सर्ग 41: मारीच की रावण को निर्भीक फटकार

आज्ञप्तो रावणेनेत्थं प्रतिकूलं च राजवत् ।
अब्रवीत् परुषं वाक्यं निःशङ्को राक्षसाधिपम्

ājñapto rāvaṇenetthaṃ pratikūlaṃ ca rājavat |
abravīt paruṣaṃ vākyaṃ niḥśaṅko rākṣasādhipam

केनायमुपदिष्टस्ते विनाशः पापकर्मणा ।
सपुत्रस्य सराज्यस्य सामात्यस्य निशाचर

kenāyamupadiṣṭaste vināśaḥ pāpakarmaṇā |
saputrasya sarājyasya sāmātyasya niśācara

कस्त्वया सुखिना राजन् नाभिनन्दति पापकृत् ।
केनेदमुपदिष्टं ते मृत्युद्वारमुपायतः

kastvayā sukhinā rājan nābhinandati pāpakṛt |
kenedamupadiṣṭaṃ te mṛtyudvāramupāyataḥ

शत्रवस्तव सुव्यक्तं हीनवीर्या निशाचर ।
इच्छन्ति त्वां विनश्यन्तमुपरुद्धं बलीयसा

śatravastava suvyaktaṃ hīnavīryā niśācara |
icchanti tvāṃ vinaśyantamuparuddhaṃ balīyasā

केनेदमुपदिष्टं ते क्षुद्रेणाहितबुद्धिना ।
यस्त्वामिच्छति नश्यन्तं स्वकृतेन निशाचर

kenedamupadiṣṭaṃ te kṣudreṇāhitabuddhinā |
yastvāmicchati naśyantaṃ svakṛtena niśācara

वध्याः खलु न वध्यन्ते सचिवास्तव रावण ।
ये त्वामुत्पथमारूढं न निगृह्णन्ति सर्वशः

vadhyāḥ khalu na vadhyante sacivāstava rāvaṇa |
ye tvāmutpathamārūḍhaṃ na nigṛhṇanti sarvaśaḥ

अमात्यैः कामवृत्तो हि राजा कापथमाश्रितः ।
निग्राह्यः सर्वथा सद्भिः स निग्राह्यो न गृह्यसे

amātyaiḥ kāmavṛtto hi rājā kāpathamāśritaḥ |
nigrāhyaḥ sarvathā sadbhiḥ sa nigrāhyo na gṛhyase

धर्ममर्थं च कामं च यशश्च जयतां वर ।
स्वामिप्रसादात् सचिवाः प्राप्नुवन्ति निशाचर

dharmamarthaṃ ca kāmaṃ ca yaśaśca jayatāṃ vara |
svāmiprasādāt sacivāḥ prāpnuvanti niśācara

विपर्यये तु तत्सर्वं व्यर्थं भवति रावण ।
व्यसनं स्वामिवैगुण्यात् प्राप्नुवन्तीतरे जनाः

viparyaye tu tatsarvaṃ vyarthaṃ bhavati rāvaṇa |
vyasanaṃ svāmivaiguṇyāt prāpnuvantītare janāḥ

राजमूलो हि धर्मश्च यशश्च जयतां वर ।
तस्मात् सर्वास्ववस्थासु रक्षितव्या नराधिपाः

rājamūlo hi dharmaśca yaśaśca jayatāṃ vara |
tasmāt sarvāsvavasthāsu rakṣitavyā narādhipāḥ

राज्यं पालयितुं शक्यं न तीक्ष्णेन निशाचर ।
न चातिप्रतिकूलेन नाविनीतेन राक्षस

rājyaṃ pālayituṃ śakyaṃ na tīkṣṇena niśācara |
na cātipratikūlena nāvinītena rākṣasa

ये तीक्ष्णमन्त्राः सचिवा भुज्यन्ते सह तेन वै ।
विषमेषु रथाः शीघ्रं मन्दसारथयो यथा

ye tīkṣṇamantrāḥ sacivā bhujyante saha tena vai |
viṣameṣu rathāḥ śīghraṃ mandasārathayo yathā

बहवः साधवो लोके युक्तधर्ममनुष्ठिताः ।
परेषामपराधेन विनष्टाः सपरिच्छदाः

bahavaḥ sādhavo loke yuktadharmamanuṣṭhitāḥ |
pareṣāmaparādhena vinaṣṭāḥ saparicchadāḥ

स्वामिना प्रतिकूलेन प्रजास्तीक्ष्णेन रावण ।
रक्ष्यमाणा न वर्धन्ते मेषा गोमायुना यथा

svāminā pratikūlena prajāstīkṣṇena rāvaṇa |
rakṣyamāṇā na vardhante meṣā gomāyunā yathā

अवश्यं विनशिष्यन्ति सर्वे रावण राक्षसाः ।
येषां त्वं कर्कशो राजा दुर्बुद्धिरजितेन्द्रियः

avaśyaṃ vinaśiṣyanti sarve rāvaṇa rākṣasāḥ |
yeṣāṃ tvaṃ karkaśo rājā durbuddhirajitendriyaḥ

तदिदं काकतालीयं घोरमासादितं मया ।
अत्र त्वं शोचनीयोऽसि ससैन्यो विनशिष्यसि

tadidaṃ kākatālīyaṃ ghoramāsāditaṃ mayā |
atra tvaṃ śocanīyo'si sasainyo vinaśiṣyasi

मां निहत्य तु रामोऽसावचिरात् त्वां वधिष्यति ।
अनेन कृतकृत्योऽस्मि म्रिये चाप्यरिणा हतः

māṃ nihatya tu rāmo'sāvacirāt tvāṃ vadhiṣyati |
anena kṛtakṛtyo'smi mriye cāpyariṇā hataḥ

दर्शनादेव रामस्य हतं मामवधारय ।
आत्मानं च हतं विद्धि हृत्वा सीतां सबान्धवम्

darśanādeva rāmasya hataṃ māmavadhāraya |
ātmānaṃ ca hataṃ viddhi hṛtvā sītāṃ sabāndhavam

आनयिष्यसि चेत् सीतामाश्रमात् सहितो मया ।
नैव त्वमपि नाहं वै नैव लङ्का न राक्षसाः

ānayiṣyasi cet sītāmāśramāt sahito mayā |
naiva tvamapi nāhaṃ vai naiva laṅkā na rākṣasāḥ

निवार्यमाणस्तु मया हितैषिणा
न मृष्यसे वाक्यमिदं निशाचर ।
परेतकल्पा हि गतायुषो नरा
हितं न गृह्णन्ति सुहृद्भिरीरितम्

nivāryamāṇastu mayā hitaiṣiṇā
na mṛṣyase vākyamidaṃ niśācara |
paretakalpā hi gatāyuṣo narā
hitaṃ na gṛhṇanti suhṛdbhirīritam