सर्ग 24: सीता को गुफा में भेजकर श्रीराम अकेले डटे

आश्रमं प्रतियाते तु खरे खरपराक्रमे ।
तानेवौत्पातिकान् रामः सह भ्रात्रा ददर्श ह

āśramaṃ pratiyāte tu khare kharaparākrame |
tānevautpātikān rāmaḥ saha bhrātrā dadarśa ha

तानुत्पातान् महाघोरान् रामो दृष्ट्वात्यमर्षणः ।
प्रजानामहितान् दृष्ट्वा वाक्यं लक्ष्मणमब्रवीत्

tānutpātān mahāghorān rāmo dṛṣṭvātyamarṣaṇaḥ |
prajānāmahitān dṛṣṭvā vākyaṃ lakṣmaṇamabravīt

इमान् पश्य महाबाहो सर्वभूतापहारिणः ।
समुत्थितान् महोत्पातान् संहर्तुं सर्वराक्षसान्

imān paśya mahābāho sarvabhūtāpahāriṇaḥ |
samutthitān mahotpātān saṃhartuṃ sarvarākṣasān

अमी रुधिरधारास्तु विसृजन्ते खरस्वनाः ।
व्योम्नि मेघा निवर्तन्ते परुषा गर्दभारुणाः

amī rudhiradhārāstu visṛjante kharasvanāḥ |
vyomni meghā nivartante paruṣā gardabhāruṇāḥ

सधूमाश्च शराः सर्वे मम युद्धाभिनन्दिताः ।
रुक्मपृष्ठानि चापानि विचेष्टन्ते विचक्षण

sadhūmāśca śarāḥ sarve mama yuddhābhinanditāḥ |
rukmapṛṣṭhāni cāpāni viceṣṭante vicakṣaṇa

यादृशा इह कूजन्ति पक्षिणो वनचारिणः ।
अग्रतो नोऽभयं प्राप्तं संशयो जीवितस्य च

yādṛśā iha kūjanti pakṣiṇo vanacāriṇaḥ |
agrato no'bhayaṃ prāptaṃ saṃśayo jīvitasya ca

सम्प्रहारस्तु सुमहान् भविष्यति न संशयः ।
अयमाख्याति मे बाहुः स्फुरमाणो मुहुर्मुहुः

samprahārastu sumahān bhaviṣyati na saṃśayaḥ |
ayamākhyāti me bāhuḥ sphuramāṇo muhurmuhuḥ

संनिकर्षे तु नः शूर जयं शत्रोः पराजयम् ।
सुप्रभं च प्रसन्नं च तव वक्त्रं हि लक्ष्यते

saṃnikarṣe tu naḥ śūra jayaṃ śatroḥ parājayam |
suprabhaṃ ca prasannaṃ ca tava vaktraṃ hi lakṣyate

उद्यतानां हि युद्धार्थं येषां भवति लक्ष्मण ।
निष्प्रभं वदनं तेषां भवत्यायुः परिक्षयः

udyatānāṃ hi yuddhārthaṃ yeṣāṃ bhavati lakṣmaṇa |
niṣprabhaṃ vadanaṃ teṣāṃ bhavatyāyuḥ parikṣayaḥ

रक्षसां नर्दतां घोरः श्रूयतेऽयं महाध्वनिः ।
आहतानां च भेरीणां राक्षसैः क्रूरकर्मभिः

rakṣasāṃ nardatāṃ ghoraḥ śrūyate'yaṃ mahādhvaniḥ |
āhatānāṃ ca bherīṇāṃ rākṣasaiḥ krūrakarmabhiḥ

अनागतविधानं तु कर्तव्यं शुभमिच्छता ।
आपदं शङ्कमानेन पुरुषेण विपश्चिता

anāgatavidhānaṃ tu kartavyaṃ śubhamicchatā |
āpadaṃ śaṅkamānena puruṣeṇa vipaścitā

तस्माद् गृहीत्वा वैदेहीं शरपाणिर्धनुर्धरः ।
गुहामाश्रय शैलस्य दुर्गां पादपसंकुलाम्

tasmād gṛhītvā vaidehīṃ śarapāṇirdhanurdharaḥ |
guhāmāśraya śailasya durgāṃ pādapasaṃkulām

