सर्ग 29: श्रीराम का खर को फटकारना

खरं तु विरथं रामो गदापाणिमवस्थितम् ।
मृदुपूर्वं महातेजाः परुषं वाक्यमब्रवीत्

kharaṃ tu virathaṃ rāmo gadāpāṇimavasthitam |
mṛdupūrvaṃ mahātejāḥ paruṣaṃ vākyamabravīt

गजाश्वरथसम्बाधे बले महति तिष्ठता ।
कृतं ते दारुणं कर्म सर्वलोकजुगुप्सितम्

gajāśvarathasambādhe bale mahati tiṣṭhatā |
kṛtaṃ te dāruṇaṃ karma sarvalokajugupsitam

उद्वेजनीयो भूतानां नृशंसः पापकर्मकृत् ।
त्रयाणामपि लोकानामीश्वरोऽपि न तिष्ठति

udvejanīyo bhūtānāṃ nṛśaṃsaḥ pāpakarmakṛt |
trayāṇāmapi lokānāmīśvaro'pi na tiṣṭhati

कर्म लोकविरुद्धं तु कुर्वाणं क्षणदाचर ।
तीक्ष्णं सर्वजनो हन्ति सर्पं दुष्टमिवागतम्

karma lokaviruddhaṃ tu kurvāṇaṃ kṣaṇadācara |
tīkṣṇaṃ sarvajano hanti sarpaṃ duṣṭamivāgatam

लोभात् पापानि कुर्वाणः कामाद् वा यो न बुध्यते ।
हृष्टः पश्यति तस्यान्तं ब्राह्मणी करकादिव

lobhāt pāpāni kurvāṇaḥ kāmād vā yo na budhyate |
hṛṣṭaḥ paśyati tasyāntaṃ brāhmaṇī karakādiva

वसतो दण्डकारण्ये तापसान् धर्मचारिणः ।
किं नु हत्वा महाभागान् फलं प्राप्स्यसि राक्षस

vasato daṇḍakāraṇye tāpasān dharmacāriṇaḥ |
kiṃ nu hatvā mahābhāgān phalaṃ prāpsyasi rākṣasa

न चिरं पापकर्माणः क्रूरा लोकजुगुप्सिताः ।
ऐश्वर्यं प्राप्य तिष्ठन्ति शीर्णमूला इव द्रुमाः

na ciraṃ pāpakarmāṇaḥ krūrā lokajugupsitāḥ |
aiśvaryaṃ prāpya tiṣṭhanti śīrṇamūlā iva drumāḥ

अवश्यं लभते कर्ता फलं पापस्य कर्मणः ।
घोरं पर्यागते काले द्रुमः पुष्पमिवार्तवम्

avaśyaṃ labhate kartā phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ |
ghoraṃ paryāgate kāle drumaḥ puṣpamivārtavam

नचिरात् प्राप्यते लोके पापानां कर्मणां फलम् ।
सविषाणामिवान्नानां भुक्तानां क्षणदाचर

nacirāt prāpyate loke pāpānāṃ karmaṇāṃ phalam |
saviṣāṇāmivānnānāṃ bhuktānāṃ kṣaṇadācara

पापमाचरतां घोरं लोकस्याप्रियमिच्छताम् ।
अहमासादितो राज्ञा प्राणान् हन्तुं निशाचर

pāpamācaratāṃ ghoraṃ lokasyāpriyamicchatām |
ahamāsādito rājñā prāṇān hantuṃ niśācara

अद्य भित्त्वा मया मुक्ताः शराः काञ्चनभूषणाः ।
विदार्यातिपतिष्यन्ति वल्मीकमिव पन्नगाः

adya bhittvā mayā muktāḥ śarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ |
vidāryātipatiṣyanti valmīkamiva pannagāḥ

ये त्वया दण्डकारण्ये भक्षिता धर्मचारिणः ।
तानद्य निहतः संख्ये ससैन्योऽनुगमिष्यसि

ye tvayā daṇḍakāraṇye bhakṣitā dharmacāriṇaḥ |
tānadya nihataḥ saṃkhye sasainyo'nugamiṣyasi

अद्य त्वां निहतं बाणैः पश्यन्तु परमर्षयः ।
निरयस्थं विमानस्था ये त्वया निहताः पुरा

adya tvāṃ nihataṃ bāṇaiḥ paśyantu paramarṣayaḥ |
nirayasthaṃ vimānasthā ye tvayā nihatāḥ purā

प्रहरस्व यथाकामं कुरु यत्नं कुलाधम ।
अद्य ते पातयिष्यामि शिरस्तालफलं यथा

praharasva yathākāmaṃ kuru yatnaṃ kulādhama |
adya te pātayiṣyāmi śirastālaphalaṃ yathā

