सर्ग 40: रावण का परामर्श ठुकराकर आदेश देना

मारीचस्य तु तद् वाक्यं क्षमं युक्तं च रावणः ।
उक्तो न प्रतिजग्राह मर्तुकाम इवौषधम्

mārīcasya tu tad vākyaṃ kṣamaṃ yuktaṃ ca rāvaṇaḥ |
ukto na pratijagrāha martukāma ivauṣadham

तं पथ्यहितवक्तारं मारीचं राक्षसाधिपः ।
अब्रवीत् परुषं वाक्यमयुक्तं कालचोदितः

taṃ pathyahitavaktāraṃ mārīcaṃ rākṣasādhipaḥ |
abravīt paruṣaṃ vākyamayuktaṃ kālacoditaḥ

दुष्कुलैतदयुक्तार्थं मारीच मयि कथ्यते ।
वाक्यं निष्फलमत्यर्थं बीजमुप्तमिवोषरे

duṣkulaitadayuktārthaṃ mārīca mayi kathyate |
vākyaṃ niṣphalamatyarthaṃ bījamuptamivoṣare

त्वद्वाक्यैर्न तु मां शक्यं भेत्तुं रामस्य संयुगे ।
मूर्खस्य पापशीलस्य मानुषस्य विशेषतः

tvadvākyairna tu māṃ śakyaṃ bhettuṃ rāmasya saṃyuge |
mūrkhasya pāpaśīlasya mānuṣasya viśeṣataḥ

यस्त्यक्त्वा सुहृदो राज्यं मातरं पितरं तथा ।
स्त्रीवाक्यं प्राकृतं श्रुत्वा वनमेकपदे गतः

yastyaktvā suhṛdo rājyaṃ mātaraṃ pitaraṃ tathā |
strīvākyaṃ prākṛtaṃ śrutvā vanamekapade gataḥ

अवश्यं तु मया तस्य संयुगे खरघातिनः ।
प्राणैः प्रियतरा सीता हर्तव्या तव संनिधौ

avaśyaṃ tu mayā tasya saṃyuge kharaghātinaḥ |
prāṇaiḥ priyatarā sītā hartavyā tava saṃnidhau

एवं मे निश्चिता बुद्धिर्हृदि मारीच विद्यते ।
न व्यावर्तयितुं शक्या सेन्द्रैरपि सुरासुरैः

evaṃ me niścitā buddhirhṛdi mārīca vidyate |
na vyāvartayituṃ śakyā sendrairapi surāsuraiḥ

दोषं गुणं वा सम्पृष्टस्त्वमेवं वक्तुमर्हसि ।
अपायं वा उपायं वा कार्यस्यास्य विनिश्चये

doṣaṃ guṇaṃ vā sampṛṣṭastvamevaṃ vaktumarhasi |
apāyaṃ vā upāyaṃ vā kāryasyāsya viniścaye

सम्पृष्टेन तु वक्तव्यं सचिवेन विपश्चिता ।
उद्यताञ्जलिना राज्ञो य इच्छेद् भूतिमात्मनः

sampṛṣṭena tu vaktavyaṃ sacivena vipaścitā |
udyatāñjalinā rājño ya icched bhūtimātmanaḥ

वाक्यमप्रतिकूलं तु मृदुपूर्वं शुभं हितम् ।
उपचारेण वक्तव्यो युक्तं च वसुधाधिपः

vākyamapratikūlaṃ tu mṛdupūrvaṃ śubhaṃ hitam |
upacāreṇa vaktavyo yuktaṃ ca vasudhādhipaḥ

सावमर्दं तु यद्वाक्यमथवा हितमुच्यते ।
नाभिनन्देत तद् राजा मानार्थी मानवर्जितम्

sāvamardaṃ tu yadvākyamathavā hitamucyate |
nābhinandeta tad rājā mānārthī mānavarjitam

पञ्च रूपाणि राजानो धारयन्त्यमितौजसः ।
अग्नेरिन्द्रस्य सोमस्य यमस्य वरुणस्य च

pañca rūpāṇi rājāno dhārayantyamitaujasaḥ |
agnerindrasya somasya yamasya varuṇasya ca

औष्ण्यं तथा विक्रमं च सौम्यं दण्डं प्रसन्नताम् ।
धारयन्ति महात्मानो राजानः क्षणदाचर

auṣṇyaṃ tathā vikramaṃ ca saumyaṃ daṇḍaṃ prasannatām |
dhārayanti mahātmāno rājānaḥ kṣaṇadācara

तस्मात् सर्वास्ववस्थासु मान्याः पूज्याश्च नित्यदा ।
त्वं तु धर्ममविज्ञाय केवलं मोहमाश्रितः

tasmāt sarvāsvavasthāsu mānyāḥ pūjyāśca nityadā |
tvaṃ tu dharmamavijñāya kevalaṃ mohamāśritaḥ

