सर्ग 30: खर का वध

भित्त्वा तु तां गदां बाणै राघवो धर्मवत्सलः ।
स्मयमान इदं वाक्यं संरब्धमिदमब्रवीत्

bhittvā tu tāṃ gadāṃ bāṇai rāghavo dharmavatsalaḥ |
smayamāna idaṃ vākyaṃ saṃrabdhamidamabravīt

एतत् ते बलसर्वस्वं दर्शितं राक्षसाधम ।
शक्तिहीनतरो मत्तो वृथा त्वमुपगर्जसि

etat te balasarvasvaṃ darśitaṃ rākṣasādhama |
śaktihīnataro matto vṛthā tvamupagarjasi

एषा बाणविनिर्भिन्ना गदा भूमितलं गता ।
अभिधानप्रगल्भस्य तव प्रत्ययघातिनी

eṣā bāṇavinirbhinnā gadā bhūmitalaṃ gatā |
abhidhānapragalbhasya tava pratyayaghātinī

यत् त्वयोक्तं विनष्टानामिदमश्रुप्रमार्जनम् ।
राक्षसानां करोमीति मिथ्या तदपि ते वचः

yat tvayoktaṃ vinaṣṭānāmidamaśrupramārjanam |
rākṣasānāṃ karomīti mithyā tadapi te vacaḥ

नीचस्य क्षुद्रशीलस्य मिथ्यावृत्तस्य रक्षसः ।
प्राणानपहरिष्यामि गरुत्मानमृतं यथा

nīcasya kṣudraśīlasya mithyāvṛttasya rakṣasaḥ |
prāṇānapahariṣyāmi garutmānamṛtaṃ yathā

अद्य ते भिन्नकण्ठस्य फेनबुद्बुदभूषितम् ।
विदारितस्य मद्बाणैर्मही पास्यति शोणितम्

adya te bhinnakaṇṭhasya phenabudbudabhūṣitam |
vidāritasya madbāṇairmahī pāsyati śoṇitam

पांसुरूषितसर्वाङ्गः स्रस्तन्यस्तभुजद्वयः ।
स्वप्स्यसे गां समाश्लिष्य दुर्लभां प्रमदामिव

pāṃsurūṣitasarvāṅgaḥ srastanyastabhujadvayaḥ |
svapsyase gāṃ samāśliṣya durlabhāṃ pramadāmiva

प्रवृद्धनिद्रे शयिते त्वयि राक्षसपांसने ।
भविष्यन्ति शरण्यानां शरण्या दण्डका इमे

pravṛddhanidre śayite tvayi rākṣasapāṃsane |
bhaviṣyanti śaraṇyānāṃ śaraṇyā daṇḍakā ime

जनस्थाने हतस्थाने तव राक्षस मच्छरैः ।
निर्भया विचरिष्यन्ति सर्वतो मुनयो वने

janasthāne hatasthāne tava rākṣasa maccharaiḥ |
nirbhayā vicariṣyanti sarvato munayo vane

अद्य विप्रसरिष्यन्ति राक्षस्यो हतबान्धवाः ।
बाष्पार्द्रवदना दीना भयादन्यभयावहाः

adya viprasariṣyanti rākṣasyo hatabāndhavāḥ |
bāṣpārdravadanā dīnā bhayādanyabhayāvahāḥ

अद्य शोकरसज्ञास्ता भविष्यन्ति निरर्थिकाः ।
अनुरूपकुलाः पत्न्यो यासां त्वं पतिरीदृशः

adya śokarasajñāstā bhaviṣyanti nirarthikāḥ |
anurūpakulāḥ patnyo yāsāṃ tvaṃ patirīdṛśaḥ

नृशंसशील क्षुद्रात्मन् नित्यं ब्राह्मणकण्टक ।
त्वत्कृते शङ्कितैरग्नौ मुनिभिः पात्यते हविः

nṛśaṃsaśīla kṣudrātman nityaṃ brāhmaṇakaṇṭaka |
tvatkṛte śaṅkitairagnau munibhiḥ pātyate haviḥ

तमेवमभिसंरब्धं ब्रुवाणं राघवं वने ।
खरो निर्भर्त्सयामास रोषात् खरतरस्वरः

tamevamabhisaṃrabdhaṃ bruvāṇaṃ rāghavaṃ vane |
kharo nirbhartsayāmāsa roṣāt kharatarasvaraḥ

दृढं खल्ववलिप्तोऽसि भयेष्वपि च निर्भयः ।
वाच्यावाच्यं ततो हि त्वं मृत्योर्वश्यो न बुध्यसे

dṛḍhaṃ khalvavalipto'si bhayeṣvapi ca nirbhayaḥ |
vācyāvācyaṃ tato hi tvaṃ mṛtyorvaśyo na budhyase

