सर्ग 52: आकाश-मार्ग से सीता का हरण

सा तु ताराधिपमुखी रावणेन निरीक्ष्य तम् ।
गृध्रराजं विनिहतं विललाप सुदुःखिता

sā tu tārādhipamukhī rāvaṇena nirīkṣya tam |
gṛdhrarājaṃ vinihataṃ vilalāpa suduḥkhitā

निमित्तं लक्षणं स्वप्नं शकुनिस्वरदर्शनम् ।
अवश्यं सुखदुःखेषु नराणां परिदृश्यते

nimittaṃ lakṣaṇaṃ svapnaṃ śakunisvaradarśanam |
avaśyaṃ sukhaduḥkheṣu narāṇāṃ paridṛśyate

न नूनं राम जानासि महद्व्यसनमात्मनः ।
धावन्ति नूनं काकुत्स्थ मदर्थं मृगपक्षिणः

na nūnaṃ rāma jānāsi mahadvyasanamātmanaḥ |
dhāvanti nūnaṃ kākutstha madarthaṃ mṛgapakṣiṇaḥ

अयं हि कृपया राम मां त्रातुमिह संगतः ।
शेते विनिहतो भूमौ ममाभाग्याद् विहंगमः

ayaṃ hi kṛpayā rāma māṃ trātumiha saṃgataḥ |
śete vinihato bhūmau mamābhāgyād vihaṃgamaḥ

त्राहि मामद्य काकुत्स्थ लक्ष्मणेति वराङ्गना ।
सुसंत्रस्ता समाक्रन्दच्छृण्वतां तु यथान्तिके

trāhi māmadya kākutstha lakṣmaṇeti varāṅganā |
susaṃtrastā samākrandacchṛṇvatāṃ tu yathāntike

तां क्लिष्टमाल्याभरणां विलपन्तीमनाथवत् ।
अभ्यधावत वैदेहीं रावणो राक्षसाधिपः

tāṃ kliṣṭamālyābharaṇāṃ vilapantīmanāthavat |
abhyadhāvata vaidehīṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ

तां लतामिव वेष्टन्तीमालिङ्गन्तीं महाद्रुमान् ।
मुञ्च मुञ्चेति बहुशः प्राप तां राक्षसाधिपः

tāṃ latāmiva veṣṭantīmāliṅgantīṃ mahādrumān |
muñca muñceti bahuśaḥ prāpa tāṃ rākṣasādhipaḥ

क्रोशन्तीं राम रामेति रामेण रहितां वने ।
जीवितान्ताय केशेषु जग्राहान्तकसंनिभः

krośantīṃ rāma rāmeti rāmeṇa rahitāṃ vane |
jīvitāntāya keśeṣu jagrāhāntakasaṃnibhaḥ

प्रधर्षितायां वैदेह्यां बभूव सचराचरम् ।
जगत् सर्वममर्यादं तमसान्धेन संवृतम्

pradharṣitāyāṃ vaidehyāṃ babhūva sacarācaram |
jagat sarvamamaryādaṃ tamasāndhena saṃvṛtam

न वाति मारुतस्तत्र निष्प्रभोऽभूद् दिवाकरः ।
दृष्ट्वा सीतां परामृष्टां देवो दिव्येन चक्षुषा

na vāti mārutastatra niṣprabho'bhūd divākaraḥ |
dṛṣṭvā sītāṃ parāmṛṣṭāṃ devo divyena cakṣuṣā

कृतं कार्यमिति श्रीमान् व्याजहार पितामहः ।
प्रहृष्टा व्यथिताश्चासन् सर्वे ते परमर्षयः

kṛtaṃ kāryamiti śrīmān vyājahāra pitāmahaḥ |
prahṛṣṭā vyathitāścāsan sarve te paramarṣayaḥ

दृष्ट्वा सीतां परामृष्टां दण्डकारण्यवासिनः ।
रावणस्य विनाशं च प्राप्तं बुद्ध्वा यदृच्छया

dṛṣṭvā sītāṃ parāmṛṣṭāṃ daṇḍakāraṇyavāsinaḥ |
rāvaṇasya vināśaṃ ca prāptaṃ buddhvā yadṛcchayā

स तु तां राम रामेति रुदतीं लक्ष्मणेति च ।
जगामादाय चाकाशं रावणो राक्षसेश्वरः

sa tu tāṃ rāma rāmeti rudatīṃ lakṣmaṇeti ca |
jagāmādāya cākāśaṃ rāvaṇo rākṣaseśvaraḥ

तप्ताभरणवर्णाङ्गी पीतकौशेयवासिनी ।
रराज राजपुत्री तु विद्युत्सौदामनी यथा

taptābharaṇavarṇāṅgī pītakauśeyavāsinī |
rarāja rājaputrī tu vidyutsaudāmanī yathā

उद्धूतेन च वस्त्रेण तस्याः पीतेन रावणः ।
अधिकं परिबभ्राज गिरिर्दीप्त इवाग्निना

uddhūtena ca vastreṇa tasyāḥ pītena rāvaṇaḥ |
adhikaṃ paribabhrāja girirdīpta ivāgninā

