सर्ग 51: जटायु का युद्ध और पतन

इत्युक्तः क्रोधताम्राक्षस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः ।
राक्षसेन्द्रोऽभिदुद्राव पतगेन्द्रममर्षणः

ityuktaḥ krodhatāmrākṣastaptakāñcanakuṇḍalaḥ |
rākṣasendro'bhidudrāva patagendramamarṣaṇaḥ

स सम्प्रहारस्तुमुलस्तयोस्तस्मिन् महामृधे ।
बभूव वातोद्धुतयोर्मेघयोर्गगने यथा

sa samprahārastumulastayostasmin mahāmṛdhe |
babhūva vātoddhutayormeghayorgagane yathā

तद् बभूवाद्भुतं युद्धं गृध्रराक्षसयोस्तदा ।
सपक्षयोर्माल्यवतोर्महापर्वतयोरिव

tad babhūvādbhutaṃ yuddhaṃ gṛdhrarākṣasayostadā |
sapakṣayormālyavatormahāparvatayoriva

ततो नालीकनाराचैस्तीक्ष्णाग्रैश्च विकर्णिभिः ।
अभ्यवर्षन्महाघोरैर्गृध्रराजं महाबलम्

tato nālīkanārācaistīkṣṇāgraiśca vikarṇibhiḥ |
abhyavarṣanmahāghorairgṛdhrarājaṃ mahābalam

स तानि शरजालानि गृध्रः पत्ररथेश्वरः ।
जटायुः प्रतिजग्राह रावणास्त्राणि संयुगे

sa tāni śarajālāni gṛdhraḥ patraratheśvaraḥ |
jaṭāyuḥ pratijagrāha rāvaṇāstrāṇi saṃyuge

तस्य तीक्ष्णनखाभ्यां तु चरणाभ्यां महाबलः ।
चकार बहुधा गात्रे व्रणान् पतगसत्तमः

tasya tīkṣṇanakhābhyāṃ tu caraṇābhyāṃ mahābalaḥ |
cakāra bahudhā gātre vraṇān patagasattamaḥ

अथ क्रोधाद् दशग्रीवो जग्राह दश मार्गणान् ।
मृत्युदण्डनिभान् घोरान् शत्रोर्निधनकांक्षया

atha krodhād daśagrīvo jagrāha daśa mārgaṇān |
mṛtyudaṇḍanibhān ghorān śatrornidhanakāṃkṣayā

स तैर्बाणैर्महावीर्यः पूर्णमुक्तैरजिह्मगैः ।
बिभेद निशितैस्तीक्ष्णैर्गृध्रं घोरैः शिलीमुखैः

sa tairbāṇairmahāvīryaḥ pūrṇamuktairajihmagaiḥ |
bibheda niśitaistīkṣṇairgṛdhraṃ ghoraiḥ śilīmukhaiḥ

स राक्षसरथे पश्यञ्जानकीं बाष्पलोचनाम् ।
अचिन्तयित्वा बाणांस्तान् राक्षसं समभिद्रवत्

sa rākṣasarathe paśyañjānakīṃ bāṣpalocanām |
acintayitvā bāṇāṃstān rākṣasaṃ samabhidravat

ततोऽस्य सशरं चापं मुक्तामणिविभूषितम् ।
चरणाभ्यां महातेजा बभञ्ज पतगोत्तमः

tato'sya saśaraṃ cāpaṃ muktāmaṇivibhūṣitam |
caraṇābhyāṃ mahātejā babhañja patagottamaḥ

ततोऽन्यद् धनुरादाय रावणः क्रोधमूर्च्छितः ।
ववर्ष शरवर्षाणि शतशोऽथ सहस्रशः

tato'nyad dhanurādāya rāvaṇaḥ krodhamūrcchitaḥ |
vavarṣa śaravarṣāṇi śataśo'tha sahasraśaḥ