कालपाशपरिक्षिप्ता भवन्ति पुरुषा हि ये ।
कार्याकार्यं न जानन्ति ते निरस्तषडिन्द्रियाः

kālapāśaparikṣiptā bhavanti puruṣā hi ye |
kāryākāryaṃ na jānanti te nirastaṣaḍindriyāḥ

एवमुक्त्वा ततो रामं संरुध्य भृकुटिं ततः ।
स ददर्श महासालमविदूरे निशाचरः

evamuktvā tato rāmaṃ saṃrudhya bhṛkuṭiṃ tataḥ |
sa dadarśa mahāsālamavidūre niśācaraḥ

रणे प्रहरणस्यार्थे सर्वतो ह्यवलोकयन् ।
स तमुत्पाटयामास संदष्टदशनच्छदम्

raṇe praharaṇasyārthe sarvato hyavalokayan |
sa tamutpāṭayāmāsa saṃdaṣṭadaśanacchadam

तं समुत्क्षिप्य बाहुभ्यां विनर्दित्वा महाबलः ।
राममुद्दिश्य चिक्षेप हतस्त्वमिति चाब्रवीत्

taṃ samutkṣipya bāhubhyāṃ vinarditvā mahābalaḥ |
rāmamuddiśya cikṣepa hatastvamiti cābravīt

तमापतन्तं बाणौघैश्छित्त्वा रामः प्रतापवान् ।
रोषमाहारयत् तीव्रं निहन्तुं समरे खरम्

tamāpatantaṃ bāṇaughaiśchittvā rāmaḥ pratāpavān |
roṣamāhārayat tīvraṃ nihantuṃ samare kharam

जातस्वेदस्ततो रामो रोषरक्तान्तलोचनः ।
निर्बिभेद सहस्रेण बाणानां समरे खरम्

jātasvedastato rāmo roṣaraktāntalocanaḥ |
nirbibheda sahasreṇa bāṇānāṃ samare kharam

तस्य बाणान्तराद् रक्तं बहु सुस्राव फेनिलम् ।
गिरेः प्रस्रवणस्येव धाराणां च परिस्रवः

tasya bāṇāntarād raktaṃ bahu susrāva phenilam |
gireḥ prasravaṇasyeva dhārāṇāṃ ca parisravaḥ

विकलः स कृतो बाणैः खरो रामेण संयुगे ।
मत्तो रुधिरगन्धेन तमेवाभ्यद्रवद् द्रुतम्

vikalaḥ sa kṛto bāṇaiḥ kharo rāmeṇa saṃyuge |
matto rudhiragandhena tamevābhyadravad drutam

तमापतन्तं संक्रुद्धं कृतास्त्रो रुधिराप्लुतम् ।
अपासर्पद् द्वित्रिपदं किंचित्त्वरितविक्रमः

tamāpatantaṃ saṃkruddhaṃ kṛtāstro rudhirāplutam |
apāsarpad dvitripadaṃ kiṃcittvaritavikramaḥ

ततः पावकसंकाशं वधाय समरे शरम् ।
खरस्य रामो जग्राह ब्रह्मदण्डमिवापरम्

tataḥ pāvakasaṃkāśaṃ vadhāya samare śaram |
kharasya rāmo jagrāha brahmadaṇḍamivāparam

स तद् दत्तं मघवता सुरराजेन धीमता ।
संदधे च स धर्मात्मा मुमोच च खरं प्रति

sa tad dattaṃ maghavatā surarājena dhīmatā |
saṃdadhe ca sa dharmātmā mumoca ca kharaṃ prati

स विमुक्तो महाबाणो निर्घातसमनिःस्वनः ।
रामेण धनुरायम्य खरस्योरसि चापतत्

sa vimukto mahābāṇo nirghātasamaniḥsvanaḥ |
rāmeṇa dhanurāyamya kharasyorasi cāpatat

स पपात खरो भूमौ दह्यमानः शराग्निना ।
रुद्रेणेव विनिर्दग्धः श्वेतारण्ये यथान्धकः

sa papāta kharo bhūmau dahyamānaḥ śarāgninā |
rudreṇeva vinirdagdhaḥ śvetāraṇye yathāndhakaḥ

स वृत्र इव वज्रेण फेनेन नमुचिर्यथा ।
बलो वेन्द्राशनिहतो निपपात हतः खरः

sa vṛtra iva vajreṇa phenena namuciryathā |
balo vendrāśanihato nipapāta hataḥ kharaḥ

