सर्ग 31: अकम्पन की सूचना और मारीच की पहली चेतावनी

त्वरमाणस्ततो गत्वा जनस्थानादकम्पनः ।
प्रविश्य लङ्कां वेगेन रावणं वाक्यमब्रवीत्

tvaramāṇastato gatvā janasthānādakampanaḥ |
praviśya laṅkāṃ vegena rāvaṇaṃ vākyamabravīt

जनस्थानस्थिता राजन् राक्षसा बहवो हताः ।
खरश्च निहतः संख्ये कथंचिदहमागतः

janasthānasthitā rājan rākṣasā bahavo hatāḥ |
kharaśca nihataḥ saṃkhye kathaṃcidahamāgataḥ

एवमुक्तो दशग्रीवः क्रुद्धः संरक्तलोचनः ।
अकम्पनमुवाचेदं निर्दहन्निव तेजसा

evamukto daśagrīvaḥ kruddhaḥ saṃraktalocanaḥ |
akampanamuvācedaṃ nirdahanniva tejasā

केन भीमं जनस्थानं हतं मम परासुना ।
को हि सर्वेषु लोकेषु गतिं नाधिगमिष्यति

kena bhīmaṃ janasthānaṃ hataṃ mama parāsunā |
ko hi sarveṣu lokeṣu gatiṃ nādhigamiṣyati

न हि मे विप्रियं कृत्वा शक्यं मघवता सुखम् ।
प्राप्तुं वैश्रवणेनापि न यमेन च विष्णुना

na hi me vipriyaṃ kṛtvā śakyaṃ maghavatā sukham |
prāptuṃ vaiśravaṇenāpi na yamena ca viṣṇunā

कालस्य चाप्यहं कालो दहेयमपि पावकम् ।
मृत्युं मरणधर्मेण संयोजयितुमुत्सहे

kālasya cāpyahaṃ kālo daheyamapi pāvakam |
mṛtyuṃ maraṇadharmeṇa saṃyojayitumutsahe

वातस्य तरसा वेगं निहन्तुमपि चोत्सहे ।
दहेयमपि संक्रुद्धस्तेजसाऽऽदित्यपावकौ

vātasya tarasā vegaṃ nihantumapi cotsahe |
daheyamapi saṃkruddhastejasā''dityapāvakau

तथा क्रुद्धं दशग्रीवं कृताञ्जलिरकम्पनः ।
भयात् संदिग्धया वाचा रावणं याचतेऽभयम्

tathā kruddhaṃ daśagrīvaṃ kṛtāñjalirakampanaḥ |
bhayāt saṃdigdhayā vācā rāvaṇaṃ yācate'bhayam

दशग्रीवोऽभयं तस्मै प्रददौ रक्षसां वरः ।
स विस्रब्धोऽब्रवीद् वाक्यमसंदिग्धमकम्पनः

daśagrīvo'bhayaṃ tasmai pradadau rakṣasāṃ varaḥ |
sa visrabdho'bravīd vākyamasaṃdigdhamakampanaḥ

पुत्रो दशरथस्यास्ते सिंहसंहननो युवा ।
रामो नाम महास्कन्धो वृत्तायतमहाभुजः

putro daśarathasyāste siṃhasaṃhanano yuvā |
rāmo nāma mahāskandho vṛttāyatamahābhujaḥ

श्यामः पृथुयशाः श्रीमानतुल्यबलविक्रमः ।
हतस्तेन जनस्थाने खरश्च सहदूषणः

śyāmaḥ pṛthuyaśāḥ śrīmānatulyabalavikramaḥ |
hatastena janasthāne kharaśca sahadūṣaṇaḥ

अकम्पनवचः श्रुत्वा रावणो राक्षसाधिपः ।
नागेन्द्र इव निःश्वस्य इदं वचनमब्रवीत्

akampanavacaḥ śrutvā rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
nāgendra iva niḥśvasya idaṃ vacanamabravīt

स सुरेन्द्रेण संयुक्तो रामः सर्वामरैः सह ।
उपयातो जनस्थानं ब्रूहि कच्चिदकम्पन

sa surendreṇa saṃyukto rāmaḥ sarvāmaraiḥ saha |
upayāto janasthānaṃ brūhi kaccidakampana