शरैरावारितस्तस्य संयुगे पतगेश्वरः ।
कुलायमभिसम्प्राप्तः पक्षिवच्च बभौ तदा

śarairāvāritastasya saṃyuge patageśvaraḥ |
kulāyamabhisamprāptaḥ pakṣivacca babhau tadā

स तानि शरजालानि पक्षाभ्यां तु विधूय ह ।
चरणाभ्यां महातेजा बभञ्जास्य महद् धनुः

sa tāni śarajālāni pakṣābhyāṃ tu vidhūya ha |
caraṇābhyāṃ mahātejā babhañjāsya mahad dhanuḥ

तच्चाग्निसदृशं दीप्तं रावणस्य शरावरम् ।
पक्षाभ्यां च महातेजा व्यधुनोत् पतगेश्वरः

taccāgnisadṛśaṃ dīptaṃ rāvaṇasya śarāvaram |
pakṣābhyāṃ ca mahātejā vyadhunot patageśvaraḥ

काञ्चनोरश्छदान् दिव्यान् पिशाचवदनान् खरान् ।
तांश्चास्य जवसम्पन्नाञ्जघान समरे बली

kāñcanoraśchadān divyān piśācavadanān kharān |
tāṃścāsya javasampannāñjaghāna samare balī

अथ त्रिवेणुसम्पन्नं कामगं पावकार्चिषम् ।
मणिसोपानचित्राङ्गं बभञ्ज च महारथम्

atha triveṇusampannaṃ kāmagaṃ pāvakārciṣam |
maṇisopānacitrāṅgaṃ babhañja ca mahāratham

पूर्णचन्द्रप्रतीकाशं छत्रं च व्यजनैः सह ।
पातयामास वेगेन ग्राहिभी राक्षसैः सह

pūrṇacandrapratīkāśaṃ chatraṃ ca vyajanaiḥ saha |
pātayāmāsa vegena grāhibhī rākṣasaiḥ saha

सारथेश्चास्य वेगेन तुण्डेन च महच्छिरः ।
पुनर्व्यपहनच्छ्रीमान् पक्षिराजो महाबलः

sāratheścāsya vegena tuṇḍena ca mahacchiraḥ |
punarvyapahanacchrīmān pakṣirājo mahābalaḥ

स भग्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः ।
अङ्केनादाय वैदेहीं पपात भुवि रावणः

sa bhagnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ |
aṅkenādāya vaidehīṃ papāta bhuvi rāvaṇaḥ

दृष्ट्वा निपतितं भूमौ रावणं भग्नवाहनम् ।
साधु साध्विति भूतानि गृध्रराजमपूजयन्

dṛṣṭvā nipatitaṃ bhūmau rāvaṇaṃ bhagnavāhanam |
sādhu sādhviti bhūtāni gṛdhrarājamapūjayan

परिश्रान्तं तु तं दृष्ट्वा जरया पक्षियूथपम् ।
उत्पपात पुनर्हृष्टो मैथिलीं गृह्य रावणः

pariśrāntaṃ tu taṃ dṛṣṭvā jarayā pakṣiyūthapam |
utpapāta punarhṛṣṭo maithilīṃ gṛhya rāvaṇaḥ

तं प्रहृष्टं निधायाङ्के रावणं जनकात्मजाम् ।
गच्छन्तं खड्गशेषं च प्रणष्टहतसाधनम्

taṃ prahṛṣṭaṃ nidhāyāṅke rāvaṇaṃ janakātmajām |
gacchantaṃ khaḍgaśeṣaṃ ca praṇaṣṭahatasādhanam

गृध्रराजः समुत्पत्य रावणं समभिद्रवत् ।
समावार्य महातेजा जटायुरिदमब्रवीत्

gṛdhrarājaḥ samutpatya rāvaṇaṃ samabhidravat |
samāvārya mahātejā jaṭāyuridamabravīt

वज्रसंस्पर्शबाणस्य भार्यां रामस्य रावण ।
अल्पबुद्धे हरस्येनां वधाय खलु रक्षसाम्

vajrasaṃsparśabāṇasya bhāryāṃ rāmasya rāvaṇa |
alpabuddhe harasyenāṃ vadhāya khalu rakṣasām

