सर्ग 2: विराध द्वारा सीता का हरण

कृतातिथ्योऽथ रामस्तु सूर्यस्योदयनं प्रति ।
आमन्त्र्य स मुनीन् सर्वान् वनमेवान्वगाहत

kṛtātithyo'tha rāmastu sūryasyodayanaṃ prati |
āmantrya sa munīn sarvān vanamevānvagāhata

नानामृगगणाकीर्णमृक्षशार्दूलसेवितम् ।
ध्वस्तवृक्षलतागुल्मं दुर्दर्शसलिलाशयम्

nānāmṛgagaṇākīrṇamṛkṣaśārdūlasevitam |
dhvastavṛkṣalatāgulmaṃ durdarśasalilāśayam

निष्कूजमानशकुनिं झिल्लिकागणनादितम् ।
लक्ष्मणानुचरो रामो वनमध्यं ददर्श ह

niṣkūjamānaśakuniṃ jhillikāgaṇanāditam |
lakṣmaṇānucaro rāmo vanamadhyaṃ dadarśa ha

सीतया सह काकुत्स्थस्तस्मिन् घोरमृगायुते ।
ददर्श गिरिशृङ्गाभं पुरुषादं महास्वनम्

sītayā saha kākutsthastasmin ghoramṛgāyute |
dadarśa giriśṛṅgābhaṃ puruṣādaṃ mahāsvanam

गभीराक्षं महावक्त्रं विकटं विकटोदरम् ।
बीभत्सं विषमं दीर्घं विकृतं घोरदर्शनम्

gabhīrākṣaṃ mahāvaktraṃ vikaṭaṃ vikaṭodaram |
bībhatsaṃ viṣamaṃ dīrghaṃ vikṛtaṃ ghoradarśanam

वसानं चर्म वैयाघ्रं वसार्द्रं रुधिरोक्षितम् ।
त्रासनं सर्वभूतानां व्यादितास्यमिवान्तकम्

vasānaṃ carma vaiyāghraṃ vasārdraṃ rudhirokṣitam |
trāsanaṃ sarvabhūtānāṃ vyāditāsyamivāntakam

त्रीन् सिंहांश्चतुरो व्याघ्रान् द्वौ वृकौ पृषतान् दश ।
सविषाणं वसादिग्धं गजस्य च शिरो महत्

trīn siṃhāṃścaturo vyāghrān dvau vṛkau pṛṣatān daśa |
saviṣāṇaṃ vasādigdhaṃ gajasya ca śiro mahat

अवसज्यायसे शूले विनदन्तं महास्वनम् ।
स रामं लक्ष्मणं चैव सीतां दृष्ट्वा च मैथिलीम्

avasajyāyase śūle vinadantaṃ mahāsvanam |
sa rāmaṃ lakṣmaṇaṃ caiva sītāṃ dṛṣṭvā ca maithilīm

अभ्यधावत् सुसंक्रुद्धः प्रजाः काल इवान्तकः
स कृत्वा भैरवं नादं चालयन्निव मेदिनीम्

abhyadhāvat susaṃkruddhaḥ prajāḥ kāla ivāntakaḥ
sa kṛtvā bhairavaṃ nādaṃ cālayanniva medinīm

अङ्केनादाय वैदेहीमपक्रम्य तदाब्रवीत् ।
युवां जटाचीरधरौ सभार्यौ क्षीणजीवितौ

aṅkenādāya vaidehīmapakramya tadābravīt |
yuvāṃ jaṭācīradharau sabhāryau kṣīṇajīvitau

प्रविष्टौ दण्डकारण्यं शरचापासिपाणिनौ ।
कथं तापसयोर्वां च वासः प्रमदया सह

praviṣṭau daṇḍakāraṇyaṃ śaracāpāsipāṇinau |
kathaṃ tāpasayorvāṃ ca vāsaḥ pramadayā saha

अधर्मचारिणौ पापौ कौ युवां मुनिदूषकौ ।
अहं वनमिदं दुर्गं विराधो नाम राक्षसः

adharmacāriṇau pāpau kau yuvāṃ munidūṣakau |
ahaṃ vanamidaṃ durgaṃ virādho nāma rākṣasaḥ

चरामि सायुधो नित्यमृषिमांसानि भक्षयन् ।
इयं नारी वरारोहा मम भार्या भविष्यति

carāmi sāyudho nityamṛṣimāṃsāni bhakṣayan |
iyaṃ nārī varārohā mama bhāryā bhaviṣyati

