ।
हेमजालावृताश्चासंस्तत्र प्रासादपङ्क्तयः

dāntakā rājatāścaiva gavākṣāḥ priyadarśanāḥ |
hemajālāvṛtāścāsaṃstatra prāsādapaṅktayaḥ

सुधामणिविचित्राणि भूमिभागानि सर्वशः ।
दशग्रीवः स्वभवने प्रादर्शयत मैथिलीम्

sudhāmaṇivicitrāṇi bhūmibhāgāni sarvaśaḥ |
daśagrīvaḥ svabhavane prādarśayata maithilīm

दीर्घिकाः पुष्करिण्यश्च नानापुष्पसमावृताः ।
रावणो दर्शयामास सीतां शोकपरायणाम्

dīrghikāḥ puṣkariṇyaśca nānāpuṣpasamāvṛtāḥ |
rāvaṇo darśayāmāsa sītāṃ śokaparāyaṇām

दर्शयित्वा तु वैदेहीं कृत्स्नं तद्भवनोत्तमम् ।
उवाच वाक्यं पापात्मा सीतां लोभितुमिच्छया

darśayitvā tu vaidehīṃ kṛtsnaṃ tadbhavanottamam |
uvāca vākyaṃ pāpātmā sītāṃ lobhitumicchayā

दश राक्षसकोट्यश्च द्वाविंशतिरथापराः ।
वर्जयित्वा जरावृद्धान् बालांश्च रजनीचरान्

daśa rākṣasakoṭyaśca dvāviṃśatirathāparāḥ |
varjayitvā jarāvṛddhān bālāṃśca rajanīcarān

तेषां प्रभुरहं सीते सर्वेषां भीमकर्मणाम् ।
सहस्रमेकमेकस्य मम कार्यपुरःसरम्

teṣāṃ prabhurahaṃ sīte sarveṣāṃ bhīmakarmaṇām |
sahasramekamekasya mama kāryapuraḥsaram

यदिदं राज्यतन्त्रं मे त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम् ।
जीवितं च विशालाक्षि त्वं मे प्राणैर्गरीयसी

yadidaṃ rājyatantraṃ me tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam |
jīvitaṃ ca viśālākṣi tvaṃ me prāṇairgarīyasī

बह्वीनामुत्तमस्त्रीणां मम योऽसौ परिग्रहः ।
तासां त्वमीश्वरी सीते मम भार्या भव प्रिये

bahvīnāmuttamastrīṇāṃ mama yo'sau parigrahaḥ |
tāsāṃ tvamīśvarī sīte mama bhāryā bhava priye

साधु किं तेऽन्यथाबुद्ध्या रोचयस्व वचो मम ।
भजस्व माभितप्तस्य प्रसादं कर्तुमर्हसि

sādhu kiṃ te'nyathābuddhyā rocayasva vaco mama |
bhajasva mābhitaptasya prasādaṃ kartumarhasi

परिक्षिप्ता समुद्रेण लङ्केयं शतयोजना ।
नेयं धर्षयितुं शक्या सेन्द्रैरपि सुरासुरैः

parikṣiptā samudreṇa laṅkeyaṃ śatayojanā |
neyaṃ dharṣayituṃ śakyā sendrairapi surāsuraiḥ

न देवेषु न यक्षेषु न गन्धर्वेषु नर्षिषु ।
अहं पश्यामि लोकेषु यो मे वीर्यसमो भवेत्

na deveṣu na yakṣeṣu na gandharveṣu narṣiṣu |
ahaṃ paśyāmi lokeṣu yo me vīryasamo bhavet

राज्यभ्रष्टेन दीनेन तापसेन पदातिना ।
किं करिष्यसि रामेण मानुषेणाल्पतेजसा

rājyabhraṣṭena dīnena tāpasena padātinā |
kiṃ kariṣyasi rāmeṇa mānuṣeṇālpatejasā

भजस्व सीते मामेव भर्ताहं सदृशस्तव ।
यौवनं त्वध्रुवं भीरु रमस्वेह मया सह

bhajasva sīte māmeva bhartāhaṃ sadṛśastava |
yauvanaṃ tvadhruvaṃ bhīru ramasveha mayā saha

दर्शने मा कृथा बुद्धिं राघवस्य वरानने ।
कास्य शक्तिरिहागन्तुमपि सीते मनोरथैः

darśane mā kṛthā buddhiṃ rāghavasya varānane |
kāsya śaktirihāgantumapi sīte manorathaiḥ