रावणस्य पुनर्वाक्यं निशम्य तदकम्पनः ।
आचचक्षे बलं तस्य विक्रमं च महात्मनः

rāvaṇasya punarvākyaṃ niśamya tadakampanaḥ |
ācacakṣe balaṃ tasya vikramaṃ ca mahātmanaḥ

रामो नाम महातेजाः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम् ।
दिव्यास्त्रगुणसम्पन्नः परं धर्मं गतो युधि

rāmo nāma mahātejāḥ śreṣṭhaḥ sarvadhanuṣmatām |
divyāstraguṇasampannaḥ paraṃ dharmaṃ gato yudhi

तस्यानुरूपो बलवान् रक्ताक्षो दुन्दुभिस्वनः ।
कनीयाँल्लक्ष्मणो भ्राता राकाशशिनिभाननः

tasyānurūpo balavān raktākṣo dundubhisvanaḥ |
kanīyām̐llakṣmaṇo bhrātā rākāśaśinibhānanaḥ

स तेन सह संयुक्तः पावकेनानिलो यथा ।
श्रीमान् राजवरस्तेन जनस्थानं निपातितम्

sa tena saha saṃyuktaḥ pāvakenānilo yathā |
śrīmān rājavarastena janasthānaṃ nipātitam

नैव देवा महात्मानो नात्र कार्या विचारणा ।
शरा रामेण तूत्सृष्टा रुक्मपुङ्खाः पतत्त्रिणः

naiva devā mahātmāno nātra kāryā vicāraṇā |
śarā rāmeṇa tūtsṛṣṭā rukmapuṅkhāḥ patattriṇaḥ

सर्पाः पञ्चानना भूत्वा भक्षयन्ति स्म राक्षसान् ।
येन येन च गच्छन्ति राक्षसा भयकर्षिताः

sarpāḥ pañcānanā bhūtvā bhakṣayanti sma rākṣasān |
yena yena ca gacchanti rākṣasā bhayakarṣitāḥ

तेन तेन स्म पश्यन्ति राममेवाग्रतः स्थितम् ।
इत्थं विनाशितं तेन जनस्थानं तवानघ

tena tena sma paśyanti rāmamevāgrataḥ sthitam |
itthaṃ vināśitaṃ tena janasthānaṃ tavānagha

अकम्पनवचः श्रुत्वा रावणो वाक्यमब्रवीत् ।
गमिष्यामि जनस्थानं रामं हन्तुं सलक्ष्मणम्

akampanavacaḥ śrutvā rāvaṇo vākyamabravīt |
gamiṣyāmi janasthānaṃ rāmaṃ hantuṃ salakṣmaṇam

अथैवमुक्ते वचने प्रोवाचेदमकम्पनः ।
शृणु राजन् यथावृत्तं रामस्य बलपौरुषम्

athaivamukte vacane provācedamakampanaḥ |
śṛṇu rājan yathāvṛttaṃ rāmasya balapauruṣam

असाध्यः कुपितो रामो विक्रमेण महायशाः ।
आपगायास्तु पूर्णाया वेगं परिहरेच्छरैः

asādhyaḥ kupito rāmo vikrameṇa mahāyaśāḥ |
āpagāyāstu pūrṇāyā vegaṃ parihareccharaiḥ

सताराग्रहनक्षत्रं नभश्चाप्यवसादयेत् ।
असौ रामस्तु सीदन्तीं श्रीमानभ्युद्धरेन्महीम्

satārāgrahanakṣatraṃ nabhaścāpyavasādayet |
asau rāmastu sīdantīṃ śrīmānabhyuddharenmahīm

भित्त्वा वेलां समुद्रस्य लोकानाप्लावयेद् विभुः ।
वेगं वापि समुद्रस्य वायुं वा विधमेच्छरैः

bhittvā velāṃ samudrasya lokānāplāvayed vibhuḥ |
vegaṃ vāpi samudrasya vāyuṃ vā vidhameccharaiḥ

संहृत्य वा पुनर्लोकान् विक्रमेण महायशाः ।
शक्तः श्रेष्ठः स पुरुषः स्रष्टुं पुनरपि प्रजाः

saṃhṛtya vā punarlokān vikrameṇa mahāyaśāḥ |
śaktaḥ śreṣṭhaḥ sa puruṣaḥ sraṣṭuṃ punarapi prajāḥ