युवयोः पापयोश्चाहं पास्यामि रुधिरं मृधे ।
तस्यैवं ब्रुवतो दुष्टं विराधस्य दुरात्मनः

yuvayoḥ pāpayoścāhaṃ pāsyāmi rudhiraṃ mṛdhe |
tasyaivaṃ bruvato duṣṭaṃ virādhasya durātmanaḥ

श्रुत्वा सगर्वितं वाक्यं सम्भ्रान्ता जनकात्मजा ।
सीता प्रवेपितोद्वेगात् प्रवाते कदली यथा

śrutvā sagarvitaṃ vākyaṃ sambhrāntā janakātmajā |
sītā pravepitodvegāt pravāte kadalī yathā

तां दृष्ट्वा राघवः सीतां विराधाङ्कगतां शुभाम् ।
अब्रवील्लक्ष्मणं वाक्यं मुखेन परिशुष्यता

tāṃ dṛṣṭvā rāghavaḥ sītāṃ virādhāṅkagatāṃ śubhām |
abravīllakṣmaṇaṃ vākyaṃ mukhena pariśuṣyatā

पश्य सौम्य नरेन्द्रस्य जनकस्यात्मसम्भवाम् ।
मम भार्यां शुभाचारां विराधाङ्के प्रवेशिताम्

paśya saumya narendrasya janakasyātmasambhavām |
mama bhāryāṃ śubhācārāṃ virādhāṅke praveśitām

अत्यन्तसुखसंवृद्धां राजपुत्रीं यशस्विनीम् ।
यदभिप्रेतमस्मासु प्रियं वरवृतं च यत्

atyantasukhasaṃvṛddhāṃ rājaputrīṃ yaśasvinīm |
yadabhipretamasmāsu priyaṃ varavṛtaṃ ca yat

कैकेय्यास्तु सुसंवृत्तं क्षिप्रमद्यैव लक्ष्मण ।
या न तुष्यति राज्येन पुत्रार्थे दीर्घदर्शिनी

kaikeyyāstu susaṃvṛttaṃ kṣipramadyaiva lakṣmaṇa |
yā na tuṣyati rājyena putrārthe dīrghadarśinī

ययाहं सर्वभूतानां प्रियः प्रस्थापितो वनम् ।
अद्येदानीं सकामा सा या माता मध्यमा मम

yayāhaṃ sarvabhūtānāṃ priyaḥ prasthāpito vanam |
adyedānīṃ sakāmā sā yā mātā madhyamā mama

परस्पर्शात् तु वैदेह्या न दुःखतरमस्ति मे ।
पितुर्विनाशात् सौमित्रे स्वराज्य हरणात् तथा

parasparśāt tu vaidehyā na duḥkhataramasti me |
piturvināśāt saumitre svarājya haraṇāt tathā

इति ब्रुवति काकुत्स्थे बाष्पशोकपरिप्लुतः ।
अब्रवील्लक्ष्मणः क्रुद्धो रुद्धो नाग इव श्वसन्

iti bruvati kākutsthe bāṣpaśokapariplutaḥ |
abravīllakṣmaṇaḥ kruddho ruddho nāga iva śvasan

अनाथ इव भूतानां नाथस्त्वं वासवोपमः ।
मया प्रेष्येण काकुत्स्थ किमर्थं परितप्यसे

anātha iva bhūtānāṃ nāthastvaṃ vāsavopamaḥ |
mayā preṣyeṇa kākutstha kimarthaṃ paritapyase

शरेण निहतस्याद्य मया क्रुद्धेन रक्षसः ।
विराधस्य गतासोर्हि मही पास्यति शोणितम्

śareṇa nihatasyādya mayā kruddhena rakṣasaḥ |
virādhasya gatāsorhi mahī pāsyati śoṇitam

राज्यकामे मम क्रोधो भरते यो बभूव ह ।
तं विराधे विमोक्ष्यामि वज्री वज्रमिवाचले

rājyakāme mama krodho bharate yo babhūva ha |
taṃ virādhe vimokṣyāmi vajrī vajramivācale

मम भुजबलवेगवेगितः
पततु शरोऽस्य महान् महोरसि ।
व्यपनयतु तनोश्च जीवितं
पततु ततश्च महीं विघूर्णितः

mama bhujabalavegavegitaḥ
patatu śaro'sya mahān mahorasi |
vyapanayatu tanośca jīvitaṃ
patatu tataśca mahīṃ vighūrṇitaḥ