सर्ग 42: मारीच का स्वर्णमृग बनना

एवमुक्त्वा तु परुषं मारीचो रावणं ततः ।
गच्छावेत्यब्रवीद् दीनो भयाद् रात्रिंचरप्रभोः

evamuktvā tu paruṣaṃ mārīco rāvaṇaṃ tataḥ |
gacchāvetyabravīd dīno bhayād rātriṃcaraprabhoḥ

दृष्टश्चाहं पुनस्तेन शरचापासिधारिणा ।
मद्वधोद्यतशस्त्रेण निहतं जीवितं च मे

dṛṣṭaścāhaṃ punastena śaracāpāsidhāriṇā |
madvadhodyataśastreṇa nihataṃ jīvitaṃ ca me

नहि रामं पराक्रम्य जीवन् प्रतिनिवर्तते ।
वर्तते प्रतिरूपोऽसौ यमदण्डहतस्य ते

nahi rāmaṃ parākramya jīvan pratinivartate |
vartate pratirūpo'sau yamadaṇḍahatasya te

किं नु कर्तुं मया शक्यमेवं त्वयि दुरात्मनि ।
एष गच्छाम्यहं तात स्वस्ति तेऽस्तु निशाचर

kiṃ nu kartuṃ mayā śakyamevaṃ tvayi durātmani |
eṣa gacchāmyahaṃ tāta svasti te'stu niśācara

प्रहृष्टस्त्वभवत् तेन वचनेन स राक्षसः ।
परिष्वज्य सुसंश्लिष्टमिदं वचनमब्रवीत्

prahṛṣṭastvabhavat tena vacanena sa rākṣasaḥ |
pariṣvajya susaṃśliṣṭamidaṃ vacanamabravīt

एतच्छौटीर्ययुक्तं ते मच्छन्दवशवर्तिनः ।
इदानीमसि मारीचः पूर्वमन्यो हि राक्षसः

etacchauṭīryayuktaṃ te macchandavaśavartinaḥ |
idānīmasi mārīcaḥ pūrvamanyo hi rākṣasaḥ

आरुह्यतामयं शीघ्रं खगो रत्नविभूषितः ।
मया सह रथो युक्तः पिशाचवदनैः खरैः

āruhyatāmayaṃ śīghraṃ khago ratnavibhūṣitaḥ |
mayā saha ratho yuktaḥ piśācavadanaiḥ kharaiḥ

प्रलोभयित्वा वैदेहीं यथेष्टं गन्तुमर्हसि ।
तां शून्ये प्रसभं सीतामानयिष्यामि मैथिलीम्

pralobhayitvā vaidehīṃ yatheṣṭaṃ gantumarhasi |
tāṃ śūnye prasabhaṃ sītāmānayiṣyāmi maithilīm

ततस्तथेत्युवाचैनं रावणं ताटकासुतः ।
ततो रावणमारीचौ विमानमिव तं रथम्

tatastathetyuvācainaṃ rāvaṇaṃ tāṭakāsutaḥ |
tato rāvaṇamārīcau vimānamiva taṃ ratham

आरुह्याययतुः शीघ्रं तस्मादाश्रममण्डलात् ।
तथैव तत्र पश्यन्तौ पत्तनानि वनानि च

āruhyāyayatuḥ śīghraṃ tasmādāśramamaṇḍalāt |
tathaiva tatra paśyantau pattanāni vanāni ca

गिरींश्च सरितः सर्वा राष्ट्राणि नगराणि च ।
समेत्य दण्डकारण्यं राघवस्याश्रमं ततः

girīṃśca saritaḥ sarvā rāṣṭrāṇi nagarāṇi ca |
sametya daṇḍakāraṇyaṃ rāghavasyāśramaṃ tataḥ

ददर्श सहमारीचो रावणो राक्षसाधिपः ।
अवतीर्य रथात् तस्मात् ततः काञ्चनभूषणात्

dadarśa sahamārīco rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
avatīrya rathāt tasmāt tataḥ kāñcanabhūṣaṇāt

