सर्ग 26: दूषण और उसकी सेना का वध

दूषणस्तु स्वकं सैन्यं हन्यमानं विलोक्य च ।
संदिदेश महाबाहुर्भीमवेगान् दुरासदान्

dūṣaṇastu svakaṃ sainyaṃ hanyamānaṃ vilokya ca |
saṃdideśa mahābāhurbhīmavegān durāsadān

राक्षसान् पञ्चसाहस्रान् समरेष्वनिवर्तिनः ।
ते शूलैः पट्टिशैः खड्गैः शिलावर्षैर्द्रुमैरपि

rākṣasān pañcasāhasrān samareṣvanivartinaḥ |
te śūlaiḥ paṭṭiśaiḥ khaḍgaiḥ śilāvarṣairdrumairapi

शरवर्षैरविच्छिन्नं ववर्षुस्तं समन्ततः ।
तद् द्रुमाणां शिलानां च वर्षं प्राणहरं महत्

śaravarṣairavicchinnaṃ vavarṣustaṃ samantataḥ |
tad drumāṇāṃ śilānāṃ ca varṣaṃ prāṇaharaṃ mahat

प्रतिजग्राह धर्मात्मा राघवस्तीक्ष्णसायकैः ।
प्रतिगृह्य च तद् वर्षं निमीलित इवर्षभः

pratijagrāha dharmātmā rāghavastīkṣṇasāyakaiḥ |
pratigṛhya ca tad varṣaṃ nimīlita ivarṣabhaḥ

रामः क्रोधं परं लेभे वधार्थं सर्वरक्षसाम् ।
ततः क्रोधसमाविष्टः प्रदीप्त इव तेजसा

rāmaḥ krodhaṃ paraṃ lebhe vadhārthaṃ sarvarakṣasām |
tataḥ krodhasamāviṣṭaḥ pradīpta iva tejasā

शरैरभ्यकिरत् सैन्यं सर्वतः सहदूषणम् ।
ततः सेनापतिः क्रुद्धो दूषणः शत्रुदूषणः

śarairabhyakirat sainyaṃ sarvataḥ sahadūṣaṇam |
tataḥ senāpatiḥ kruddho dūṣaṇaḥ śatrudūṣaṇaḥ

शरैरशनिकल्पैस्तं राघवं समवारयत् ।
ततो रामः सुसंक्रुद्धः क्षुरेणास्य महद् धनुः

śarairaśanikalpaistaṃ rāghavaṃ samavārayat |
tato rāmaḥ susaṃkruddhaḥ kṣureṇāsya mahad dhanuḥ

चिच्छेद समरे वीरश्चर्तुभिश्चतुरो हयान् ।
हत्वा चाश्वान् शरैस्तीक्ष्णैरर्धचन्द्रेण सारथेः

ciccheda samare vīraścartubhiścaturo hayān |
hatvā cāśvān śaraistīkṣṇairardhacandreṇa sāratheḥ

शिरो जहार तद्रक्षस्त्रिभिर्विव्याध वक्षसि ।
स च्छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः

śiro jahāra tadrakṣastribhirvivyādha vakṣasi |
sa cchinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ

जग्राह गिरिशृङ्गाभं परिघं रोमहर्षणम् ।
वेष्टितं काञ्चनैः पट्टैर्देवसैन्याभिमर्दनम्

jagrāha giriśṛṅgābhaṃ parighaṃ romaharṣaṇam |
veṣṭitaṃ kāñcanaiḥ paṭṭairdevasainyābhimardanam

आयसैः शङ्कुभिस्तीक्ष्णैः कीर्णं परवसोक्षितम् ।
वज्राशनिसमस्पर्शं परगोपुरदारणम्

āyasaiḥ śaṅkubhistīkṣṇaiḥ kīrṇaṃ paravasokṣitam |
vajrāśanisamasparśaṃ paragopuradāraṇam

तं महोरगसंकाशं प्रगृह्य परिघं रणे ।
दूषणोऽभ्यपतद् रामं क्रूरकर्मा निशाचरः

taṃ mahoragasaṃkāśaṃ pragṛhya parighaṃ raṇe |
dūṣaṇo'bhyapatad rāmaṃ krūrakarmā niśācaraḥ