तस्याः परमकल्याण्यास्ताम्राणि सुरभीणि च ।
पद्मपत्राणि वैदेह्या अभ्यकीर्यन्त रावणम्

tasyāḥ paramakalyāṇyāstāmrāṇi surabhīṇi ca |
padmapatrāṇi vaidehyā abhyakīryanta rāvaṇam

तस्याः कौशेयमुद्धूतमाकाशे कनकप्रभम् ।
बभौ चादित्यरागेण ताम्रमभ्रमिवातपे

tasyāḥ kauśeyamuddhūtamākāśe kanakaprabham |
babhau cādityarāgeṇa tāmramabhramivātape

तस्यास्तद् विमलं वक्त्रमाकाशे रावणाङ्कगम् ।
न रराज विना रामं विनालमिव पङ्कजम्

tasyāstad vimalaṃ vaktramākāśe rāvaṇāṅkagam |
na rarāja vinā rāmaṃ vinālamiva paṅkajam

बभूव जलदं नीलं भित्त्वा चन्द्र इवोदितः ।
सुललाटं सुकेशान्तं पद्मगर्भाभमव्रणम्

babhūva jaladaṃ nīlaṃ bhittvā candra ivoditaḥ |
sulalāṭaṃ sukeśāntaṃ padmagarbhābhamavraṇam

शुक्लैः सुविमलैर्दन्तैः प्रभावद्भिरलंकृतम् ।
तस्याः सुनयनं वक्त्रमाकाशे रावणाङ्कगम्

śuklaiḥ suvimalairdantaiḥ prabhāvadbhiralaṃkṛtam |
tasyāḥ sunayanaṃ vaktramākāśe rāvaṇāṅkagam

रुदितं व्यपमृष्टास्रं चन्द्रवत् प्रियदर्शनम् ।
सुनासं चारुताम्रोष्ठमाकाशे हाटकप्रभम्

ruditaṃ vyapamṛṣṭāsraṃ candravat priyadarśanam |
sunāsaṃ cārutāmroṣṭhamākāśe hāṭakaprabham

राक्षसेन्द्रसमाधूतं तस्यास्तद् वदनं शुभम् ।
शुशुभे न विना रामं दिवा चन्द्र इवोदितः

rākṣasendrasamādhūtaṃ tasyāstad vadanaṃ śubham |
śuśubhe na vinā rāmaṃ divā candra ivoditaḥ

सा हेमवर्णा नीलाङ्गं मैथिली राक्षसाधिपम् ।
शुशुभे काञ्चनी काञ्ची नीलं गजमिवाश्रिता

sā hemavarṇā nīlāṅgaṃ maithilī rākṣasādhipam |
śuśubhe kāñcanī kāñcī nīlaṃ gajamivāśritā

सा पद्मपीता हेमाभा रावणं जनकात्मजा ।
विद्युद् घनमिवाविश्य शुशुभे तप्तभूषणा

sā padmapītā hemābhā rāvaṇaṃ janakātmajā |
vidyud ghanamivāviśya śuśubhe taptabhūṣaṇā

तस्या भूषणघोषेण वैदेह्या राक्षसेश्वरः ।
बभूव विमलो नीलः सघोष इव तोयदः

tasyā bhūṣaṇaghoṣeṇa vaidehyā rākṣaseśvaraḥ |
babhūva vimalo nīlaḥ saghoṣa iva toyadaḥ

उत्तमाङ्गच्युता तस्याः पुष्पवृष्टिः समन्ततः ।
सीताया ह्रियमाणायाः पपात धरणीतले

uttamāṅgacyutā tasyāḥ puṣpavṛṣṭiḥ samantataḥ |
sītāyā hriyamāṇāyāḥ papāta dharaṇītale

सा तु रावणवेगेन पुष्पवृष्टिः समन्ततः ।
समाधूता दशग्रीवं पुनरेवाभ्यवर्तत

sā tu rāvaṇavegena puṣpavṛṣṭiḥ samantataḥ |
samādhūtā daśagrīvaṃ punarevābhyavartata

अभ्यवर्तत पुष्पाणां धारा वैश्रवणानुजम् ।
नक्षत्रमाला विमला मेरुं नगमिवोन्नतम्

abhyavartata puṣpāṇāṃ dhārā vaiśravaṇānujam |
nakṣatramālā vimalā meruṃ nagamivonnatam

चरणान्नूपुरं भ्रष्टं वैदेह्या रत्नभूषितम् ।
विद्युन्मण्डलसंकाशं पपात धरणीतले

caraṇānnūpuraṃ bhraṣṭaṃ vaidehyā ratnabhūṣitam |
vidyunmaṇḍalasaṃkāśaṃ papāta dharaṇītale

तरुप्रवालरक्ता सा नीलाङ्गं राक्षसेश्वरम् ।
प्रशोभयत वैदेही गजं कक्ष्येव काञ्चनी

tarupravālaraktā sā nīlāṅgaṃ rākṣaseśvaram |
praśobhayata vaidehī gajaṃ kakṣyeva kāñcanī