न शक्यो वायुराकाशे पाशैर्बद्धुं महाजवः ।
दीप्यमानस्य वाप्यग्नेर्ग्रहीतुं विमलाः शिखाः

na śakyo vāyurākāśe pāśairbaddhuṃ mahājavaḥ |
dīpyamānasya vāpyagnergrahītuṃ vimalāḥ śikhāḥ

त्रयाणामपि लोकानां न तं पश्यामि शोभने ।
विक्रमेण नयेद् यस्त्वां मद्बाहुपरिपालिताम्

trayāṇāmapi lokānāṃ na taṃ paśyāmi śobhane |
vikrameṇa nayed yastvāṃ madbāhuparipālitām

लङ्कायाः सुमहद्राज्यमिदं त्वमनुपालय ।
त्वत्प्रेष्या मद्विधाश्चैव देवाश्चापि चराचरम्

laṅkāyāḥ sumahadrājyamidaṃ tvamanupālaya |
tvatpreṣyā madvidhāścaiva devāścāpi carācaram

अभिषेकजलक्लिन्ना तुष्टा च रमयस्व च ।
दुष्कृतं यत्पुरा कर्म वनवासेन तद्गतम्

abhiṣekajalaklinnā tuṣṭā ca ramayasva ca |
duṣkṛtaṃ yatpurā karma vanavāsena tadgatam

यच्च ते सुकृतं कर्म तस्येह फलमाप्नुहि ।
इह सर्वाणि माल्यानि दिव्यगन्धानि मैथिलि

yacca te sukṛtaṃ karma tasyeha phalamāpnuhi |
iha sarvāṇi mālyāni divyagandhāni maithili

भूषणानि च मुख्यानि तानि सेव मया सह ।
पुष्पकं नाम सुश्रोणि भ्रातुर्वैश्रवणस्य मे

bhūṣaṇāni ca mukhyāni tāni seva mayā saha |
puṣpakaṃ nāma suśroṇi bhrāturvaiśravaṇasya me

विमानं सूर्यसंकाशं तरसा निर्जितं रणे ।
विशालं रमणीयं च तद्विमानं मनोजवम्

vimānaṃ sūryasaṃkāśaṃ tarasā nirjitaṃ raṇe |
viśālaṃ ramaṇīyaṃ ca tadvimānaṃ manojavam

तत्र सीते मया सार्धं विहरस्व यथासुखम् ।
वदनं पद्मसंकाशं विमलं चारुदर्शनम्

tatra sīte mayā sārdhaṃ viharasva yathāsukham |
vadanaṃ padmasaṃkāśaṃ vimalaṃ cārudarśanam

शोकार्तं तु वरारोहे न भ्राजति वरानने ।
एवं वदति तस्मिन् सा वस्त्रान्तेन वराङ्गना

śokārtaṃ tu varārohe na bhrājati varānane |
evaṃ vadati tasmin sā vastrāntena varāṅganā

पिधायेन्दुनिभं सीता मन्दमश्रूण्यवर्तयत् ।
ध्यायन्तीं तामिवास्वस्थां सीतां चिन्ताहतप्रभाम्

pidhāyendunibhaṃ sītā mandamaśrūṇyavartayat |
dhyāyantīṃ tāmivāsvasthāṃ sītāṃ cintāhataprabhām

उवाच वचनं वीरो रावणो रजनीचरः ।
अलं व्रीडेन वैदेहि धर्मलोपकृतेन ते

uvāca vacanaṃ vīro rāvaṇo rajanīcaraḥ |
alaṃ vrīḍena vaidehi dharmalopakṛtena te

आर्षोऽयं देवि निष्पन्दो यस्त्वामभिभविष्यति ।
एतौ पादौ मया स्निग्धौ शिरोभिः परिपीडितौ

ārṣo'yaṃ devi niṣpando yastvāmabhibhaviṣyati |
etau pādau mayā snigdhau śirobhiḥ paripīḍitau

प्रसादं कुरु मे क्षिप्रं वश्यो दासोऽहमस्मि ते ।
इमाः शून्या मया वाचः शुष्यमाणेन भाषिताः

prasādaṃ kuru me kṣipraṃ vaśyo dāso'hamasmi te |
imāḥ śūnyā mayā vācaḥ śuṣyamāṇena bhāṣitāḥ

न चापि रावणः कांचिन्मूर्ध्ना स्त्रीं प्रणमेत ह ।
एवमुक्त्वा दशग्रीवो मैथिलीं जनकात्मजाम् ।
कृतान्तवशमापन्नो ममेयमिति मन्यते

na cāpi rāvaṇaḥ kāṃcinmūrdhnā strīṃ praṇameta ha |
evamuktvā daśagrīvo maithilīṃ janakātmajām |
kṛtāntavaśamāpanno mameyamiti manyate