सर्ग 25: खर की सेना से युद्ध का आरम्भ

अवष्टब्धधनुं रामं क्रुद्धं तं रिपुघातिनम् ।
ददर्शाश्रममागम्य खरः सह पुरःसरैः

avaṣṭabdhadhanuṃ rāmaṃ kruddhaṃ taṃ ripughātinam |
dadarśāśramamāgamya kharaḥ saha puraḥsaraiḥ

तं दृष्ट्वा सगुणं चापमुद्यम्य खरनिःस्वनम् ।
रामस्याभिमुखं सूतं चोद्यतामित्यचोदयत्

taṃ dṛṣṭvā saguṇaṃ cāpamudyamya kharaniḥsvanam |
rāmasyābhimukhaṃ sūtaṃ codyatāmityacodayat

स खरस्याज्ञया सूतस्तुरगान् समचोदयत् ।
यत्र रामो महाबाहुरेको धुन्वन् धनुः स्थितः

sa kharasyājñayā sūtasturagān samacodayat |
yatra rāmo mahābāhureko dhunvan dhanuḥ sthitaḥ

तं तु निष्पतितं दृष्ट्वा सर्वतो रजनीचराः ।
मुञ्चमाना महानादं सचिवाः पर्यवारयन्

taṃ tu niṣpatitaṃ dṛṣṭvā sarvato rajanīcarāḥ |
muñcamānā mahānādaṃ sacivāḥ paryavārayan

स तेषां यातुधानानां मध्ये रथगतः खरः ।
बभूव मध्ये ताराणां लोहिताङ्ग इवोदितः

sa teṣāṃ yātudhānānāṃ madhye rathagataḥ kharaḥ |
babhūva madhye tārāṇāṃ lohitāṅga ivoditaḥ

ततः शरसहस्रेण राममप्रतिमौजसम् ।
अर्दयित्वा महानादं ननाद समरे खरः

tataḥ śarasahasreṇa rāmamapratimaujasam |
ardayitvā mahānādaṃ nanāda samare kharaḥ

ततस्तं भीमधन्वानं क्रुद्धाः सर्वे निशाचराः ।
रामं नानाविधैः शस्त्रैरभ्यवर्षन्त दुर्जयम्

tatastaṃ bhīmadhanvānaṃ kruddhāḥ sarve niśācarāḥ |
rāmaṃ nānāvidhaiḥ śastrairabhyavarṣanta durjayam

मुद्गरैरायसैः शूलैः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः ।
राक्षसाः समरे शूरं निजघ्नू रोषतत्पराः

mudgarairāyasaiḥ śūlaiḥ prāsaiḥ khaḍgaiḥ paraśvadhaiḥ |
rākṣasāḥ samare śūraṃ nijaghnū roṣatatparāḥ

ते बलाहकसंकाशा महाकाया महाबलाः ।
अभ्यधावन्त काकुत्स्थं रथैर्वाजिभिरेव च

te balāhakasaṃkāśā mahākāyā mahābalāḥ |
abhyadhāvanta kākutsthaṃ rathairvājibhireva ca

गजैः पर्वतकूटाभै रामं युद्धे जिघांसवः ।
ते रामे शरवर्षाणि व्यसृजन् रक्षसां गणाः

gajaiḥ parvatakūṭābhai rāmaṃ yuddhe jighāṃsavaḥ |
te rāme śaravarṣāṇi vyasṛjan rakṣasāṃ gaṇāḥ

शैलेन्द्रमिव धाराभिर्वर्षमाणा महाघनाः ।
सर्वैः परिवृतो रामो राक्षसैः क्रूरदर्शनैः

śailendramiva dhārābhirvarṣamāṇā mahāghanāḥ |
sarvaiḥ parivṛto rāmo rākṣasaiḥ krūradarśanaiḥ

तिथिष्विव महादेवो वृतः पारिषदां गणैः ।
तानि मुक्तानि शस्त्राणि यातुधानैः स राघवः

tithiṣviva mahādevo vṛtaḥ pāriṣadāṃ gaṇaiḥ |
tāni muktāni śastrāṇi yātudhānaiḥ sa rāghavaḥ