नहि रामो दशग्रीव शक्यो जेतुं रणे त्वया ।
रक्षसां वापि लोकेन स्वर्गः पापजनैरिव

nahi rāmo daśagrīva śakyo jetuṃ raṇe tvayā |
rakṣasāṃ vāpi lokena svargaḥ pāpajanairiva

न तं वध्यमहं मन्ये सर्वैर्देवासुरैरपि ।
अयं तस्य वधोपायस्तन्ममैकमनाः शृणु

na taṃ vadhyamahaṃ manye sarvairdevāsurairapi |
ayaṃ tasya vadhopāyastanmamaikamanāḥ śṛṇu

भार्या तस्योत्तमा लोके सीता नाम सुमध्यमा ।
श्यामा समविभक्ताङ्गी स्त्रीरत्नं रत्नभूषिता

bhāryā tasyottamā loke sītā nāma sumadhyamā |
śyāmā samavibhaktāṅgī strīratnaṃ ratnabhūṣitā

नैव देवी न गन्धर्वी नाप्सरा न च पन्नगी ।
तुल्या सीमन्तिनी तस्या मानुषी तु कुतो भवेत्

naiva devī na gandharvī nāpsarā na ca pannagī |
tulyā sīmantinī tasyā mānuṣī tu kuto bhavet

तस्यापहर भार्यां त्वं तं प्रमथ्य महावने ।
सीतया रहितो रामो न चैव हि भविष्यति

tasyāpahara bhāryāṃ tvaṃ taṃ pramathya mahāvane |
sītayā rahito rāmo na caiva hi bhaviṣyati

अरोचयत तद्वाक्यं रावणो राक्षसाधिपः ।
चिन्तयित्वा महाबाहुरकम्पनमुवाच ह

arocayata tadvākyaṃ rāvaṇo rākṣasādhipaḥ |
cintayitvā mahābāhurakampanamuvāca ha

बाढं कल्यं गमिष्यामि ह्येकः सारथिना सह ।
आनेष्यामि च वैदेहीमिमां हृष्टो महापुरीम्

bāḍhaṃ kalyaṃ gamiṣyāmi hyekaḥ sārathinā saha |
āneṣyāmi ca vaidehīmimāṃ hṛṣṭo mahāpurīm

तदेवमुक्त्वा प्रययौ खरयुक्तेन रावणः ।
रथेनादित्यवर्णेन दिशः सर्वाः प्रकाशयन्

tadevamuktvā prayayau kharayuktena rāvaṇaḥ |
rathenādityavarṇena diśaḥ sarvāḥ prakāśayan

स रथो राक्षसेन्द्रस्य नक्षत्रपथगो महान् ।
चञ्चूर्यमाणः शुशुभे जलदे चन्द्रमा इव

sa ratho rākṣasendrasya nakṣatrapathago mahān |
cañcūryamāṇaḥ śuśubhe jalade candramā iva

स दूरे चाश्रमं गत्वा ताटकेयमुपागमत् ।
मारीचेनार्चितो राजा भक्ष्यभोज्यैरमानुषैः

sa dūre cāśramaṃ gatvā tāṭakeyamupāgamat |
mārīcenārcito rājā bhakṣyabhojyairamānuṣaiḥ

तं स्वयं पूजयित्वा तु आसनेनोदकेन च ।
अर्थोपहितया वाचा मारीचो वाक्यमब्रवीत्

taṃ svayaṃ pūjayitvā tu āsanenodakena ca |
arthopahitayā vācā mārīco vākyamabravīt

कच्चित् सकुशलं राजँल्लोकानां राक्षसाधिप ।
आशङ्के नाधिजाने त्वं यतस्तूर्णमुपागतः

kaccit sakuśalaṃ rājam̐llokānāṃ rākṣasādhipa |
āśaṅke nādhijāne tvaṃ yatastūrṇamupāgataḥ

एवमुक्तो महातेजा मारीचेन स रावणः ।
ततः पश्चादिदं वाक्यमब्रवीद् वाक्यकोविदः

evamukto mahātejā mārīcena sa rāvaṇaḥ |
tataḥ paścādidaṃ vākyamabravīd vākyakovidaḥ