हस्ते गृहीत्वा मारीचं रावणो वाक्यमब्रवीत् ।
एतद् रामाश्रमपदं दृश्यते कदलीवृतम्

haste gṛhītvā mārīcaṃ rāvaṇo vākyamabravīt |
etad rāmāśramapadaṃ dṛśyate kadalīvṛtam

क्रियतां तत् सखे शीघ्रं यदर्थं वयमागताः ।
स रावणवचः श्रुत्वा मारीचो राक्षसस्तदा

kriyatāṃ tat sakhe śīghraṃ yadarthaṃ vayamāgatāḥ |
sa rāvaṇavacaḥ śrutvā mārīco rākṣasastadā

मृगो भूत्वाऽऽश्रमद्वारि रामस्य विचचार ह ।
स तु रूपं समास्थाय महदद्भुतदर्शनम्

mṛgo bhūtvā''śramadvāri rāmasya vicacāra ha |
sa tu rūpaṃ samāsthāya mahadadbhutadarśanam

मणिप्रवरशृङ्गाग्रः सितासितमुखाकृतिः ।
रक्तपद्मोत्पलमुख इन्द्रनीलोत्पलश्रवाः

maṇipravaraśṛṅgāgraḥ sitāsitamukhākṛtiḥ |
raktapadmotpalamukha indranīlotpalaśravāḥ

किंचिदभ्युन्नतग्रीव इन्द्रनीलनिभोदरः ।
मधूकनिभपार्श्वश्च कञ्जकिञ्जल्कसंनिभः

kiṃcidabhyunnatagrīva indranīlanibhodaraḥ |
madhūkanibhapārśvaśca kañjakiñjalkasaṃnibhaḥ

वैदूर्यसंकाशखुरस्तनुजङ्घः सुसंहतः ।
इन्द्रायुधसवर्णेन पुच्छेनोर्ध्वं विराजितः

vaidūryasaṃkāśakhurastanujaṅghaḥ susaṃhataḥ |
indrāyudhasavarṇena pucchenordhvaṃ virājitaḥ

मनोहरस्निग्धवर्णो रत्नैर्नानाविधैर्वृतः ।
क्षणेन राक्षसो जातो मृगः परमशोभनः

manoharasnigdhavarṇo ratnairnānāvidhairvṛtaḥ |
kṣaṇena rākṣaso jāto mṛgaḥ paramaśobhanaḥ

वनं प्रज्वलयन् रम्यं रामाश्रमपदं च तत् ।
मनोहरं दर्शनीयं रूपं कृत्वा स राक्षसः

vanaṃ prajvalayan ramyaṃ rāmāśramapadaṃ ca tat |
manoharaṃ darśanīyaṃ rūpaṃ kṛtvā sa rākṣasaḥ

प्रलोभनार्थं वैदेह्या नानाधातुविचित्रितम् ।
विचरन् गच्छते सम्यक् शाद्वलानि समन्ततः

pralobhanārthaṃ vaidehyā nānādhātuvicitritam |
vicaran gacchate samyak śādvalāni samantataḥ

रौप्यैर्बिन्दुशतैश्चित्रं भूत्वा च प्रियदर्शनः ।
विटपीनां किसलयान् भक्षयन् विचचार ह

raupyairbinduśataiścitraṃ bhūtvā ca priyadarśanaḥ |
viṭapīnāṃ kisalayān bhakṣayan vicacāra ha

कदलीगृहकं गत्वा कर्णिकारानितस्ततः ।
समाश्रयन् मन्दगतिं सीतासंदर्शनं ततः

kadalīgṛhakaṃ gatvā karṇikārānitastataḥ |
samāśrayan mandagatiṃ sītāsaṃdarśanaṃ tataḥ