तस्याभिपतमानस्य दूषणस्य च राघवः ।
द्वाभ्यां शराभ्यां चिच्छेद सहस्ताभरणौ भुजौ

tasyābhipatamānasya dūṣaṇasya ca rāghavaḥ |
dvābhyāṃ śarābhyāṃ ciccheda sahastābharaṇau bhujau

भ्रष्टस्तस्य महाकायः पपात रणमूर्धनि ।
परिघश्छिन्नहस्तस्य शक्रध्वज इवाग्रतः

bhraṣṭastasya mahākāyaḥ papāta raṇamūrdhani |
parighaśchinnahastasya śakradhvaja ivāgrataḥ

कराभ्यां च विकीर्णाभ्यां पपात भुवि दूषणः ।
विषाणाभ्यां विशीर्णाभ्यां मनस्वीव महागजः

karābhyāṃ ca vikīrṇābhyāṃ papāta bhuvi dūṣaṇaḥ |
viṣāṇābhyāṃ viśīrṇābhyāṃ manasvīva mahāgajaḥ

दृष्ट्वा तं पतितं भूमौ दूषणं निहतं रणे ।
साधु साध्विति काकुत्स्थं सर्वभूतान्यपूजयन्

dṛṣṭvā taṃ patitaṃ bhūmau dūṣaṇaṃ nihataṃ raṇe |
sādhu sādhviti kākutsthaṃ sarvabhūtānyapūjayan

एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धास्त्रयः सेनाग्रयायिनः ।
संहत्याभ्यद्रवन् रामं मृत्युपाशावपाशिताः

etasminnantare kruddhāstrayaḥ senāgrayāyinaḥ |
saṃhatyābhyadravan rāmaṃ mṛtyupāśāvapāśitāḥ

महाकपालः स्थूलाक्षः प्रमाथी च महाबलः ।
महाकपालो विपुलं शूलमुद्यम्य राक्षसः

mahākapālaḥ sthūlākṣaḥ pramāthī ca mahābalaḥ |
mahākapālo vipulaṃ śūlamudyamya rākṣasaḥ

स्थूलाक्षः पट्टिशं गृह्य प्रमाथी च परश्वधम् ।
दृष्ट्वैवापततस्तांस्तु राघवः सायकैः शितैः

sthūlākṣaḥ paṭṭiśaṃ gṛhya pramāthī ca paraśvadham |
dṛṣṭvaivāpatatastāṃstu rāghavaḥ sāyakaiḥ śitaiḥ

तीक्ष्णाग्रैः प्रतिजग्राह सम्प्राप्तानतिथीनिव ।
महाकपालस्य शिरश्चिच्छेद रघुनन्दनः

tīkṣṇāgraiḥ pratijagrāha samprāptānatithīniva |
mahākapālasya śiraściccheda raghunandanaḥ

असंख्येयैस्तु बाणौघैः प्रममाथ प्रमाथिनम् ।
स्थूलाक्षस्याक्षिणी स्थूले पूरयामास सायकैः

asaṃkhyeyaistu bāṇaughaiḥ pramamātha pramāthinam |
sthūlākṣasyākṣiṇī sthūle pūrayāmāsa sāyakaiḥ

स पपात हतो भूमौ विटपीव महाद्रुमः ।
दूषणस्यानुगान् पञ्चसाहस्रान् कुपितः क्षणात्

sa papāta hato bhūmau viṭapīva mahādrumaḥ |
dūṣaṇasyānugān pañcasāhasrān kupitaḥ kṣaṇāt

हत्वा तु पञ्चसाहस्रैरनयद् यमसादनम् ।
दूषणं निहतं श्रुत्वा तस्य चैव पदानुगान्

hatvā tu pañcasāhasrairanayad yamasādanam |
dūṣaṇaṃ nihataṃ śrutvā tasya caiva padānugān

व्यादिदेश खरः क्रुद्धः सेनाध्यक्षान् महाबलान् ।
अयं विनिहतः संख्ये दूषणः सपदानुगः

vyādideśa kharaḥ kruddhaḥ senādhyakṣān mahābalān |
ayaṃ vinihataḥ saṃkhye dūṣaṇaḥ sapadānugaḥ

महत्या सेनया सार्धं युद्ध्वा रामं कुमानुषम् ।
शस्त्रैर्नानाविधाकारैर्हनध्वं सर्वराक्षसाः

mahatyā senayā sārdhaṃ yuddhvā rāmaṃ kumānuṣam |
śastrairnānāvidhākārairhanadhvaṃ sarvarākṣasāḥ

