सर्ग 38: मारीच का विश्वामित्र के यज्ञ का स्मरण

कदाचिदप्यहं वीर्यात् पर्यटन् पृथिवीमिमाम् ।
बलं नागसहस्रस्य धारयन् पर्वतोपमः

kadācidapyahaṃ vīryāt paryaṭan pṛthivīmimām |
balaṃ nāgasahasrasya dhārayan parvatopamaḥ

नीलजीमूतसंकाशस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः ।
भयं लोकस्य जनयन् किरीटी परिघायुधः

nīlajīmūtasaṃkāśastaptakāñcanakuṇḍalaḥ |
bhayaṃ lokasya janayan kirīṭī parighāyudhaḥ

व्यचरन् दण्डकारण्यमृषिमांसानि भक्षयन् ।
विश्वामित्रोऽथ धर्मात्मा मद्वित्रस्तो महामुनिः

vyacaran daṇḍakāraṇyamṛṣimāṃsāni bhakṣayan |
viśvāmitro'tha dharmātmā madvitrasto mahāmuniḥ

स्वयं गत्वा दशरथं नरेन्द्रमिदमब्रवीत् ।
अयं रक्षतु मां रामः पर्वकाले समाहितः

svayaṃ gatvā daśarathaṃ narendramidamabravīt |
ayaṃ rakṣatu māṃ rāmaḥ parvakāle samāhitaḥ

मारीचान्मे भयं घोरं समुत्पन्नं नरेश्वर ।
इत्येवमुक्तो धर्मात्मा राजा दशरथस्तदा

mārīcānme bhayaṃ ghoraṃ samutpannaṃ nareśvara |
ityevamukto dharmātmā rājā daśarathastadā

प्रत्युवाच महाभागं विश्वामित्रं महामुनिम् ।
ऊनद्वादशवर्षोऽयमकृतास्त्रश्च राघवः

pratyuvāca mahābhāgaṃ viśvāmitraṃ mahāmunim |
ūnadvādaśavarṣo'yamakṛtāstraśca rāghavaḥ

कामं तु मम तत् सैन्यं मया सह गमिष्यति ।
बलेन चतुरङ्गेण स्वयमेत्य निशाचरम्

kāmaṃ tu mama tat sainyaṃ mayā saha gamiṣyati |
balena caturaṅgeṇa svayametya niśācaram

वधिष्यामि मुनिश्रेष्ठ शत्रुं तव यथेप्सितम् ।
एवमुक्तः स तु मुनी राजानमिदमब्रवीत्

vadhiṣyāmi muniśreṣṭha śatruṃ tava yathepsitam |
evamuktaḥ sa tu munī rājānamidamabravīt

रामान्नान्यद् बलं लोके पर्याप्तं तस्य रक्षसः ।
देवतानामपि भवान् समरेष्वभिपालकः

rāmānnānyad balaṃ loke paryāptaṃ tasya rakṣasaḥ |
devatānāmapi bhavān samareṣvabhipālakaḥ

आसीत् तव कृतं कर्म त्रिलोकविदितं नृप ।
काममस्ति महत् सैन्यं तिष्ठत्विह परंतप

āsīt tava kṛtaṃ karma trilokaviditaṃ nṛpa |
kāmamasti mahat sainyaṃ tiṣṭhatviha paraṃtapa

बालोऽप्येष महातेजाः समर्थस्तस्य निग्रहे ।
गमिष्ये राममादाय स्वस्ति तेऽस्तु परंतप

bālo'pyeṣa mahātejāḥ samarthastasya nigrahe |
gamiṣye rāmamādāya svasti te'stu paraṃtapa

इत्येवमुक्त्वा स मुनिस्तमादाय नृपात्मजम् ।
जगाम परमप्रीतो विश्वामित्रः स्वमाश्रमम्

ityevamuktvā sa munistamādāya nṛpātmajam |
jagāma paramaprīto viśvāmitraḥ svamāśramam

तं तथा दण्डकारण्ये यज्ञमुद्दिश्य दीक्षितम् ।
बभूवोपस्थितो रामश्चित्रं विस्फारयन् धनुः

taṃ tathā daṇḍakāraṇye yajñamuddiśya dīkṣitam |
babhūvopasthito rāmaścitraṃ visphārayan dhanuḥ

अजातव्यञ्जनः श्रीमान् बालः श्यामः शुभेक्षणः ।
एकवस्त्रधरो धन्वी शिखी कनकमालया

ajātavyañjanaḥ śrīmān bālaḥ śyāmaḥ śubhekṣaṇaḥ |
ekavastradharo dhanvī śikhī kanakamālayā

शोभयन् दण्डकारण्यं दीप्तेन स्वेन तेजसा ।
अदृश्यत तदा रामो बालचन्द्र इवोदितः

śobhayan daṇḍakāraṇyaṃ dīptena svena tejasā |
adṛśyata tadā rāmo bālacandra ivoditaḥ

ततोऽहं मेघसंकाशस्तप्तकाञ्चनकुण्डलः ।
बली दत्तवरो दर्पादाजगामाश्रमान्तरम्

tato'haṃ meghasaṃkāśastaptakāñcanakuṇḍalaḥ |
balī dattavaro darpādājagāmāśramāntaram

तेन दृष्टः प्रविष्टोऽहं सहसैवोद्यतायुधः ।
मां तु दृष्ट्वा धनुः सज्यमसम्भ्रान्तश्चकार ह

tena dṛṣṭaḥ praviṣṭo'haṃ sahasaivodyatāyudhaḥ |
māṃ tu dṛṣṭvā dhanuḥ sajyamasambhrāntaścakāra ha