एवमुक्तस्तु रामेण क्रुद्धः संरक्तलोचनः ।
प्रत्युवाच ततो रामं प्रहसन् क्रोधमूर्च्छितः

evamuktastu rāmeṇa kruddhaḥ saṃraktalocanaḥ |
pratyuvāca tato rāmaṃ prahasan krodhamūrcchitaḥ

प्राकृतान् राक्षसान् हत्वा युद्धे दशरथात्मज ।
आत्मना कथमात्मानमप्रशस्यं प्रशंससि

prākṛtān rākṣasān hatvā yuddhe daśarathātmaja |
ātmanā kathamātmānamapraśasyaṃ praśaṃsasi

विक्रान्ता बलवन्तो वा ये भवन्ति नरर्षभाः ।
कथयन्ति न ते किंचित् तेजसा चातिगर्विताः

vikrāntā balavanto vā ye bhavanti nararṣabhāḥ |
kathayanti na te kiṃcit tejasā cātigarvitāḥ

प्राकृतास्त्वकृतात्मानो लोके क्षत्रियपांसनाः ।
निरर्थकं विकत्थन्ते यथा राम विकत्थसे

prākṛtāstvakṛtātmāno loke kṣatriyapāṃsanāḥ |
nirarthakaṃ vikatthante yathā rāma vikatthase

कुलं व्यपदिशन् वीरः समरे कोऽभिधास्यति ।
मृत्युकाले तु सम्प्राप्ते स्वयमप्रस्तवे स्तवम्

kulaṃ vyapadiśan vīraḥ samare ko'bhidhāsyati |
mṛtyukāle tu samprāpte svayamaprastave stavam

सर्वथा तु लघुत्वं ते कत्थनेन विदर्शितम् ।
सुवर्णप्रतिरूपेण तप्तेनेव कुशाग्निना

sarvathā tu laghutvaṃ te katthanena vidarśitam |
suvarṇapratirūpeṇa tapteneva kuśāgninā

न तु मामिह तिष्ठन्तं पश्यसि त्वं गदाधरम् ।
धराधरमिवाकम्प्यं पर्वतं धातुभिश्चितम्

na tu māmiha tiṣṭhantaṃ paśyasi tvaṃ gadādharam |
dharādharamivākampyaṃ parvataṃ dhātubhiścitam

पर्याप्तोऽहं गदापाणिर्हन्तुं प्राणान् रणे तव ।
त्रयाणामपि लोकानां पाशहस्त इवान्तकः

paryāpto'haṃ gadāpāṇirhantuṃ prāṇān raṇe tava |
trayāṇāmapi lokānāṃ pāśahasta ivāntakaḥ

कामं बह्वपि वक्तव्यं त्वयि वक्ष्यामि न त्वहम् ।
अस्तं प्राप्नोति सविता युद्धविघ्नस्ततो भवेत्

kāmaṃ bahvapi vaktavyaṃ tvayi vakṣyāmi na tvaham |
astaṃ prāpnoti savitā yuddhavighnastato bhavet

चतुर्दश सहस्राणि राक्षसानां हतानि ते ।
त्वद्विनाशात् करोम्यद्य तेषामश्रुप्रमार्जनम्

caturdaśa sahasrāṇi rākṣasānāṃ hatāni te |
tvadvināśāt karomyadya teṣāmaśrupramārjanam

इत्युक्त्वा परमक्रुद्धः स गदां परमाङ्गदाम् ।
खरश्चिक्षेप रामाय प्रदीप्तामशनिं यथा

ityuktvā paramakruddhaḥ sa gadāṃ paramāṅgadām |
kharaścikṣepa rāmāya pradīptāmaśaniṃ yathā

खरबाहुप्रमुक्ता सा प्रदीप्ता महती गदा ।
भस्म वृक्षांश्च गुल्मांश्च कृत्वागात् तत्समीपतः

kharabāhupramuktā sā pradīptā mahatī gadā |
bhasma vṛkṣāṃśca gulmāṃśca kṛtvāgāt tatsamīpataḥ

तामापतन्तीं महतीं मृत्युपाशोपमां गदाम् ।
अन्तरिक्षगतां रामश्चिच्छेद बहुधा शरैः

tāmāpatantīṃ mahatīṃ mṛtyupāśopamāṃ gadām |
antarikṣagatāṃ rāmaściccheda bahudhā śaraiḥ

सा विशीर्णा शरैर्भिन्ना पपात धरणीतले ।
गदा मन्त्रौषधिबलैर्व्यालीव विनिपातिता

sā viśīrṇā śarairbhinnā papāta dharaṇītale |
gadā mantrauṣadhibalairvyālīva vinipātitā