सर्ग 37: मारीच की रावण को चेतावनी

तच्छ्रुत्वा राक्षसेन्द्रस्य वाक्यं वाक्यविशारदः ।
प्रत्युवाच महातेजा मारीचो राक्षसेश्वरम्

tacchrutvā rākṣasendrasya vākyaṃ vākyaviśāradaḥ |
pratyuvāca mahātejā mārīco rākṣaseśvaram

सुलभाः पुरुषा राजन् सततं प्रियवादिनः ।
अप्रियस्य च पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः

sulabhāḥ puruṣā rājan satataṃ priyavādinaḥ |
apriyasya ca pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ

न नूनं बुध्यसे रामं महावीर्यगुणोन्नतम् ।
अयुक्तचारश्चपलो महेन्द्रवरुणोपमम्

na nūnaṃ budhyase rāmaṃ mahāvīryaguṇonnatam |
ayuktacāraścapalo mahendravaruṇopamam

अपि स्वस्ति भवेत् तात सर्वेषामपि रक्षसाम् ।
अपि रामो न संक्रुद्धः कुर्याल्लोकानराक्षसान्

api svasti bhavet tāta sarveṣāmapi rakṣasām |
api rāmo na saṃkruddhaḥ kuryāllokānarākṣasān

अपि ते जीवितान्ताय नोत्पन्ना जनकात्मजा ।
अपि सीतानिमित्तं च न भवेद् व्यसनं महत्

api te jīvitāntāya notpannā janakātmajā |
api sītānimittaṃ ca na bhaved vyasanaṃ mahat

अपि त्वामीश्वरं प्राप्य कामवृत्तं निरङ्कुशम् ।
न विनश्येत् पुरी लङ्का त्वया सह सराक्षसा

api tvāmīśvaraṃ prāpya kāmavṛttaṃ niraṅkuśam |
na vinaśyet purī laṅkā tvayā saha sarākṣasā

त्वद्विधः कामवृत्तो हि दुःशीलः पापमन्त्रितः ।
आत्मानं स्वजनं राष्ट्रं स राजा हन्ति दुर्मतिः

tvadvidhaḥ kāmavṛtto hi duḥśīlaḥ pāpamantritaḥ |
ātmānaṃ svajanaṃ rāṣṭraṃ sa rājā hanti durmatiḥ

न च पित्रा परित्यक्तो नामर्यादः कथंचन ।
न लुब्धो न च दुःशीलो न च क्षत्रियपांसनः

na ca pitrā parityakto nāmaryādaḥ kathaṃcana |
na lubdho na ca duḥśīlo na ca kṣatriyapāṃsanaḥ

न च धर्मगुणैर्हीनः कौसल्यानन्दवर्धनः ।
न च तीक्ष्णो हि भूतानां सर्वभूतहिते रतः

na ca dharmaguṇairhīnaḥ kausalyānandavardhanaḥ |
na ca tīkṣṇo hi bhūtānāṃ sarvabhūtahite rataḥ

वञ्चितं पितरं दृष्ट्वा कैकेय्या सत्यवादिनम् ।
करिष्यामीति धर्मात्मा ततः प्रव्रजितो वनम्

vañcitaṃ pitaraṃ dṛṣṭvā kaikeyyā satyavādinam |
kariṣyāmīti dharmātmā tataḥ pravrajito vanam

कैकेय्याः प्रियकामार्थं पितुर्दशरथस्य च ।
हित्वा राज्यं च भोगांश्च प्रविष्टो दण्डकावनम्

kaikeyyāḥ priyakāmārthaṃ piturdaśarathasya ca |
hitvā rājyaṃ ca bhogāṃśca praviṣṭo daṇḍakāvanam

न रामः कर्कशस्तात नाविद्वान् नाजितेन्द्रियः ।
अनृतं न श्रुतं चैव नैव त्वं वक्तुमर्हसि

na rāmaḥ karkaśastāta nāvidvān nājitendriyaḥ |
anṛtaṃ na śrutaṃ caiva naiva tvaṃ vaktumarhasi

रामो विग्रहवान् धर्मः साधुः सत्यपराक्रमः ।
राजा सर्वस्य लोकस्य देवानामिव वासवः

rāmo vigrahavān dharmaḥ sādhuḥ satyaparākramaḥ |
rājā sarvasya lokasya devānāmiva vāsavaḥ

