सर्ग 20: चौदह राक्षसों का वध

ततः शूर्पणखा घोरा राघवाश्रममागता ।
राक्षसानाचचक्षे तौ भ्रातरौ सह सीतया

tataḥ śūrpaṇakhā ghorā rāghavāśramamāgatā |
rākṣasānācacakṣe tau bhrātarau saha sītayā

ते रामं पर्णशालायामुपविष्टं महाबलम् ।
ददृशुः सीतया सार्धं लक्ष्मणेनापि सेवितम्

te rāmaṃ parṇaśālāyāmupaviṣṭaṃ mahābalam |
dadṛśuḥ sītayā sārdhaṃ lakṣmaṇenāpi sevitam

तां दृष्ट्वा राघवः श्रीमानागतांस्तांश्च राक्षसान् ।
अब्रवीद् भ्रातरं रामो लक्ष्मणं दीप्ततेजसम्

tāṃ dṛṣṭvā rāghavaḥ śrīmānāgatāṃstāṃśca rākṣasān |
abravīd bhrātaraṃ rāmo lakṣmaṇaṃ dīptatejasam

मुहूर्तं भव सौमित्रे सीतायाः प्रत्यनन्तरः ।
इमानस्या वधिष्यामि पदवीमागतानिह

muhūrtaṃ bhava saumitre sītāyāḥ pratyanantaraḥ |
imānasyā vadhiṣyāmi padavīmāgatāniha

वाक्यमेतत् ततः श्रुत्वा रामस्य विदितात्मनः ।
तथेति लक्ष्मणो वाक्यं राघवस्य प्रपूजयन्

vākyametat tataḥ śrutvā rāmasya viditātmanaḥ |
tatheti lakṣmaṇo vākyaṃ rāghavasya prapūjayan

राघवोऽपि महच्चापं चामीकरविभूषितम् ।
चकार सज्यं धर्मात्मा तानि रक्षांसि चाब्रवीत्

rāghavo'pi mahaccāpaṃ cāmīkaravibhūṣitam |
cakāra sajyaṃ dharmātmā tāni rakṣāṃsi cābravīt

पुत्रौ दशरथस्यावां भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ।
प्रविष्टौ सीतया सार्धं दुश्चरं दण्डकावनम्

putrau daśarathasyāvāṃ bhrātarau rāmalakṣmaṇau |
praviṣṭau sītayā sārdhaṃ duścaraṃ daṇḍakāvanam

फलमूलाशनौ दान्तौ तापसौ ब्रह्मचारिणौ ।
वसन्तौ दण्डकारण्ये किमर्थमुपहिंसथ

phalamūlāśanau dāntau tāpasau brahmacāriṇau |
vasantau daṇḍakāraṇye kimarthamupahiṃsatha

युष्मान् पापात्मकान् हन्तुं विप्रकारान् महाहवे ।
ऋषीणां तु नियोगेन सम्प्राप्तः सशरासनः

yuṣmān pāpātmakān hantuṃ viprakārān mahāhave |
ṛṣīṇāṃ tu niyogena samprāptaḥ saśarāsanaḥ

तिष्ठतैवात्र संतुष्टा नोपवर्तितुमर्हथ ।
यदि प्राणैरिहार्थो वो निवर्तध्वं निशाचराः

tiṣṭhataivātra saṃtuṣṭā nopavartitumarhatha |
yadi prāṇairihārtho vo nivartadhvaṃ niśācarāḥ

तस्य तद् वचनं श्रुत्वा राक्षसास्ते चतुर्दश ।
ऊचुर्वाचं सुसंक्रुद्धा ब्रह्मघ्नाः शूलपाणयः

tasya tad vacanaṃ śrutvā rākṣasāste caturdaśa |
ūcurvācaṃ susaṃkruddhā brahmaghnāḥ śūlapāṇayaḥ

संरक्तनयना घोरा रामं संरक्तलोचनम् ।
परुषा मधुराभाषं हृष्टा दृष्टपराक्रमम्

saṃraktanayanā ghorā rāmaṃ saṃraktalocanam |
paruṣā madhurābhāṣaṃ hṛṣṭā dṛṣṭaparākramam

क्रोधमुत्पाद्य नो भर्तुः खरस्य सुमहात्मनः ।
त्वमेव हास्यसे प्राणान् सद्योऽस्माभिर्हतो युधि

krodhamutpādya no bhartuḥ kharasya sumahātmanaḥ |
tvameva hāsyase prāṇān sadyo'smābhirhato yudhi