समित्रबन्धुः सामात्यः सबलः सपरिच्छदः ।
विषपानं पिबस्येतत् पिपासित इवोदकम्

samitrabandhuḥ sāmātyaḥ sabalaḥ saparicchadaḥ |
viṣapānaṃ pibasyetat pipāsita ivodakam

अनुबन्धमजानन्तः कर्मणामविचक्षणाः ।
शीघ्रमेव विनश्यन्ति यथा त्वं विनशिष्यसि

anubandhamajānantaḥ karmaṇāmavicakṣaṇāḥ |
śīghrameva vinaśyanti yathā tvaṃ vinaśiṣyasi

बद्धस्त्वं कालपाशेन क्व गतस्तस्य मोक्ष्यसे ।
वधाय बडिशं गृह्य सामिषं जलजो यथा

baddhastvaṃ kālapāśena kva gatastasya mokṣyase |
vadhāya baḍiśaṃ gṛhya sāmiṣaṃ jalajo yathā

नहि जातु दुराधर्षौ काकुत्स्थौ तव रावण ।
धर्षणं चाश्रमस्यास्य क्षमिष्येते तु राघवौ

nahi jātu durādharṣau kākutsthau tava rāvaṇa |
dharṣaṇaṃ cāśramasyāsya kṣamiṣyete tu rāghavau

यथा त्वया कृतं कर्म भीरुणा लोकगर्हितम् ।
तस्कराचरितो मार्गो नैष वीरनिषेवितः

yathā tvayā kṛtaṃ karma bhīruṇā lokagarhitam |
taskarācarito mārgo naiṣa vīraniṣevitaḥ

युद्ध्यस्व यदि शूरोऽसि मुहूर्तं तिष्ठ रावण ।
शयिष्यसे हतो भूमौ यथा भ्राता खरस्तथा

yuddhyasva yadi śūro'si muhūrtaṃ tiṣṭha rāvaṇa |
śayiṣyase hato bhūmau yathā bhrātā kharastathā

परेतकाले पुरुषो यत् कर्म प्रतिपद्यते ।
विनाशायात्मनोऽधर्म्यं प्रतिपन्नोऽसि कर्म तत्

paretakāle puruṣo yat karma pratipadyate |
vināśāyātmano'dharmyaṃ pratipanno'si karma tat

पापानुबन्धो वै यस्य कर्मणः को नु तत् पुमान् ।
कुर्वीत लोकाधिपतिः स्वयंभूर्भगवानपि

pāpānubandho vai yasya karmaṇaḥ ko nu tat pumān |
kurvīta lokādhipatiḥ svayaṃbhūrbhagavānapi

एवमुक्त्वा शुभं वाक्यं जटायुस्तस्य रक्षसः ।
निपपात भृशं पृष्ठे दशग्रीवस्य वीर्यवान्

evamuktvā śubhaṃ vākyaṃ jaṭāyustasya rakṣasaḥ |
nipapāta bhṛśaṃ pṛṣṭhe daśagrīvasya vīryavān

तं गृहीत्वा नखैस्तीक्ष्णैर्विददार समन्ततः ।
अधिरूढो गजारोहो यथा स्याद् दुष्टवारणम्

taṃ gṛhītvā nakhaistīkṣṇairvidadāra samantataḥ |
adhirūḍho gajāroho yathā syād duṣṭavāraṇam

विददार नखैरस्य तुण्डं पृष्ठे समर्पयन् ।
केशांश्चोत्पाटयामास नखपक्षमुखायुधः

vidadāra nakhairasya tuṇḍaṃ pṛṣṭhe samarpayan |
keśāṃścotpāṭayāmāsa nakhapakṣamukhāyudhaḥ