तां महोल्कामिवाकाशे दीप्यमानां स्वतेजसा ।
जहाराकाशमाविश्य सीतां वैश्रवणानुजः

tāṃ maholkāmivākāśe dīpyamānāṃ svatejasā |
jahārākāśamāviśya sītāṃ vaiśravaṇānujaḥ

तस्यास्तान्यग्निवर्णानि भूषणानि महीतले ।
सघोषाण्यवशीर्यन्त क्षीणास्तारा इवाम्बरात्

tasyāstānyagnivarṇāni bhūṣaṇāni mahītale |
saghoṣāṇyavaśīryanta kṣīṇāstārā ivāmbarāt

तस्याः स्तनान्तराद् भ्रष्टो हारस्ताराधिपद्युतिः ।
वैदेह्या निपतन् भाति गङ्गेव गगनच्युता

tasyāḥ stanāntarād bhraṣṭo hārastārādhipadyutiḥ |
vaidehyā nipatan bhāti gaṅgeva gaganacyutā

उत्पातवाताभिरता नानाद्विजगणायुताः ।
मा भैरिति विधूताग्रा व्याजह्रुरिव पादपाः

utpātavātābhiratā nānādvijagaṇāyutāḥ |
mā bhairiti vidhūtāgrā vyājahruriva pādapāḥ

नलिन्यो ध्वस्तकमलास्त्रस्तमीनजलेचराः ।
सखीमिव गतोत्साहां शोचन्तीव स्म मैथिलीम्

nalinyo dhvastakamalāstrastamīnajalecarāḥ |
sakhīmiva gatotsāhāṃ śocantīva sma maithilīm

समन्तादभिसम्पत्य सिंहव्याघ्रमृगद्विजाः ।
अन्वधावंस्तदा रोषात् सीताच्छायानुगामिनः

samantādabhisampatya siṃhavyāghramṛgadvijāḥ |
anvadhāvaṃstadā roṣāt sītācchāyānugāminaḥ

जलप्रपातास्रमुखाः शृङ्गैरुच्छ्रितबाहुभिः ।
सीतायां ह्रियमाणायां विक्रोशन्तीव पर्वताः

jalaprapātāsramukhāḥ śṛṅgairucchritabāhubhiḥ |
sītāyāṃ hriyamāṇāyāṃ vikrośantīva parvatāḥ

ह्रियमाणां तु वैदेहीं दृष्ट्वा दीनो दिवाकरः ।
प्रविध्वस्तप्रभः श्रीमानासीत् पाण्डुरमण्डलः

hriyamāṇāṃ tu vaidehīṃ dṛṣṭvā dīno divākaraḥ |
pravidhvastaprabhaḥ śrīmānāsīt pāṇḍuramaṇḍalaḥ

नास्ति धर्मः कुतः सत्यं नार्जवं नानृशंसता ।
यत्र रामस्य वैदेहीं सीतां हरति रावणः

nāsti dharmaḥ kutaḥ satyaṃ nārjavaṃ nānṛśaṃsatā |
yatra rāmasya vaidehīṃ sītāṃ harati rāvaṇaḥ

इति भूतानि सर्वाणि गणशः पर्यदेवयन् ।
वित्रस्तका दीनमुखा रुरुदुर्मृगपोतकाः

iti bhūtāni sarvāṇi gaṇaśaḥ paryadevayan |
vitrastakā dīnamukhā rurudurmṛgapotakāḥ

उद्वीक्ष्योद्वीक्ष्य नयनैर्भयादिव विलक्षणैः ।
सुप्रवेपितगात्राश्च बभूवुर्वनदेवताः

udvīkṣyodvīkṣya nayanairbhayādiva vilakṣaṇaiḥ |
supravepitagātrāśca babhūvurvanadevatāḥ

विक्रोशन्तीं दृढं सीतां दृष्ट्वा दुःखं तथा गताम् ।
तां तु लक्ष्मण रामेति क्रोशन्तीं मधुरस्वराम्

vikrośantīṃ dṛḍhaṃ sītāṃ dṛṣṭvā duḥkhaṃ tathā gatām |
tāṃ tu lakṣmaṇa rāmeti krośantīṃ madhurasvarām

अवेक्षमाणां बहुशो वैदेहीं धरणीतलम् ।
स तामाकुलकेशान्तां विप्रमृष्टविशेषकाम् ।
जहारात्मविनाशाय दशग्रीवो मनस्विनीम्

avekṣamāṇāṃ bahuśo vaidehīṃ dharaṇītalam |
sa tāmākulakeśāntāṃ vipramṛṣṭaviśeṣakām |
jahārātmavināśāya daśagrīvo manasvinīm

ततस्तु सा चारुदती शुचिस्मिता
विनाकृता बन्धुजनेन मैथिली ।
अपश्यती राघवलक्ष्मणावुभौ
विवर्णवक्त्रा भयभारपीडिता

tatastu sā cārudatī śucismitā
vinākṛtā bandhujanena maithilī |
apaśyatī rāghavalakṣmaṇāvubhau
vivarṇavaktrā bhayabhārapīḍitā