का हि ते शक्तिरेकस्य बहूनां रणमूर्धनि ।
अस्माकमग्रतः स्थातुं किं पुनर्योद्धुमाहवे

kā hi te śaktirekasya bahūnāṃ raṇamūrdhani |
asmākamagrataḥ sthātuṃ kiṃ punaryoddhumāhave

एभिर्बाहुप्रयुक्तैश्च परिघैः शूलपट्टिशैः ।
प्राणांस्त्यक्ष्यसि वीर्यं च धनुश्च करपीडितम्

ebhirbāhuprayuktaiśca parighaiḥ śūlapaṭṭiśaiḥ |
prāṇāṃstyakṣyasi vīryaṃ ca dhanuśca karapīḍitam

इत्येवमुक्त्वा संरब्धा राक्षसास्ते चतुर्दश ।
उद्यतायुधनिस्त्रिंशा राममेवाभिदुद्रुवुः

ityevamuktvā saṃrabdhā rākṣasāste caturdaśa |
udyatāyudhanistriṃśā rāmamevābhidudruvuḥ

चिक्षिपुस्तानि शूलानि राघवं प्रति दुर्जयम् ।
तानि शूलानि काकुत्स्थः समस्तानि चतुर्दश

cikṣipustāni śūlāni rāghavaṃ prati durjayam |
tāni śūlāni kākutsthaḥ samastāni caturdaśa

तावद्भिरेव चिच्छेद शरैः काञ्चनभूषितैः ।
ततः पश्चान्महातेजा नाराचान् सूर्यसंनिभान्

tāvadbhireva ciccheda śaraiḥ kāñcanabhūṣitaiḥ |
tataḥ paścānmahātejā nārācān sūryasaṃnibhān

जग्राह परमक्रुद्धश्चतुर्दश शिलाशितान् ।
गृहीत्वा धनुरायम्य लक्ष्यानुद्दिश्य राक्षसान्

jagrāha paramakruddhaścaturdaśa śilāśitān |
gṛhītvā dhanurāyamya lakṣyānuddiśya rākṣasān

मुमोच राघवो बाणान् वज्रानिव शतक्रतुः ।
ते भित्त्वा रक्षसां वेगाद् वक्षांसि रुधिरप्लुताः

mumoca rāghavo bāṇān vajrāniva śatakratuḥ |
te bhittvā rakṣasāṃ vegād vakṣāṃsi rudhiraplutāḥ

विनिष्पेतुस्तदा भूमौ वल्मीकादिव पन्नगाः ।
तैर्भग्नहृदया भूमौ छिन्नमूला इव द्रुमाः

viniṣpetustadā bhūmau valmīkādiva pannagāḥ |
tairbhagnahṛdayā bhūmau chinnamūlā iva drumāḥ

निपेतुः शोणितस्नाता विकृता विगतासवः ।
तान् भूमौ पतितान् दृष्ट्वा राक्षसी क्रोधमूर्छिता

nipetuḥ śoṇitasnātā vikṛtā vigatāsavaḥ |
tān bhūmau patitān dṛṣṭvā rākṣasī krodhamūrchitā

उपगम्य खरं सा तु किंचित्संशुष्कशोणिता ।
पपात पुनरेवार्ता सनिर्यासेव वल्लरी

upagamya kharaṃ sā tu kiṃcitsaṃśuṣkaśoṇitā |
papāta punarevārtā saniryāseva vallarī

भ्रातुः समीपे शोकार्ता ससर्ज निनदं महत् ।
सस्वरं मुमुचे बाष्पं विवर्णवदना तदा

bhrātuḥ samīpe śokārtā sasarja ninadaṃ mahat |
sasvaraṃ mumuce bāṣpaṃ vivarṇavadanā tadā

निपातितान् प्रेक्ष्य रणे तु राक्षसान्
प्रधाविता शूर्पणखा पुनस्ततः ।
वधं च तेषां निखिलेन रक्षसां
शशंस सर्वं भगिनी खरस्य सा

nipātitān prekṣya raṇe tu rākṣasān
pradhāvitā śūrpaṇakhā punastataḥ |
vadhaṃ ca teṣāṃ nikhilena rakṣasāṃ
śaśaṃsa sarvaṃ bhaginī kharasya sā