सर्ग 43: सीता की मृग की इच्छा और राम का पीछा

सा तं सम्प्रेक्ष्य सुश्रोणी कुसुमानि विचिन्वती ।
हेमराजतवर्णाभ्यां पार्श्वाभ्यामुपशोभितम्

sā taṃ samprekṣya suśroṇī kusumāni vicinvatī |
hemarājatavarṇābhyāṃ pārśvābhyāmupaśobhitam

प्रहृष्टा चानवद्याङ्गी मृष्टहाटकवर्णिनी ।
भर्तारमपि चक्रन्द लक्ष्मणं चैव सायुधम्

prahṛṣṭā cānavadyāṅgī mṛṣṭahāṭakavarṇinī |
bhartāramapi cakranda lakṣmaṇaṃ caiva sāyudham

आहूयाहूय च पुनस्तं मृगं साधु वीक्षते ।
आगच्छागच्छ शीघ्रं वै आर्यपुत्र सहानुज

āhūyāhūya ca punastaṃ mṛgaṃ sādhu vīkṣate |
āgacchāgaccha śīghraṃ vai āryaputra sahānuja

तावाहूतौ नरव्याघ्रौ वैदेह्या रामलक्ष्मणौ ।
वीक्षमाणौ तु तं देशं तदा ददृशतुर्मृगम्

tāvāhūtau naravyāghrau vaidehyā rāmalakṣmaṇau |
vīkṣamāṇau tu taṃ deśaṃ tadā dadṛśaturmṛgam

शङ्कमानस्तु तं दृष्ट्वा लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत् ।
तमेवैनमहं मन्ये मारीचं राक्षसं मृगम्

śaṅkamānastu taṃ dṛṣṭvā lakṣmaṇo vākyamabravīt |
tamevainamahaṃ manye mārīcaṃ rākṣasaṃ mṛgam

चरन्तो मृगयां हृष्टाः पापेनोपाधिना वने ।
अनेन निहता राम राजानः कामरूपिणा

caranto mṛgayāṃ hṛṣṭāḥ pāpenopādhinā vane |
anena nihatā rāma rājānaḥ kāmarūpiṇā

अस्य मायाविदो माया मृगरूपमिदं कृतम् ।
भानुमत् पुरुषव्याघ्र गन्धर्वपुरसंनिभम्

asya māyāvido māyā mṛgarūpamidaṃ kṛtam |
bhānumat puruṣavyāghra gandharvapurasaṃnibham

मृगो ह्येवंविधो रत्नविचित्रो नास्ति राघव ।
जगत्यां जगतीनाथ मायैषा हि न संशयः

mṛgo hyevaṃvidho ratnavicitro nāsti rāghava |
jagatyāṃ jagatīnātha māyaiṣā hi na saṃśayaḥ

एवं ब्रुवाणं काकुत्स्थं प्रतिवार्य शुचिस्मिता ।
उवाच सीता संहृष्टा छद्मना हृतचेतना

evaṃ bruvāṇaṃ kākutsthaṃ prativārya śucismitā |
uvāca sītā saṃhṛṣṭā chadmanā hṛtacetanā

आर्यपुत्राभिरामोऽसौ मृगो हरति मे मनः ।
आनयैनं महाबाहो क्रीडार्थं नो भविष्यति

āryaputrābhirāmo'sau mṛgo harati me manaḥ |
ānayainaṃ mahābāho krīḍārthaṃ no bhaviṣyati

इहाश्रमपदेऽस्माकं बहवः पुण्यदर्शनाः ।
मृगाश्चरन्ति सहिताश्चमराः सृमरास्तथा

ihāśramapade'smākaṃ bahavaḥ puṇyadarśanāḥ |
mṛgāścaranti sahitāścamarāḥ sṛmarāstathā

ऋक्षाः पृषतसङ्घाश्च वानराः किन्नरास्तथा ।
विहरन्ति महाबाहो रूपश्रेष्ठा महाबलाः

ṛkṣāḥ pṛṣatasaṅghāśca vānarāḥ kinnarāstathā |
viharanti mahābāho rūpaśreṣṭhā mahābalāḥ

न चान्यः सदृशो राजन् दृष्टः पूर्वं मृगो मया ।
तेजसा क्षमया दीप्त्या यथायं मृगसत्तमः

na cānyaḥ sadṛśo rājan dṛṣṭaḥ pūrvaṃ mṛgo mayā |
tejasā kṣamayā dīptyā yathāyaṃ mṛgasattamaḥ