प्रतिकूलितुमिच्छामि न हि वाक्यमिदं त्वया ।
शापितो मम पादाभ्यां गम्यतां वत्स मा चिरम्

pratikūlitumicchāmi na hi vākyamidaṃ tvayā |
śāpito mama pādābhyāṃ gamyatāṃ vatsa mā ciram

त्वं हि शूरश्च बलवान् हन्या एतान् न संशयः ।
स्वयं निहन्तुमिच्छामि सर्वानेव निशाचरान्

tvaṃ hi śūraśca balavān hanyā etān na saṃśayaḥ |
svayaṃ nihantumicchāmi sarvāneva niśācarān

एवमुक्तस्तु रामेण लक्ष्मणः सह सीतया ।
शरानादाय चापं च गुहां दुर्गां समाश्रयत्

evamuktastu rāmeṇa lakṣmaṇaḥ saha sītayā |
śarānādāya cāpaṃ ca guhāṃ durgāṃ samāśrayat

तस्मिन् प्रविष्टे तु गुहां लक्ष्मणे सह सीतया ।
हन्त निर्युक्तमित्युक्त्वा रामः कवचमाविशत्

tasmin praviṣṭe tu guhāṃ lakṣmaṇe saha sītayā |
hanta niryuktamityuktvā rāmaḥ kavacamāviśat

स तेनाग्निनिकाशेन कवचेन विभूषितः ।
बभूव रामस्तिमिरे महानग्निरिवोत्थितः

sa tenāgninikāśena kavacena vibhūṣitaḥ |
babhūva rāmastimire mahānagnirivotthitaḥ

स चापमुद्यम्य महच्छरानादाय वीर्यवान् ।
सम्बभूवास्थितस्तत्र ज्यास्वनैः पूरयन् दिशः

sa cāpamudyamya mahaccharānādāya vīryavān |
sambabhūvāsthitastatra jyāsvanaiḥ pūrayan diśaḥ

ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च सह चारणैः ।
समेयुश्च महात्मानो युद्धदर्शनकांक्षया

tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca saha cāraṇaiḥ |
sameyuśca mahātmāno yuddhadarśanakāṃkṣayā

ऋषयश्च महात्मानो लोके ब्रह्मर्षिसत्तमाः ।
समेत्य चोचुः सहितास्तेऽन्योन्यं पुण्यकर्मणः

ṛṣayaśca mahātmāno loke brahmarṣisattamāḥ |
sametya cocuḥ sahitāste'nyonyaṃ puṇyakarmaṇaḥ

स्वस्ति गोब्राह्मणानां च लोकानां चेति संस्थिताः ।
जयतां राघवो युद्धे पौलस्त्यान् रजनीचरान्

svasti gobrāhmaṇānāṃ ca lokānāṃ ceti saṃsthitāḥ |
jayatāṃ rāghavo yuddhe paulastyān rajanīcarān

चक्रहस्तो यथा युद्धे सर्वानसुरपुंगवान् ।
एवमुक्त्वा पुनः प्रोचुरालोक्य च परस्परम्

cakrahasto yathā yuddhe sarvānasurapuṃgavān |
evamuktvā punaḥ procurālokya ca parasparam

चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् ।
एकश्च रामो धर्मात्मा कथं युद्धं भविष्यति

caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām |
ekaśca rāmo dharmātmā kathaṃ yuddhaṃ bhaviṣyati

इति राजर्षयः सिद्धाः सगणाश्च द्विजर्षभाः ।
जातकौतूहलास्तस्थुर्विमानस्थाश्च देवताः

iti rājarṣayaḥ siddhāḥ sagaṇāśca dvijarṣabhāḥ |
jātakautūhalāstasthurvimānasthāśca devatāḥ

आविष्टं तेजसा रामं संग्रामशिरसि स्थितम् ।
दृष्ट्वा सर्वाणि भूतानि भयाद् विव्यथिरे तदा

āviṣṭaṃ tejasā rāmaṃ saṃgrāmaśirasi sthitam |
dṛṣṭvā sarvāṇi bhūtāni bhayād vivyathire tadā