आरक्षो मे हतस्तात रामेणाक्लिष्टकारिणा ।
जनस्थानमवध्यं तत् सर्वं युधि निपातितम्

ārakṣo me hatastāta rāmeṇākliṣṭakāriṇā |
janasthānamavadhyaṃ tat sarvaṃ yudhi nipātitam

तस्य मे कुरु साचिव्यं तस्य भार्यापहारणे ।
राक्षसेन्द्रवचः श्रुत्वा मारीचो वाक्यमब्रवीत्

tasya me kuru sācivyaṃ tasya bhāryāpahāraṇe |
rākṣasendravacaḥ śrutvā mārīco vākyamabravīt

आख्याता केन वा सीता मित्ररूपेण शत्रुणा ।
त्वया राक्षसशार्दूल को न नन्दति नन्दितः

ākhyātā kena vā sītā mitrarūpeṇa śatruṇā |
tvayā rākṣasaśārdūla ko na nandati nanditaḥ

सीतामिहानयस्वेति को ब्रवीति ब्रवीहि मे ।
रक्षोलोकस्य सर्वस्य कः शृङ्गं छेत्तुमिच्छति

sītāmihānayasveti ko bravīti bravīhi me |
rakṣolokasya sarvasya kaḥ śṛṅgaṃ chettumicchati

प्रोत्साहयति यश्च त्वां स च शत्रुरसंशयम् ।
आशीविषमुखाद् दंष्ट्रामुद्धर्तुं चेच्छति त्वया

protsāhayati yaśca tvāṃ sa ca śatrurasaṃśayam |
āśīviṣamukhād daṃṣṭrāmuddhartuṃ cecchati tvayā

कर्मणानेन केनासि कापथं प्रतिपादितः ।
सुखसुप्तस्य ते राजन् प्रहृतं केन मूर्धनि

karmaṇānena kenāsi kāpathaṃ pratipāditaḥ |
sukhasuptasya te rājan prahṛtaṃ kena mūrdhani

विशुद्धवंशाभिजनाग्रहस्त-
तेजोमदः संस्थितदोर्विषाणः ।
उदीक्षितुं रावण नेह युक्तः
स संयुगे राघवगन्धहस्ती

viśuddhavaṃśābhijanāgrahasta-
tejomadaḥ saṃsthitadorviṣāṇaḥ |
udīkṣituṃ rāvaṇa neha yuktaḥ
sa saṃyuge rāghavagandhahastī

असौ रणान्तःस्थितिसंधिवालो
विदग्धरक्षोमृगहा नृसिंहः ।
सुप्तस्त्वया बोधयितुं न शक्यः
शराङ्गपूर्णो निशितासिदंष्ट्रः

asau raṇāntaḥsthitisaṃdhivālo
vidagdharakṣomṛgahā nṛsiṃhaḥ |
suptastvayā bodhayituṃ na śakyaḥ
śarāṅgapūrṇo niśitāsidaṃṣṭraḥ

चापापहारे भुजवेगपङ्के
शरोर्मिमाले सुमहाहवौघे ।
न रामपातालमुखेऽतिघोरे
प्रस्कन्दितुं राक्षसराज युक्तम्

cāpāpahāre bhujavegapaṅke
śarormimāle sumahāhavaughe |
na rāmapātālamukhe'tighore
praskandituṃ rākṣasarāja yuktam

प्रसीद लङ्केश्वर राक्षसेन्द्र
लङ्कां प्रसन्नो भव साधु गच्छ ।
त्वं स्वेषु दारेषु रमस्व नित्यं
रामः सभार्यो रमतां वनेषु

prasīda laṅkeśvara rākṣasendra
laṅkāṃ prasanno bhava sādhu gaccha |
tvaṃ sveṣu dāreṣu ramasva nityaṃ
rāmaḥ sabhāryo ramatāṃ vaneṣu

एवमुक्तो दशग्रीवो मारीचेन स रावणः ।
न्यवर्तत पुरीं लङ्कां विवेश च गृहोत्तमम्

evamukto daśagrīvo mārīcena sa rāvaṇaḥ |
nyavartata purīṃ laṅkāṃ viveśa ca gṛhottamam