नानावर्णविचित्राङ्गो रत्नभूतो ममाग्रतः ।
द्योतयन् वनमव्यग्रं शोभते शशिसंनिभः

nānāvarṇavicitrāṅgo ratnabhūto mamāgrataḥ |
dyotayan vanamavyagraṃ śobhate śaśisaṃnibhaḥ

अहो रूपमहो लक्ष्मीः स्वरसम्पच्च शोभना ।
मृगोऽद्भुतो विचित्राङ्गो हृदयं हरतीव मे

aho rūpamaho lakṣmīḥ svarasampacca śobhanā |
mṛgo'dbhuto vicitrāṅgo hṛdayaṃ haratīva me

यदि ग्रहणमभ्येति जीवन् नेव मृगस्तव ।
आश्चर्यभूतं भवति विस्मयं जनयिष्यति

yadi grahaṇamabhyeti jīvan neva mṛgastava |
āścaryabhūtaṃ bhavati vismayaṃ janayiṣyati

समाप्तवनवासानां राज्यस्थानां च नः पुनः ।
अन्तःपुरे विभूषार्थो मृग एष भविष्यति

samāptavanavāsānāṃ rājyasthānāṃ ca naḥ punaḥ |
antaḥpure vibhūṣārtho mṛga eṣa bhaviṣyati

भरतस्यार्यपुत्रस्य श्वश्रूणां मम च प्रभो ।
मृगरूपमिदं दिव्यं विस्मयं जनयिष्यति

bharatasyāryaputrasya śvaśrūṇāṃ mama ca prabho |
mṛgarūpamidaṃ divyaṃ vismayaṃ janayiṣyati

जीवन्न यदि तेऽभ्येति ग्रहणं मृगसत्तमः ।
अजिनं नरशार्दूल रुचिरं तु भविष्यति

jīvanna yadi te'bhyeti grahaṇaṃ mṛgasattamaḥ |
ajinaṃ naraśārdūla ruciraṃ tu bhaviṣyati

निहतस्यास्य सत्त्वस्य जाम्बूनदमयत्वचि ।
शष्पबृस्यां विनीतायामिच्छाम्यहमुपासितुम्

nihatasyāsya sattvasya jāmbūnadamayatvaci |
śaṣpabṛsyāṃ vinītāyāmicchāmyahamupāsitum

कामवृत्तमिदं रौद्रं स्त्रीणामसदृशं मतम् ।
वपुषा त्वस्य सत्त्वस्य विस्मयो जनितो मम

kāmavṛttamidaṃ raudraṃ strīṇāmasadṛśaṃ matam |
vapuṣā tvasya sattvasya vismayo janito mama

तेन काञ्चनरोम्णा तु मणिप्रवरशृङ्गिणा ।
तरुणादित्यवर्णेन नक्षत्रपथवर्चसा

tena kāñcanaromṇā tu maṇipravaraśṛṅgiṇā |
taruṇādityavarṇena nakṣatrapathavarcasā

बभूव राघवस्यापि मनो विस्मयमागतम् ।
इति सीतावचः श्रुत्वा दृष्ट्वा च मृगमद्भुतम्

babhūva rāghavasyāpi mano vismayamāgatam |
iti sītāvacaḥ śrutvā dṛṣṭvā ca mṛgamadbhutam

लोभितस्तेन रूपेण सीतया च प्रचोदितः ।
उवाच राघवो हृष्टो भ्रातरं लक्ष्मणं वचः

lobhitastena rūpeṇa sītayā ca pracoditaḥ |
uvāca rāghavo hṛṣṭo bhrātaraṃ lakṣmaṇaṃ vacaḥ

पश्य लक्ष्मण वैदेह्याः स्पृहामुल्लसितामिमाम् ।
रूपश्रेष्ठतया ह्येष मृगोऽद्य न भविष्यति

paśya lakṣmaṇa vaidehyāḥ spṛhāmullasitāmimām |
rūpaśreṣṭhatayā hyeṣa mṛgo'dya na bhaviṣyati