रूपमप्रतिमं तस्य रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
बभूव रूपं क्रुद्धस्य रुद्रस्येव महात्मनः

rūpamapratimaṃ tasya rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
babhūva rūpaṃ kruddhasya rudrasyeva mahātmanaḥ

इति सम्भाष्यमाणे तु देवगन्धर्वचारणैः ।
ततो गम्भीरनिर्ह्रादं घोरचर्मायुधध्वजम्

iti sambhāṣyamāṇe tu devagandharvacāraṇaiḥ |
tato gambhīranirhrādaṃ ghoracarmāyudhadhvajam

अनीकं यातुधानानां समन्तात् प्रत्यपद्यत ।
वीरालापान् विसृजतामन्योन्यमभिगच्छताम्

anīkaṃ yātudhānānāṃ samantāt pratyapadyata |
vīrālāpān visṛjatāmanyonyamabhigacchatām

चापानि विस्फारयतां जृम्भतां चाप्यभीक्ष्णशः ।
विप्रघुष्टस्वनानां च दुन्दुभींश्चापि निघ्नताम्

cāpāni visphārayatāṃ jṛmbhatāṃ cāpyabhīkṣṇaśaḥ |
vipraghuṣṭasvanānāṃ ca dundubhīṃścāpi nighnatām

तेषां सुतुमुलः शब्दः पूरयामास तद् वनम् ।
तेन शब्देन वित्रस्ताः श्वापदा वनचारिणः

teṣāṃ sutumulaḥ śabdaḥ pūrayāmāsa tad vanam |
tena śabdena vitrastāḥ śvāpadā vanacāriṇaḥ

दुद्रुवुर्यत्र निःशब्दं पृष्ठतो नावलोकयन् ।
तच्चानीकं महावेगं रामं समनुवर्तत

dudruvuryatra niḥśabdaṃ pṛṣṭhato nāvalokayan |
taccānīkaṃ mahāvegaṃ rāmaṃ samanuvartata

धृतनानाप्रहरणं गम्भीरं सागरोपमम् ।
रामोऽपि चारयंश्चक्षुः सर्वतो रणपण्डितः

dhṛtanānāpraharaṇaṃ gambhīraṃ sāgaropamam |
rāmo'pi cārayaṃścakṣuḥ sarvato raṇapaṇḍitaḥ

ददर्श खरसैन्यं तद् युद्धायाभिमुखो गतः ।
वितत्य च धनुर्भीमं तूण्याश्चोद्धृत्य सायकान्

dadarśa kharasainyaṃ tad yuddhāyābhimukho gataḥ |
vitatya ca dhanurbhīmaṃ tūṇyāścoddhṛtya sāyakān

क्रोधमाहारयत् तीव्रं वधार्थं सर्वरक्षसाम् ।
दुष्प्रेक्ष्यश्चाभवत् क्रुद्धो युगान्ताग्निरिव ज्वलन्

krodhamāhārayat tīvraṃ vadhārthaṃ sarvarakṣasām |
duṣprekṣyaścābhavat kruddho yugāntāgniriva jvalan

तं दृष्ट्वा तेजसाऽऽविष्टं प्राव्यथन् वनदेवताः ।
तस्य रुष्टस्य रूपं तु रामस्य ददृशे तदा ।
दक्षस्येव क्रतुं हन्तुमुद्यतस्य पिनाकिनः

taṃ dṛṣṭvā tejasā''viṣṭaṃ prāvyathan vanadevatāḥ |
tasya ruṣṭasya rūpaṃ tu rāmasya dadṛśe tadā |
dakṣasyeva kratuṃ hantumudyatasya pinākinaḥ

तत्कार्मुकैराभरणै रथैश्च
तद्वर्मभिश्चाग्निसमानवर्णैः ।
बभूव सैन्यं पिशिताशनानां
सूर्योदये नीलमिवाभ्रजालम्

tatkārmukairābharaṇai rathaiśca
tadvarmabhiścāgnisamānavarṇaiḥ |
babhūva sainyaṃ piśitāśanānāṃ
sūryodaye nīlamivābhrajālam