स तथा गृध्रराजेन क्लिश्यमानो मुहुर्मुहुः ।
अमर्षस्फुरितोष्ठः सन् प्राकम्पत च राक्षसः

sa tathā gṛdhrarājena kliśyamāno muhurmuhuḥ |
amarṣasphuritoṣṭhaḥ san prākampata ca rākṣasaḥ

सम्परिष्वज्य वैदेहीं वामेनाङ्केन रावणः ।
तलेनाभिजघानार्तो जटायुं क्रोधमूर्च्छितः

sampariṣvajya vaidehīṃ vāmenāṅkena rāvaṇaḥ |
talenābhijaghānārto jaṭāyuṃ krodhamūrcchitaḥ

जटायुस्तमतिक्रम्य तुण्डेनास्य खगाधिपः ।
वामबाहून् दश तदा व्यपाहरदरिंदमः

jaṭāyustamatikramya tuṇḍenāsya khagādhipaḥ |
vāmabāhūn daśa tadā vyapāharadariṃdamaḥ

संछिन्नबाहोः सद्यो वै बाहवः सहसाभवन् ।
विषज्वालावलीयुक्ता वल्मीकादिव पन्नगाः

saṃchinnabāhoḥ sadyo vai bāhavaḥ sahasābhavan |
viṣajvālāvalīyuktā valmīkādiva pannagāḥ

ततः क्रोधाद् दशग्रीवः सीतामुत्सृज्य वीर्यवान् ।
मुष्टिभ्यां चरणाभ्यां च गृध्रराजमपोथयत्

tataḥ krodhād daśagrīvaḥ sītāmutsṛjya vīryavān |
muṣṭibhyāṃ caraṇābhyāṃ ca gṛdhrarājamapothayat

ततो मुहूर्तं संग्रामो बभूवातुलवीर्ययोः ।
राक्षसानां च मुख्यस्य पक्षिणां प्रवरस्य च

tato muhūrtaṃ saṃgrāmo babhūvātulavīryayoḥ |
rākṣasānāṃ ca mukhyasya pakṣiṇāṃ pravarasya ca

तस्य व्यायच्छमानस्य रामस्यार्थे स रावणः ।
पक्षौ पादौ च पार्श्वौ च खड्गमुद्धृत्य सोऽच्छिनत्

tasya vyāyacchamānasya rāmasyārthe sa rāvaṇaḥ |
pakṣau pādau ca pārśvau ca khaḍgamuddhṛtya so'cchinat

स च्छिन्नपक्षः सहसा रक्षसा रौद्रकर्मणा ।
निपपात महागृध्रो धरण्यामल्पजीवितः

sa cchinnapakṣaḥ sahasā rakṣasā raudrakarmaṇā |
nipapāta mahāgṛdhro dharaṇyāmalpajīvitaḥ

तं दृष्ट्वा पतितं भूमौ क्षतजार्द्रं जटायुषम् ।
अभ्यधावत वैदेही स्वबन्धुमिव दुःखिता

taṃ dṛṣṭvā patitaṃ bhūmau kṣatajārdraṃ jaṭāyuṣam |
abhyadhāvata vaidehī svabandhumiva duḥkhitā

तं नीलजीमूतनिकाशकल्पं
सपाण्डुरोरस्कमुदारवीर्यम् ।
ददर्श लङ्काधिपतिः पृथिव्यां
जटायुषं शान्तमिवाग्निदावम्

taṃ nīlajīmūtanikāśakalpaṃ
sapāṇḍuroraskamudāravīryam |
dadarśa laṅkādhipatiḥ pṛthivyāṃ
jaṭāyuṣaṃ śāntamivāgnidāvam

ततस्तु तं पत्ररथं महीतले
निपातितं रावणवेगमर्दितम् ।
पुनश्च संगृह्य शशिप्रभानना
रुरोद सीता जनकात्मजा तदा

tatastu taṃ patrarathaṃ mahītale
nipātitaṃ rāvaṇavegamarditam |
punaśca saṃgṛhya śaśiprabhānanā
ruroda sītā janakātmajā tadā