न वने नन्दनोद्देशे न चैत्ररथसंश्रये ।
कुतः पृथिव्यां सौमित्रे योऽस्य कश्चित् समो मृगः

na vane nandanoddeśe na caitrarathasaṃśraye |
kutaḥ pṛthivyāṃ saumitre yo'sya kaścit samo mṛgaḥ

प्रतिलोमानुलोमाश्च रुचिरा रोमराजयः ।
शोभन्ते मृगमाश्रित्य चित्राः कनकबिन्दुभिः

pratilomānulomāśca rucirā romarājayaḥ |
śobhante mṛgamāśritya citrāḥ kanakabindubhiḥ

पश्यास्य जृम्भमाणस्य दीप्तामग्निशिखोपमाम् ।
जिह्वां मुखान्निःसरन्तीं मेघादिव शतह्रदाम्

paśyāsya jṛmbhamāṇasya dīptāmagniśikhopamām |
jihvāṃ mukhānniḥsarantīṃ meghādiva śatahradām

मसारगल्वर्कमुखः शङ्खमुक्तानिभोदरः ।
कस्य नामानिरूप्योऽसौ न मनो लोभयेन्मृगः

masāragalvarkamukhaḥ śaṅkhamuktānibhodaraḥ |
kasya nāmānirūpyo'sau na mano lobhayenmṛgaḥ

कस्य रूपमिदं दृष्ट्वा जाम्बूनदमयप्रभम् ।
नानारत्नमयं दिव्यं न मनो विस्मयं व्रजेत्

kasya rūpamidaṃ dṛṣṭvā jāmbūnadamayaprabham |
nānāratnamayaṃ divyaṃ na mano vismayaṃ vrajet

मांसहेतोरपि मृगान् विहारार्थं च धन्विनः ।
घ्नन्ति लक्ष्मण राजानो मृगयायां महावने

māṃsahetorapi mṛgān vihārārthaṃ ca dhanvinaḥ |
ghnanti lakṣmaṇa rājāno mṛgayāyāṃ mahāvane

धनानि व्यवसायेन विचीयन्ते महावने ।
धातवो विविधाश्चापि मणिरत्नसुवर्णिनः

dhanāni vyavasāyena vicīyante mahāvane |
dhātavo vividhāścāpi maṇiratnasuvarṇinaḥ

तत् सारमखिलं नॄणां धनं निचयवर्धनम् ।
मनसा चिन्तितं सर्वं यथा शुक्रस्य लक्ष्मण

tat sāramakhilaṃ nṝṇāṃ dhanaṃ nicayavardhanam |
manasā cintitaṃ sarvaṃ yathā śukrasya lakṣmaṇa

अर्थी येनार्थकृत्येन संव्रजत्यविचारयन् ।
तमर्थमर्थशास्त्रज्ञाः प्राहुरर्थ्याः सुलक्ष्मण

arthī yenārthakṛtyena saṃvrajatyavicārayan |
tamarthamarthaśāstrajñāḥ prāhurarthyāḥ sulakṣmaṇa

एतस्य मृगरत्नस्य परार्घ्ये काञ्चनत्वचि ।
उपवेक्ष्यति वैदेही मया सह सुमध्यमा

etasya mṛgaratnasya parārghye kāñcanatvaci |
upavekṣyati vaidehī mayā saha sumadhyamā

न कादली न प्रियकी न प्रवेणी न चाविकी ।
भवेदेतस्य सदृशी स्पर्शेऽनेनेति मे मतिः

na kādalī na priyakī na praveṇī na cāvikī |
bhavedetasya sadṛśī sparśe'neneti me matiḥ

एष चैव मृगः श्रीमान् यश्च दिव्यो नभश्चरः ।
उभावेतौ मृगौ दिव्यौ तारामृगमहीमृगौ

eṣa caiva mṛgaḥ śrīmān yaśca divyo nabhaścaraḥ |
ubhāvetau mṛgau divyau tārāmṛgamahīmṛgau

यदि वायं तथा यन्मां भवेद् वदसि लक्ष्मण ।
मायैषा राक्षसस्येति कर्तव्योऽस्य वधो मया

yadi vāyaṃ tathā yanmāṃ bhaved vadasi lakṣmaṇa |
māyaiṣā rākṣasasyeti kartavyo'sya vadho mayā