एवमुक्त्वा खरः क्रुद्धो राममेवाभिदुद्रुवे ।
श्येनगामी पृथुग्रीवो यज्ञशत्रुर्विहंगमः

evamuktvā kharaḥ kruddho rāmamevābhidudruve |
śyenagāmī pṛthugrīvo yajñaśatrurvihaṃgamaḥ

दुर्जयः करवीराक्षः परुषः कालकार्मुकः ।
हेममाली महामाली सर्पास्यो रुधिराशनः

durjayaḥ karavīrākṣaḥ paruṣaḥ kālakārmukaḥ |
hemamālī mahāmālī sarpāsyo rudhirāśanaḥ

द्वादशैते महावीर्या बलाध्यक्षाः ससैनिकाः ।
राममेवाभ्यधावन्त विसृजन्तः शरोत्तमान्

dvādaśaite mahāvīryā balādhyakṣāḥ sasainikāḥ |
rāmamevābhyadhāvanta visṛjantaḥ śarottamān

ततः पावकसंकाशैर्हेमवज्रविभूषितैः ।
जघान शेषं तेजस्वी तस्य सैन्यस्य सायकैः

tataḥ pāvakasaṃkāśairhemavajravibhūṣitaiḥ |
jaghāna śeṣaṃ tejasvī tasya sainyasya sāyakaiḥ

ते रुक्मपुङ्खा विशिखाः सधूमा इव पावकाः ।
निजघ्नुस्तानि रक्षांसि वज्रा इव महाद्रुमान्

te rukmapuṅkhā viśikhāḥ sadhūmā iva pāvakāḥ |
nijaghnustāni rakṣāṃsi vajrā iva mahādrumān

रक्षसां तु शतं रामः शतेनैकेन किर्णना ।
सहस्रं तु सहस्रेण जघान रणमूर्धनि

rakṣasāṃ tu śataṃ rāmaḥ śatenaikena kirṇanā |
sahasraṃ tu sahasreṇa jaghāna raṇamūrdhani

तैर्भिन्नवर्माभरणाश्छिन्नभिन्नशरासनाः ।
निपेतुः शोणितादिग्धा धरण्यां रजनीचराः

tairbhinnavarmābharaṇāśchinnabhinnaśarāsanāḥ |
nipetuḥ śoṇitādigdhā dharaṇyāṃ rajanīcarāḥ

तैर्मुक्तकेशैः समरे पतितैः शोणितोक्षितैः ।
विस्तीर्णा वसुधा कृत्स्ना महावेदिः कुशैरिव

tairmuktakeśaiḥ samare patitaiḥ śoṇitokṣitaiḥ |
vistīrṇā vasudhā kṛtsnā mahāvediḥ kuśairiva

तत्क्षणे तु महाघोरं वनं निहतराक्षसम् ।
बभूव निरयप्रख्यं मांसशोणितकर्दमम्

tatkṣaṇe tu mahāghoraṃ vanaṃ nihatarākṣasam |
babhūva nirayaprakhyaṃ māṃsaśoṇitakardamam

चतुर्दशसहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् ।
हतान्येकेन रामेण मानुषेण पदातिना

caturdaśasahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām |
hatānyekena rāmeṇa mānuṣeṇa padātinā

तस्य सैन्यस्य सर्वस्य खरः शेषो महारथः ।
राक्षसस्त्रिशिराश्चैव रामश्च रिपुसूदनः

tasya sainyasya sarvasya kharaḥ śeṣo mahārathaḥ |
rākṣasastriśirāścaiva rāmaśca ripusūdanaḥ

शेषा हता महावीर्या राक्षसा रणमूर्धनि ।
घोरा दुर्विषहाः सर्वे लक्ष्मणस्याग्रजेन ते

śeṣā hatā mahāvīryā rākṣasā raṇamūrdhani |
ghorā durviṣahāḥ sarve lakṣmaṇasyāgrajena te

ततस्तु तद्भीमबलं महाहवे
समीक्ष्य रामेण हतं बलीयसा ।
रथेन रामं महता खरस्ततः
समाससादेन्द्र इवोद्यताशनिः

tatastu tadbhīmabalaṃ mahāhave
samīkṣya rāmeṇa hataṃ balīyasā |
rathena rāmaṃ mahatā kharastataḥ
samāsasādendra ivodyatāśaniḥ