अभ्यागतं तु दौरात्म्यात् परुषं वदसीदृशम् ।
गुणदोषौ न पृच्छामि क्षेमं चात्मनि राक्षस

abhyāgataṃ tu daurātmyāt paruṣaṃ vadasīdṛśam |
guṇadoṣau na pṛcchāmi kṣemaṃ cātmani rākṣasa

मयोक्तमपि चैतावत् त्वां प्रत्यमितविक्रम ।
अस्मिंस्तु स भवान् कृत्ये साहाय्यं कर्तुमर्हसि

mayoktamapi caitāvat tvāṃ pratyamitavikrama |
asmiṃstu sa bhavān kṛtye sāhāyyaṃ kartumarhasi

शृणु तत्कर्म साहाय्ये यत्कार्यं वचनान्मम ।
सौवर्णस्त्वं मृगो भूत्वा चित्रो रजतबिन्दुभिः

śṛṇu tatkarma sāhāyye yatkāryaṃ vacanānmama |
sauvarṇastvaṃ mṛgo bhūtvā citro rajatabindubhiḥ

आश्रमे तस्य रामस्य सीतायाः प्रमुखे चर ।
प्रलोभयित्वा वैदेहीं यथेष्टं गन्तुमर्हसि

āśrame tasya rāmasya sītāyāḥ pramukhe cara |
pralobhayitvā vaidehīṃ yatheṣṭaṃ gantumarhasi

त्वां हि मायामयं दृष्ट्वा काञ्चनं जातविस्मया ।
आनयैनमिति क्षिप्रं रामं वक्ष्यति मैथिली

tvāṃ hi māyāmayaṃ dṛṣṭvā kāñcanaṃ jātavismayā |
ānayainamiti kṣipraṃ rāmaṃ vakṣyati maithilī

अपक्रान्ते च काकुत्स्थे दूरं गत्वाप्युदाहर ।
हा सीते लक्ष्मणेत्येवं रामवाक्यानुरूपकम्

apakrānte ca kākutsthe dūraṃ gatvāpyudāhara |
hā sīte lakṣmaṇetyevaṃ rāmavākyānurūpakam

तच्छ्रुत्वा रामपदवीं सीतया च प्रचोदितः ।
अनुगच्छति सम्भ्रान्तः सौमित्रिरपि सौहृदात्

tacchrutvā rāmapadavīṃ sītayā ca pracoditaḥ |
anugacchati sambhrāntaḥ saumitrirapi sauhṛdāt

अपक्रान्ते च काकुत्स्थे लक्ष्मणे च यथासुखम् ।
आहरिष्यामि वैदेहीं सहस्राक्षः शचीमिव

apakrānte ca kākutsthe lakṣmaṇe ca yathāsukham |
āhariṣyāmi vaidehīṃ sahasrākṣaḥ śacīmiva

एवं कृत्वा त्विदं कार्यं यथेष्टं गच्छ राक्षस ।
राज्यस्यार्धं प्रदास्यामि मारीच तव सुव्रत

evaṃ kṛtvā tvidaṃ kāryaṃ yatheṣṭaṃ gaccha rākṣasa |
rājyasyārdhaṃ pradāsyāmi mārīca tava suvrata

गच्छ सौम्य शिवं मार्गं कार्यस्यास्य विवृद्धये ।
अहं त्वानुगमिष्यामि सरथो दण्डकावनम्

gaccha saumya śivaṃ mārgaṃ kāryasyāsya vivṛddhaye |
ahaṃ tvānugamiṣyāmi saratho daṇḍakāvanam

प्राप्य सीतामयुद्धेन वञ्चयित्वा तु राघवम् ।
लङ्कां प्रति गमिष्यामि कृतकार्यः सह त्वया

prāpya sītāmayuddhena vañcayitvā tu rāghavam |
laṅkāṃ prati gamiṣyāmi kṛtakāryaḥ saha tvayā

नो चेत् करोषि मारीच हन्मि त्वामहमद्य वै ।
एतत् कार्यमवश्यं मे बलादपि करिष्यसि ।
राज्ञो विप्रतिकूलस्थो न जातु सुखमेधते

no cet karoṣi mārīca hanmi tvāmahamadya vai |
etat kāryamavaśyaṃ me balādapi kariṣyasi |
rājño vipratikūlastho na jātu sukhamedhate

आसाद्य तं जीवितसंशयस्ते
मृत्युर्ध्रुवो ह्यद्य मया विरुध्यतः ।
एतद् यथावत् परिगण्य बुद्ध्या
यदत्र पथ्यं कुरु तत्तथा त्वम्

āsādya taṃ jīvitasaṃśayaste
mṛtyurdhruvo hyadya mayā virudhyataḥ |
etad yathāvat parigaṇya buddhyā
yadatra pathyaṃ kuru tattathā tvam