एतस्मिन्नन्तरे देवाश्चारणैः सह संगताः ।
दुन्दुभींश्चाभिनिघ्नन्तः पुष्पवर्षं समन्ततः

etasminnantare devāścāraṇaiḥ saha saṃgatāḥ |
dundubhīṃścābhinighnantaḥ puṣpavarṣaṃ samantataḥ

रामस्योपरि संहृष्टा ववर्षुर्विस्मितास्तदा ।
अर्धाधिकमुहूर्तेन रामेण निशितैः शरैः

rāmasyopari saṃhṛṣṭā vavarṣurvismitāstadā |
ardhādhikamuhūrtena rāmeṇa niśitaiḥ śaraiḥ

चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां कामरूपिणाम् ।
खरदूषणमुख्यानां निहतानि महामृधे

caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ kāmarūpiṇām |
kharadūṣaṇamukhyānāṃ nihatāni mahāmṛdhe

अहो बत महत्कर्म रामस्य विदितात्मनः ।
अहो वीर्यमहो दार्ढ्यं विष्णोरिव हि दृश्यते

aho bata mahatkarma rāmasya viditātmanaḥ |
aho vīryamaho dārḍhyaṃ viṣṇoriva hi dṛśyate

इत्येवमुक्त्वा ते सर्वे ययुर्देवा यथागतम् ।
ततो राजर्षयः सर्वे संगताः परमर्षयः

ityevamuktvā te sarve yayurdevā yathāgatam |
tato rājarṣayaḥ sarve saṃgatāḥ paramarṣayaḥ

सभाज्य मुदिता रामं सागस्त्या इदमब्रुवन् ।
एतदर्थं महातेजा महेन्द्रः पाकशासनः

sabhājya muditā rāmaṃ sāgastyā idamabruvan |
etadarthaṃ mahātejā mahendraḥ pākaśāsanaḥ

शरभङ्गाश्रमं पुण्यमाजगाम पुरंदरः ।
आनीतस्त्वमिमं देशमुपायेन महर्षिभिः

śarabhaṅgāśramaṃ puṇyamājagāma puraṃdaraḥ |
ānītastvamimaṃ deśamupāyena maharṣibhiḥ

एषां वधार्थं शत्रूणां रक्षसां पापकर्मणाम् ।
तदिदं नः कृतं कार्यं त्वया दशरथात्मज

eṣāṃ vadhārthaṃ śatrūṇāṃ rakṣasāṃ pāpakarmaṇām |
tadidaṃ naḥ kṛtaṃ kāryaṃ tvayā daśarathātmaja

स्वधर्मं प्रचरिष्यन्ति दण्डकेषु महर्षयः ।
एतस्मिन्नन्तरे वीरो लक्ष्मणः सह सीतया

svadharmaṃ pracariṣyanti daṇḍakeṣu maharṣayaḥ |
etasminnantare vīro lakṣmaṇaḥ saha sītayā

गिरिदुर्गाद् विनिष्क्रम्य संविवेशाश्रमे सुखी
ततो रामस्तु विजयी पूज्यमानो महर्षिभिः

giridurgād viniṣkramya saṃviveśāśrame sukhī
tato rāmastu vijayī pūjyamāno maharṣibhiḥ

प्रविवेशाश्रमं वीरो लक्ष्मणेनाभिपूजितः ।
तं दृष्ट्वा शत्रुहन्तारं महर्षीणां सुखावहम्

praviveśāśramaṃ vīro lakṣmaṇenābhipūjitaḥ |
taṃ dṛṣṭvā śatruhantāraṃ maharṣīṇāṃ sukhāvaham

बभूव हृष्टा वैदेही भर्तारं परिषस्वजे ।
मुदा परमया युक्ता दृष्ट्वा रक्षोगणान् हतान् ।
रामं चैवाव्ययं दृष्ट्वा तुतोष जनकात्मजा

babhūva hṛṣṭā vaidehī bhartāraṃ pariṣasvaje |
mudā paramayā yuktā dṛṣṭvā rakṣogaṇān hatān |
rāmaṃ caivāvyayaṃ dṛṣṭvā tutoṣa janakātmajā

ततस्तु तं राक्षससङ्घमर्दनं
सम्पूज्यमानं मुदितैर्महात्मभिः ।
पुनः परिष्वज्य मुदान्वितानना
बभूव हृष्टा जनकात्मजा तदा

tatastu taṃ rākṣasasaṅghamardanaṃ
sampūjyamānaṃ muditairmahātmabhiḥ |
punaḥ pariṣvajya mudānvitānanā
babhūva hṛṣṭā janakātmajā tadā