प्रतिजग्राह विशिखैर्नद्योघानिव सागरः ।
स तैः प्रहरणैर्घोरैर्भिन्नगात्रो न विव्यथे

pratijagrāha viśikhairnadyoghāniva sāgaraḥ |
sa taiḥ praharaṇairghorairbhinnagātro na vivyathe

रामः प्रदीप्तैर्बहुभिर्वज्रैरिव महाचलः ।
स विद्धः क्षतजादिग्धः सर्वगात्रेषु राघवः

rāmaḥ pradīptairbahubhirvajrairiva mahācalaḥ |
sa viddhaḥ kṣatajādigdhaḥ sarvagātreṣu rāghavaḥ

बभूव रामः संध्याभ्रैर्दिवाकर इवावृतः ।
विषेदुर्देवगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः

babhūva rāmaḥ saṃdhyābhrairdivākara ivāvṛtaḥ |
viṣedurdevagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ

एकं सहस्रैर्बहुभिस्तदा दृष्ट्वा समावृतम् ।
ततो रामस्तु संक्रुद्धो मण्डलीकृतकार्मुकः

ekaṃ sahasrairbahubhistadā dṛṣṭvā samāvṛtam |
tato rāmastu saṃkruddho maṇḍalīkṛtakārmukaḥ

ससर्ज निशितान् बाणान् शतशोऽथ सहस्रशः ।
दुरावारान् दुर्विषहान् कालपाशोपमान् रणे

sasarja niśitān bāṇān śataśo'tha sahasraśaḥ |
durāvārān durviṣahān kālapāśopamān raṇe

मुमोच लीलया कङ्कपत्रान् काञ्चनभूषणान् ।
ते शराः शत्रुसैन्येषु मुक्ता रामेण लीलया

mumoca līlayā kaṅkapatrān kāñcanabhūṣaṇān |
te śarāḥ śatrusainyeṣu muktā rāmeṇa līlayā

आददू रक्षसां प्राणान् पाशाः कालकृता इव ।
भित्त्वा राक्षसदेहांस्तांस्ते शरा रुधिराप्लुताः

ādadū rakṣasāṃ prāṇān pāśāḥ kālakṛtā iva |
bhittvā rākṣasadehāṃstāṃste śarā rudhirāplutāḥ

अन्तरिक्षगता रेजुर्दीप्ताग्निसमतेजसः ।
असंख्येयास्तु रामस्य सायकाश्चापमण्डलात्

antarikṣagatā rejurdīptāgnisamatejasaḥ |
asaṃkhyeyāstu rāmasya sāyakāścāpamaṇḍalāt

विनिष्पेतुरतीवोग्रा रक्षःप्राणापहारिणः ।
तैर्धनूंषि ध्वजाग्राणि चर्माणि कवचानि च

viniṣpeturatīvogrā rakṣaḥprāṇāpahāriṇaḥ |
tairdhanūṃṣi dhvajāgrāṇi carmāṇi kavacāni ca

बाहून् सहस्ताभरणानूरून् करिकरोपमान् ।
चिच्छेद रामः समरे शतशोऽथ सहस्रशः

bāhūn sahastābharaṇānūrūn karikaropamān |
ciccheda rāmaḥ samare śataśo'tha sahasraśaḥ

हयान् काञ्चनसंनाहान् रथयुक्तान् ससारथीन् ।
गजांश्च सगजारोहान् सहयान् सादिनस्तदा

hayān kāñcanasaṃnāhān rathayuktān sasārathīn |
gajāṃśca sagajārohān sahayān sādinastadā

चिच्छिदुर्बिभिदुश्चैव रामबाणा गुणच्युताः ।
पदातीन् समरे हत्वा ह्यनयद् यमसादनम्

cicchidurbibhiduścaiva rāmabāṇā guṇacyutāḥ |
padātīn samare hatvā hyanayad yamasādanam

