सर्ग 23: खर की सेना के आगे अपशकुन

तत्प्रयातं बलं घोरमशिवं शोणितोदकम् ।
अभ्यवर्षन्महाघोरस्तुमुलो गर्दभारुणः

tatprayātaṃ balaṃ ghoramaśivaṃ śoṇitodakam |
abhyavarṣanmahāghorastumulo gardabhāruṇaḥ

निपेतुस्तुरगास्तस्य रथयुक्ता महाजवाः ।
समे पुष्पचिते देशे राजमार्गे यदृच्छया

nipetusturagāstasya rathayuktā mahājavāḥ |
same puṣpacite deśe rājamārge yadṛcchayā

श्यामं रुधिरपर्यन्तं बभूव परिवेषणम् ।
अलातचक्रप्रतिमं प्रतिगृह्य दिवाकरम्

śyāmaṃ rudhiraparyantaṃ babhūva pariveṣaṇam |
alātacakrapratimaṃ pratigṛhya divākaram

ततो ध्वजमुपागम्य हेमदण्डं समुच्छ्रितम् ।
समाक्रम्य महाकायस्तस्थौ गृध्रः सुदारुणः

tato dhvajamupāgamya hemadaṇḍaṃ samucchritam |
samākramya mahākāyastasthau gṛdhraḥ sudāruṇaḥ

जनस्थानसमीपे च समाक्रम्य खरस्वनाः ।
विस्वरान् विविधान् नादान् मांसादा मृगपक्षिणः

janasthānasamīpe ca samākramya kharasvanāḥ |
visvarān vividhān nādān māṃsādā mṛgapakṣiṇaḥ

व्याजह्रुरभिदीप्तायां दिशि वै भैरवस्वनम् ।
अशिवं यातुधानानां शिवा घोरा महास्वनाः

vyājahrurabhidīptāyāṃ diśi vai bhairavasvanam |
aśivaṃ yātudhānānāṃ śivā ghorā mahāsvanāḥ

प्रभिन्नगजसंकाशास्तोयशोणितधारिणः ।
आकाशं तदनाकाशं चक्रुर्भीमाम्बुवाहकाः

prabhinnagajasaṃkāśāstoyaśoṇitadhāriṇaḥ |
ākāśaṃ tadanākāśaṃ cakrurbhīmāmbuvāhakāḥ

बभूव तिमिरं घोरमुद्धतं रोमहर्षणम् ।
दिशो वा प्रदिशो वापि सुव्यक्तं न चकाशिरे

babhūva timiraṃ ghoramuddhataṃ romaharṣaṇam |
diśo vā pradiśo vāpi suvyaktaṃ na cakāśire

क्षतजार्द्रसवर्णाभा संध्या कालं विना बभौ ।
खरं चाभिमुखं नेदुस्तदा घोरा मृगाः खगाः

kṣatajārdrasavarṇābhā saṃdhyā kālaṃ vinā babhau |
kharaṃ cābhimukhaṃ nedustadā ghorā mṛgāḥ khagāḥ

कङ्कगोमायुगृध्राश्च चुक्रुशुर्भयशंसिनः ।
नित्याशिवकरा युद्धे शिवा घोरनिदर्शनाः

kaṅkagomāyugṛdhrāśca cukruśurbhayaśaṃsinaḥ |
nityāśivakarā yuddhe śivā ghoranidarśanāḥ

नेदुर्बलस्याभिमुखं ज्वालोद्गारिभिराननैः ।
कबन्धः परिघाभासो दृश्यते भास्करान्तिके

nedurbalasyābhimukhaṃ jvālodgāribhirānanaiḥ |
kabandhaḥ parighābhāso dṛśyate bhāskarāntike

जग्राह सूर्यं स्वर्भानुरपर्वणि महाग्रहः ।
प्रवाति मारुतः शीघ्रं निष्प्रभोऽभूद् दिवाकरः

jagrāha sūryaṃ svarbhānuraparvaṇi mahāgrahaḥ |
pravāti mārutaḥ śīghraṃ niṣprabho'bhūd divākaraḥ