राजीवचित्रपृष्ठः स विरराज महामृगः ।
रामाश्रमपदाभ्याशे विचचार यथासुखम्

rājīvacitrapṛṣṭhaḥ sa virarāja mahāmṛgaḥ |
rāmāśramapadābhyāśe vicacāra yathāsukham

पुनर्गत्वा निवृत्तश्च विचचार मृगोत्तमः ।
गत्वा मुहूर्तं त्वरया पुनः प्रतिनिवर्तते

punargatvā nivṛttaśca vicacāra mṛgottamaḥ |
gatvā muhūrtaṃ tvarayā punaḥ pratinivartate

विक्रीडंश्च क्वचिद् भूमौ पुनरेव निषीदति ।
आश्रमद्वारमागम्य मृगयूथानि गच्छति

vikrīḍaṃśca kvacid bhūmau punareva niṣīdati |
āśramadvāramāgamya mṛgayūthāni gacchati

मृगयूथैरनुगतः पुनरेव निवर्तते ।
सीतादर्शनमाकांक्षन् राक्षसो मृगतां गतः

mṛgayūthairanugataḥ punareva nivartate |
sītādarśanamākāṃkṣan rākṣaso mṛgatāṃ gataḥ

परिभ्रमति चित्राणि मण्डलानि विनिष्पतन् ।
समुद्वीक्ष्य च सर्वे तं मृगा येऽन्ये वनेचराः

paribhramati citrāṇi maṇḍalāni viniṣpatan |
samudvīkṣya ca sarve taṃ mṛgā ye'nye vanecarāḥ

उपगम्य समाघ्राय विद्रवन्ति दिशो दश ।
राक्षसः सोऽपि तान् वन्यान् मृगान् मृगवधे रतः

upagamya samāghrāya vidravanti diśo daśa |
rākṣasaḥ so'pi tān vanyān mṛgān mṛgavadhe rataḥ

प्रच्छादनार्थं भावस्य न भक्षयति संस्पृशन् ।
तस्मिन् नेव ततः काले वैदेही शुभलोचना

pracchādanārthaṃ bhāvasya na bhakṣayati saṃspṛśan |
tasmin neva tataḥ kāle vaidehī śubhalocanā

कुसुमापचये व्यग्रा पादपानत्यवर्तत ।
कर्णिकारानशोकांश्च चूतांश्च मदिरेक्षणा

kusumāpacaye vyagrā pādapānatyavartata |
karṇikārānaśokāṃśca cūtāṃśca madirekṣaṇā

कुसुमान्यपचिन्वन्ती चचार रुचिरानना ।
अनर्हा वनवासस्य सा तं रत्नमयं मृगम्

kusumānyapacinvantī cacāra rucirānanā |
anarhā vanavāsasya sā taṃ ratnamayaṃ mṛgam

मुक्तामणिविचित्राङ्गं ददर्श परमाङ्गना ।
तं वै रुचिरदन्तोष्ठं रूप्यधातुतनूरुहम्

muktāmaṇivicitrāṅgaṃ dadarśa paramāṅganā |
taṃ vai ruciradantoṣṭhaṃ rūpyadhātutanūruham

विस्मयोत्फुल्लनयना सस्नेहं समुदैक्षत ।
स च तां रामदयितां पश्यन् मायामयो मृगः

vismayotphullanayanā sasnehaṃ samudaikṣata |
sa ca tāṃ rāmadayitāṃ paśyan māyāmayo mṛgaḥ

विचचार ततस्तत्र दीपयन्निव तद् वनम् ।
अदृष्टपूर्वं दृष्ट्वा तं नानारत्नमयं मृगम् ।
विस्मयं परमं सीता जगाम जनकात्मजा

vicacāra tatastatra dīpayanniva tad vanam |
adṛṣṭapūrvaṃ dṛṣṭvā taṃ nānāratnamayaṃ mṛgam |
vismayaṃ paramaṃ sītā jagāma janakātmajā