एतेन हि नृशंसेन मारीचेनाकृतात्मना ।
वने विचरता पूर्वं हिंसिता मुनिपुंगवाः

etena hi nṛśaṃsena mārīcenākṛtātmanā |
vane vicaratā pūrvaṃ hiṃsitā munipuṃgavāḥ

उत्थाय बहवोऽनेन मृगयायां जनाधिपाः ।
निहताः परमेष्वासास्तस्माद् वध्यस्त्वयं मृगः

utthāya bahavo'nena mṛgayāyāṃ janādhipāḥ |
nihatāḥ parameṣvāsāstasmād vadhyastvayaṃ mṛgaḥ

पुरस्तादिह वातापिः परिभूय तपस्विनः ।
उदरस्थो द्विजान् हन्ति स्वगर्भोऽश्वतरीमिव

purastādiha vātāpiḥ paribhūya tapasvinaḥ |
udarastho dvijān hanti svagarbho'śvatarīmiva

स कदाचिच्चिराल्लोभादाससाद महामुनिम् ।
अगस्त्यं तेजसा युक्तं भक्ष्यस्तस्य बभूव ह

sa kadāciccirāllobhādāsasāda mahāmunim |
agastyaṃ tejasā yuktaṃ bhakṣyastasya babhūva ha

समुत्थाने च तद्रूपं कर्तुकामं समीक्ष्य तम् ।
उत्स्मयित्वा तु भगवान् वातापिमिदमब्रवीत्

samutthāne ca tadrūpaṃ kartukāmaṃ samīkṣya tam |
utsmayitvā tu bhagavān vātāpimidamabravīt

त्वयाविगण्य वातापे परिभूताश्च तेजसा ।
जीवलोके द्विजश्रेष्ठास्तस्मादसि जरां गतः

tvayāvigaṇya vātāpe paribhūtāśca tejasā |
jīvaloke dvijaśreṣṭhāstasmādasi jarāṃ gataḥ

तद् रक्षो न भवेदेव वातापिरिव लक्ष्मण ।
मद्विधं योऽतिमन्येत धर्मनित्यं जितेन्द्रियम्

tad rakṣo na bhavedeva vātāpiriva lakṣmaṇa |
madvidhaṃ yo'timanyeta dharmanityaṃ jitendriyam

भवेद्धतोऽयं वातापिरगस्त्येनेव मा गतः ।
इह त्वं भव संनद्धो यन्त्रितो रक्ष मैथिलीम्

bhaveddhato'yaṃ vātāpiragastyeneva mā gataḥ |
iha tvaṃ bhava saṃnaddho yantrito rakṣa maithilīm

अस्यामायत्तमस्माकं यत् कृत्यं रघुनन्दन ।
अहमेनं वधिष्यामि ग्रहीष्याम्यथवा मृगम्

asyāmāyattamasmākaṃ yat kṛtyaṃ raghunandana |
ahamenaṃ vadhiṣyāmi grahīṣyāmyathavā mṛgam

यावद् गच्छामि सौमित्रे मृगमानयितुं द्रुतम् ।
पश्य लक्ष्मण वैदेह्या मृगत्वचि गतां स्पृहाम्

yāvad gacchāmi saumitre mṛgamānayituṃ drutam |
paśya lakṣmaṇa vaidehyā mṛgatvaci gatāṃ spṛhām

त्वचा प्रधानया ह्येष मृगोऽद्य न भविष्यति ।
अप्रमत्तेन ते भाव्यमाश्रमस्थेन सीतया

tvacā pradhānayā hyeṣa mṛgo'dya na bhaviṣyati |
apramattena te bhāvyamāśramasthena sītayā

यावत् पृषतमेकेन सायकेन निहन्म्यहम् ।
हत्वैतच्चर्म चादाय शीघ्रमेष्यामि लक्ष्मण

yāvat pṛṣatamekena sāyakena nihanmyaham |
hatvaitaccarma cādāya śīghrameṣyāmi lakṣmaṇa

प्रदक्षिणेनातिबलेन पक्षिणा
जटायुषा बुद्धिमता च लक्ष्मण ।
भवाप्रमत्तः प्रतिगृह्य मैथिलीं
प्रतिक्षणं सर्वत एव शङ्कितः

pradakṣiṇenātibalena pakṣiṇā
jaṭāyuṣā buddhimatā ca lakṣmaṇa |
bhavāpramattaḥ pratigṛhya maithilīṃ
pratikṣaṇaṃ sarvata eva śaṅkitaḥ