उत्पेतुश्च विना रात्रिं ताराः खद्योतसप्रभाः ।
संलीनमीनविहगा नलिन्यः शुष्कपङ्कजाः

utpetuśca vinā rātriṃ tārāḥ khadyotasaprabhāḥ |
saṃlīnamīnavihagā nalinyaḥ śuṣkapaṅkajāḥ

तस्मिन् क्षणे बभूवुश्च विना पुष्पफलैर्द्रुमाः ।
उद्धूतश्च विना वातं रेणुर्जलधरारुणः

tasmin kṣaṇe babhūvuśca vinā puṣpaphalairdrumāḥ |
uddhūtaśca vinā vātaṃ reṇurjaladharāruṇaḥ

चीचीकूचीति वाश्यन्त्यो बभूवुस्तत्र सारिकाः ।
उल्काश्चापि सनिर्घोषा निपेतुर्घोरदर्शनाः

cīcīkūcīti vāśyantyo babhūvustatra sārikāḥ |
ulkāścāpi sanirghoṣā nipeturghoradarśanāḥ

प्रचचाल मही चापि सशैलवनकानना ।
खरस्य च रथस्थस्य नर्दमानस्य धीमतः

pracacāla mahī cāpi saśailavanakānanā |
kharasya ca rathasthasya nardamānasya dhīmataḥ

प्राकम्पत भुजः सव्यः स्वरश्चास्यावसज्जत ।
सास्रा सम्पद्यते दृष्टिः पश्यमानस्य सर्वतः

prākampata bhujaḥ savyaḥ svaraścāsyāvasajjata |
sāsrā sampadyate dṛṣṭiḥ paśyamānasya sarvataḥ

ललाटे च रुजो जाता न च मोहान्न्यवर्तत ।
तान् समीक्ष्य महोत्पातानुत्थितान् रोमहर्षणान्

lalāṭe ca rujo jātā na ca mohānnyavartata |
tān samīkṣya mahotpātānutthitān romaharṣaṇān

अब्रवीद् राक्षसान् सर्वान् प्रहसन् स खरस्तदा ।
महोत्पातानिमान् सर्वानुत्थितान् घोरदर्शनान्

abravīd rākṣasān sarvān prahasan sa kharastadā |
mahotpātānimān sarvānutthitān ghoradarśanān

न चिन्तयाम्यहं वीर्याद् बलवान् दुर्बलानिव ।
तारा अपि शरैस्तीक्ष्णैः पातयेयं नभस्तलात्

na cintayāmyahaṃ vīryād balavān durbalāniva |
tārā api śaraistīkṣṇaiḥ pātayeyaṃ nabhastalāt

मृत्युं मरणधर्मेण संक्रुद्धो योजयाम्यहम् ।
राघवं तं बलोत्सिक्तं भ्रातरं चापि लक्ष्मणम्

mṛtyuṃ maraṇadharmeṇa saṃkruddho yojayāmyaham |
rāghavaṃ taṃ balotsiktaṃ bhrātaraṃ cāpi lakṣmaṇam

अहत्वा सायकैस्तीक्ष्णैर्नोपावर्तितुमुत्सहे ।
यन्निमित्तं तु रामस्य लक्ष्मणस्य विपर्ययः

ahatvā sāyakaistīkṣṇairnopāvartitumutsahe |
yannimittaṃ tu rāmasya lakṣmaṇasya viparyayaḥ

सकामा भगिनीमेऽस्तु पीत्वा तु रुधिरं तयोः ।
न क्वचित् प्राप्तपूर्वो मे संयुगेषु पराजयः

sakāmā bhaginīme'stu pītvā tu rudhiraṃ tayoḥ |
na kvacit prāptapūrvo me saṃyugeṣu parājayaḥ