ततो नालीकनाराचैस्तीक्ष्णाग्रैश्च विकर्णिभिः ।
भीममार्तस्वरं चक्रुश्छिद्यमाना निशाचराः

tato nālīkanārācaistīkṣṇāgraiśca vikarṇibhiḥ |
bhīmamārtasvaraṃ cakruśchidyamānā niśācarāḥ

तत्सैन्यं विविधैर्बाणैरर्दितं मर्मभेदिभिः ।
न रामेण सुखं लेभे शुष्कं वनमिवाग्निना

tatsainyaṃ vividhairbāṇairarditaṃ marmabhedibhiḥ |
na rāmeṇa sukhaṃ lebhe śuṣkaṃ vanamivāgninā

केचिद् भीमबलाः शूराः प्रासान् शूलान् परश्वधान् ।
चिक्षिपुः परमक्रुद्धा रामाय रजनीचराः

kecid bhīmabalāḥ śūrāḥ prāsān śūlān paraśvadhān |
cikṣipuḥ paramakruddhā rāmāya rajanīcarāḥ

तेषां बाणैर्महाबाहुः शस्त्राण्यावार्य वीर्यवान् ।
जहार समरे प्राणांश्चिच्छेद च शिरोधरान्

teṣāṃ bāṇairmahābāhuḥ śastrāṇyāvārya vīryavān |
jahāra samare prāṇāṃściccheda ca śirodharān

ते छिन्नशिरसः पेतुश्छिन्नचर्मशरासनाः ।
सुपर्णवातविक्षिप्ता जगत्यां पादपा यथा

te chinnaśirasaḥ petuśchinnacarmaśarāsanāḥ |
suparṇavātavikṣiptā jagatyāṃ pādapā yathā

अवशिष्टाश्च ये तत्र विषण्णास्ते निशाचराः ।
खरमेवाभ्यधावन्त शरणार्थं शराहताः

avaśiṣṭāśca ye tatra viṣaṇṇāste niśācarāḥ |
kharamevābhyadhāvanta śaraṇārthaṃ śarāhatāḥ

तान् सर्वान् धनुरादाय समाश्वास्य च दूषणः ।
अभ्यधावत् सुसंक्रुद्धः क्रुद्धं क्रुद्ध इवान्तकः

tān sarvān dhanurādāya samāśvāsya ca dūṣaṇaḥ |
abhyadhāvat susaṃkruddhaḥ kruddhaṃ kruddha ivāntakaḥ

निवृत्तास्तु पुनः सर्वे दूषणाश्रयनिर्भयाः ।
राममेवाभ्यधावन्त सालतालशिलायुधाः

nivṛttāstu punaḥ sarve dūṣaṇāśrayanirbhayāḥ |
rāmamevābhyadhāvanta sālatālaśilāyudhāḥ

शूलमुद्गरहस्ताश्च पाशहस्ता महाबलाः ।
सृजन्तः शरवर्षाणि शस्त्रवर्षाणि संयुगे

śūlamudgarahastāśca pāśahastā mahābalāḥ |
sṛjantaḥ śaravarṣāṇi śastravarṣāṇi saṃyuge

द्रुमवर्षाणि मुञ्चन्तः शिलावर्षाणि राक्षसाः ।
तद् बभूवाद्भुतं युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम्

drumavarṣāṇi muñcantaḥ śilāvarṣāṇi rākṣasāḥ |
tad babhūvādbhutaṃ yuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam

रामस्यास्य महाघोरं पुनस्तेषां च रक्षसाम् ।
ते समन्तादभिक्रुद्धा राघवं पुनरार्दयन्

rāmasyāsya mahāghoraṃ punasteṣāṃ ca rakṣasām |
te samantādabhikruddhā rāghavaṃ punarārdayan

ततः सर्वा दिशो दृष्ट्वा प्रदिशश्च समावृताः ।
राक्षसैः सर्वतः प्राप्तैः शरवर्षाभिरावृतः

tataḥ sarvā diśo dṛṣṭvā pradiśaśca samāvṛtāḥ |
rākṣasaiḥ sarvataḥ prāptaiḥ śaravarṣābhirāvṛtaḥ