कथं नु तस्य वैदेहीं रक्षितां स्वेन तेजसा ।
इच्छसे प्रसभं हर्तुं प्रभामिव विवस्वतः

kathaṃ nu tasya vaidehīṃ rakṣitāṃ svena tejasā |
icchase prasabhaṃ hartuṃ prabhāmiva vivasvataḥ

शरार्चिषमनाधृष्यं चापखड्गेन्धनं रणे ।
रामाग्निं सहसा दीप्तं न प्रवेष्टुं त्वमर्हसि

śarārciṣamanādhṛṣyaṃ cāpakhaḍgendhanaṃ raṇe |
rāmāgniṃ sahasā dīptaṃ na praveṣṭuṃ tvamarhasi

धनुर्व्यादितदीप्तास्यं शरार्चिषममर्षणम् ।
चापबाणधरं तीक्ष्णं शत्रुसेनापहारिणम्

dhanurvyāditadīptāsyaṃ śarārciṣamamarṣaṇam |
cāpabāṇadharaṃ tīkṣṇaṃ śatrusenāpahāriṇam

राज्यं सुखं च संत्यज्य जीवितं चेष्टमात्मनः ।
नात्यासादयितुं तात रामान्तकमिहार्हसि

rājyaṃ sukhaṃ ca saṃtyajya jīvitaṃ ceṣṭamātmanaḥ |
nātyāsādayituṃ tāta rāmāntakamihārhasi

अप्रमेयं हि तत्तेजो यस्य सा जनकात्मजा ।
न त्वं समर्थस्तां हर्तुं रामचापाश्रयां वने

aprameyaṃ hi tattejo yasya sā janakātmajā |
na tvaṃ samarthastāṃ hartuṃ rāmacāpāśrayāṃ vane

तस्य वै नरसिंहस्य सिंहोरस्कस्य भामिनी ।
प्राणेभ्योऽपि प्रियतरा भार्या नित्यमनुव्रता

tasya vai narasiṃhasya siṃhoraskasya bhāminī |
prāṇebhyo'pi priyatarā bhāryā nityamanuvratā

न सा धर्षयितुं शक्या मैथिल्योजस्विनः प्रिया ।
दीप्तस्येव हुताशस्य शिखा सीता सुमध्यमा

na sā dharṣayituṃ śakyā maithilyojasvinaḥ priyā |
dīptasyeva hutāśasya śikhā sītā sumadhyamā

किमुद्यमं व्यर्थमिमं कृत्वा ते राक्षसाधिप ।
दृष्टश्चेत् त्वं रणे तेन तदन्तमुपजीवितम्

kimudyamaṃ vyarthamimaṃ kṛtvā te rākṣasādhipa |
dṛṣṭaścet tvaṃ raṇe tena tadantamupajīvitam

जीवितं च सुखं चैव राज्यं चैव सुदुर्लभम् ।
यदीच्छसि चिरं भोक्तुं मा कृथा रामविप्रियम्

jīvitaṃ ca sukhaṃ caiva rājyaṃ caiva sudurlabham |
yadīcchasi ciraṃ bhoktuṃ mā kṛthā rāmavipriyam

स सर्वैः सचिवैः सार्धं विभीषणपुरस्कृतैः ।
मन्त्रयित्वा स धर्मिष्ठैः कृत्वा निश्चयमात्मनः ।
दोषाणां च गुणानां च सम्प्रधार्य बलाबलम्

sa sarvaiḥ sacivaiḥ sārdhaṃ vibhīṣaṇapuraskṛtaiḥ |
mantrayitvā sa dharmiṣṭhaiḥ kṛtvā niścayamātmanaḥ |
doṣāṇāṃ ca guṇānāṃ ca sampradhārya balābalam

आत्मनश्च बलं ज्ञात्वा राघवस्य च तत्त्वतः ।
हितं हि तव निश्चित्य क्षमं त्वं कर्तुमर्हसि

ātmanaśca balaṃ jñātvā rāghavasya ca tattvataḥ |
hitaṃ hi tava niścitya kṣamaṃ tvaṃ kartumarhasi

अहं तु मन्ये तव न क्षमं रणे
समागमं कोसलराजसूनुना ।
इदं हि भूयः शृणु वाक्यमुत्तमं
क्षमं च युक्तं च निशाचराधिप

ahaṃ tu manye tava na kṣamaṃ raṇe
samāgamaṃ kosalarājasūnunā |
idaṃ hi bhūyaḥ śṛṇu vākyamuttamaṃ
kṣamaṃ ca yuktaṃ ca niśācarādhipa