युष्माकमेतत् प्रत्यक्षं नानृतं कथयाम्यहम् ।
देवराजमपि क्रुद्धो मत्तैरावतगामिनम्

yuṣmākametat pratyakṣaṃ nānṛtaṃ kathayāmyaham |
devarājamapi kruddho mattairāvatagāminam

वज्रहस्तं रणे हन्यां किं पुनस्तौ च मानवौ ।
सा तस्य गर्जितं श्रुत्वा राक्षसानां महाचमूः

vajrahastaṃ raṇe hanyāṃ kiṃ punastau ca mānavau |
sā tasya garjitaṃ śrutvā rākṣasānāṃ mahācamūḥ

प्रहर्षमतुलं लेभे मृत्युपाशावपाशिता ।
समेयुश्च महात्मानो युद्धदर्शनकांक्षिणः

praharṣamatulaṃ lebhe mṛtyupāśāvapāśitā |
sameyuśca mahātmāno yuddhadarśanakāṃkṣiṇaḥ

ऋषयो देवगन्धर्वाः सिद्धाश्च सह चारणैः ।
समेत्य चोचुः सहितास्तेऽन्योन्यं पुण्यकर्मणः

ṛṣayo devagandharvāḥ siddhāśca saha cāraṇaiḥ |
sametya cocuḥ sahitāste'nyonyaṃ puṇyakarmaṇaḥ

स्वस्ति गोब्राह्मणेभ्यस्तु लोकानां ये च सम्मताः ।
जयतां राघवो युद्धे पौलस्त्यान् रजनीचरान्

svasti gobrāhmaṇebhyastu lokānāṃ ye ca sammatāḥ |
jayatāṃ rāghavo yuddhe paulastyān rajanīcarān

चक्रहस्तो यथा विष्णुः सर्वानसुरसत्तमान् ।
एतच्चान्यच्च बहुशो ब्रुवाणाः परमर्षयः

cakrahasto yathā viṣṇuḥ sarvānasurasattamān |
etaccānyacca bahuśo bruvāṇāḥ paramarṣayaḥ

जातकौतूहलास्तत्र विमानस्थाश्च देवताः ।
ददृशुर्वाहिनीं तेषां राक्षसानां गतायुषाम्

jātakautūhalāstatra vimānasthāśca devatāḥ |
dadṛśurvāhinīṃ teṣāṃ rākṣasānāṃ gatāyuṣām

रथेन तु खरो वेगात् सैन्यस्याग्राद् विनिःसृतः ।
श्येनगामी पृथुग्रीवो यज्ञशत्रुर्विहंगमः

rathena tu kharo vegāt sainyasyāgrād viniḥsṛtaḥ |
śyenagāmī pṛthugrīvo yajñaśatrurvihaṃgamaḥ

दुर्जयः करवीराक्षः परुषः कालकार्मुकः ।
हेममाली महामाली सर्पास्यो रुधिराशनः

durjayaḥ karavīrākṣaḥ paruṣaḥ kālakārmukaḥ |
hemamālī mahāmālī sarpāsyo rudhirāśanaḥ

द्वादशैते महावीर्याः प्रतस्थुरभितः खरम् ।
महाकपालः स्थूलाक्षः प्रमाथस्त्रिशिरास्तथा ।
चत्वार एते सेनाग्रे दूषणं पृष्ठतोऽन्वयुः

dvādaśaite mahāvīryāḥ pratasthurabhitaḥ kharam |
mahākapālaḥ sthūlākṣaḥ pramāthastriśirāstathā |
catvāra ete senāgre dūṣaṇaṃ pṛṣṭhato'nvayuḥ

सा भीमवेगा समराभिकांक्षिणी
सुदारुणा राक्षसवीरसेना ।
तौ राजपुत्रौ सहसाभ्युपेता
माला ग्रहाणामिव चन्द्रसूर्यौ

sā bhīmavegā samarābhikāṃkṣiṇī
sudāruṇā rākṣasavīrasenā |
tau rājaputrau sahasābhyupetā
mālā grahāṇāmiva candrasūryau