स कृत्वा भैरवं नादमस्त्रं परमभास्वरम् ।
समयोजयद् गान्धर्वं राक्षसेषु महाबलः

sa kṛtvā bhairavaṃ nādamastraṃ paramabhāsvaram |
samayojayad gāndharvaṃ rākṣaseṣu mahābalaḥ

ततः शरसहस्राणि निर्ययुश्चापमण्डलात् ।
सर्वा दश दिशो बाणैरापूर्यन्त समागतैः

tataḥ śarasahasrāṇi niryayuścāpamaṇḍalāt |
sarvā daśa diśo bāṇairāpūryanta samāgataiḥ

नाददानं शरान् घोरान् विमुञ्चन्तं शरोत्तमान् ।
विकर्षमाणं पश्यन्ति राक्षसास्ते शरार्दिताः

nādadānaṃ śarān ghorān vimuñcantaṃ śarottamān |
vikarṣamāṇaṃ paśyanti rākṣasāste śarārditāḥ

शरान्धकारमाकाशमावृणोत् सदिवाकरम् ।
बभूवावस्थितो रामः प्रक्षिपन्निव तान् शरान्

śarāndhakāramākāśamāvṛṇot sadivākaram |
babhūvāvasthito rāmaḥ prakṣipanniva tān śarān

युगपत्पतमानैश्च युगपच्च हतैर्भृशम् ।
युगपत्पतितैश्चैव विकीर्णा वसुधाभवत्

yugapatpatamānaiśca yugapacca hatairbhṛśam |
yugapatpatitaiścaiva vikīrṇā vasudhābhavat

निहताः पतिताः क्षीणाश्छिन्ना भिन्ना विदारिताः ।
तत्र तत्र स्म दृश्यन्ते राक्षसास्ते सहस्रशः

nihatāḥ patitāḥ kṣīṇāśchinnā bhinnā vidāritāḥ |
tatra tatra sma dṛśyante rākṣasāste sahasraśaḥ

सोष्णीषैरुत्तमाङ्गैश्च साङ्गदैर्बाहुभिस्तथा ।
ऊरुभिर्बाहुभिश्छिन्नैर्नानारूपैर्विभूषणैः

soṣṇīṣairuttamāṅgaiśca sāṅgadairbāhubhistathā |
ūrubhirbāhubhiśchinnairnānārūpairvibhūṣaṇaiḥ

हयैश्च द्विपमुख्यैश्च रथैर्भिन्नैरनेकशः ।
चामरव्यजनैश्छत्रैर्ध्वजैर्नानाविधैरपि

hayaiśca dvipamukhyaiśca rathairbhinnairanekaśaḥ |
cāmaravyajanaiśchatrairdhvajairnānāvidhairapi

रामेण बाणाभिहतैर्विच्छिन्नैः शूलपट्टिशैः ।
खड्गैः खण्डीकृतैः प्रासैर्विकीर्णैश्च परश्वधैः

rāmeṇa bāṇābhihatairvicchinnaiḥ śūlapaṭṭiśaiḥ |
khaḍgaiḥ khaṇḍīkṛtaiḥ prāsairvikīrṇaiśca paraśvadhaiḥ

चूर्णिताभिः शिलाभिश्च शरैश्चित्रैरनेकशः ।
विच्छिन्नैः समरे भूमिर्विस्तीर्णाभूद् भयंकरा

cūrṇitābhiḥ śilābhiśca śaraiścitrairanekaśaḥ |
vicchinnaiḥ samare bhūmirvistīrṇābhūd bhayaṃkarā

तान् दृष्ट्वा निहतान् सर्वे राक्षसाः परमातुराः ।
न तत्र चलितुं शक्ता रामं परपुरंजयम्

tān dṛṣṭvā nihatān sarve rākṣasāḥ paramāturāḥ |
na tatra calituṃ śaktā rāmaṃ parapuraṃjayam