अवजानन्नहं मोहाद् बालोऽयमिति राघवम् ।
विश्वामित्रस्य तां वेदिमभ्यधावं कृतत्वरः

avajānannahaṃ mohād bālo'yamiti rāghavam |
viśvāmitrasya tāṃ vedimabhyadhāvaṃ kṛtatvaraḥ

तेन मुक्तस्ततो बाणः शितः शत्रुनिबर्हणः ।
तेनाहं ताडितः क्षिप्तः समुद्रे शतयोजने

tena muktastato bāṇaḥ śitaḥ śatrunibarhaṇaḥ |
tenāhaṃ tāḍitaḥ kṣiptaḥ samudre śatayojane

नेच्छता तात मां हन्तुं तदा वीरेण रक्षितः ।
रामस्य शरवेगेन निरस्तो भ्रान्तचेतनः

necchatā tāta māṃ hantuṃ tadā vīreṇa rakṣitaḥ |
rāmasya śaravegena nirasto bhrāntacetanaḥ

पातितोऽहं तदा तेन गम्भीरे सागराम्भसि ।
प्राप्य संज्ञां चिरात् तात लङ्कां प्रति गतः पुरीम्

pātito'haṃ tadā tena gambhīre sāgarāmbhasi |
prāpya saṃjñāṃ cirāt tāta laṅkāṃ prati gataḥ purīm

एवमस्मि तदा मुक्तः सहायास्ते निपातिताः ।
अकृतास्त्रेण रामेण बालेनाक्लिष्टकर्मणा

evamasmi tadā muktaḥ sahāyāste nipātitāḥ |
akṛtāstreṇa rāmeṇa bālenākliṣṭakarmaṇā

तन्मया वार्यमाणस्तु यदि रामेण विग्रहम् ।
करिष्यस्यापदां घोरां क्षिप्रं प्राप्य न शिष्यसि

tanmayā vāryamāṇastu yadi rāmeṇa vigraham |
kariṣyasyāpadāṃ ghorāṃ kṣipraṃ prāpya na śiṣyasi

क्रीडारतिविधिज्ञानां समाजोत्सवदर्शिनाम् ।
रक्षसां चैव संतापमनर्थं चाहरिष्यसि

krīḍāratividhijñānāṃ samājotsavadarśinām |
rakṣasāṃ caiva saṃtāpamanarthaṃ cāhariṣyasi

हर्म्यप्रासादसम्बाधां नानारत्नविभूषिताम् ।
द्रक्ष्यसि त्वं पुरीं लङ्कां विनष्टां मैथिलीकृते

harmyaprāsādasambādhāṃ nānāratnavibhūṣitām |
drakṣyasi tvaṃ purīṃ laṅkāṃ vinaṣṭāṃ maithilīkṛte

अकुर्वन्तोऽपि पापानि शुचयः पापसंश्रयात् ।
परपापैर्विनश्यन्ति मत्स्या नागह्रदे यथा

akurvanto'pi pāpāni śucayaḥ pāpasaṃśrayāt |
parapāpairvinaśyanti matsyā nāgahrade yathā

दिव्यचन्दनदिग्धाङ्गान् दिव्याभरणभूषितान् ।
द्रक्ष्यस्यभिहतान् भूमौ तव दोषात् तु राक्षसान्

divyacandanadigdhāṅgān divyābharaṇabhūṣitān |
drakṣyasyabhihatān bhūmau tava doṣāt tu rākṣasān

हृतदारान् सदारांश्च दश विद्रवतो दिशः ।
हतशेषानशरणान् द्रक्ष्यसि त्वं निशाचरान्

hṛtadārān sadārāṃśca daśa vidravato diśaḥ |
hataśeṣānaśaraṇān drakṣyasi tvaṃ niśācarān

शरजालपरिक्षिप्तामग्निज्वालासमावृताम् ।
प्रदग्धभवनां लङ्कां द्रक्ष्यसि त्वमसंशयम्

śarajālaparikṣiptāmagnijvālāsamāvṛtām |
pradagdhabhavanāṃ laṅkāṃ drakṣyasi tvamasaṃśayam

परदाराभिमर्शात् तु नान्यत् पापतरं महत् ।
प्रमदानां सहस्राणि तव राजन् परिग्रहे

paradārābhimarśāt tu nānyat pāpataraṃ mahat |
pramadānāṃ sahasrāṇi tava rājan parigrahe

भव स्वदारनिरतः स्वकुलं रक्ष राक्षसान् ।
मानं वृद्धिं च राज्यं च जीवितं चेष्टमात्मनः

bhava svadāranirataḥ svakulaṃ rakṣa rākṣasān |
mānaṃ vṛddhiṃ ca rājyaṃ ca jīvitaṃ ceṣṭamātmanaḥ

कलत्राणि च सौम्यानि मित्रवर्गं तथैव च ।
यदीच्छसि चिरं भोक्तुं मा कृथा रामविप्रियम्

kalatrāṇi ca saumyāni mitravargaṃ tathaiva ca |
yadīcchasi ciraṃ bhoktuṃ mā kṛthā rāmavipriyam

निवार्यमाणः सुहृदा मया भृशं
प्रसह्य सीतां यदि धर्षयिष्यसि ।
गमिष्यसि क्षीणबलः सबान्धवो
यमक्षयं रामशरास्तजीवितः

nivāryamāṇaḥ suhṛdā mayā bhṛśaṃ
prasahya sītāṃ yadi dharṣayiṣyasi |
gamiṣyasi kṣīṇabalaḥ sabāndhavo
yamakṣayaṃ rāmaśarāstajīvitaḥ