अध्याय 76: विराट युधिष्ठिर के चरणों में गिरते हैं

विराटस्य वचः श्रुत्वा पार्थिवस्य महात्मनः ।
उत्तरः प्रत्युवाचेदमभिपन्नो युधिष्ठिरे

virāṭasya vacaḥ śrutvā pārthivasya mahātmanaḥ |
uttaraḥ pratyuvācedamabhipanno yudhiṣṭhire

प्रसादनं प्राप्तकालं पाण्डवस्याभिरोचये ।
तेजस्वी बलवाञ्शूरो राजराजेश्वरः प्रभुः

prasādanaṃ prāptakālaṃ pāṇḍavasyābhirocaye |
tejasvī balavāñśūro rājarājeśvaraḥ prabhuḥ

उत्तरां च स्वसारं मे पार्थस्यामित्रकर्शन ।
प्रणिपत्य प्रयच्छामस्ततः शिष्टा भवामहे ।

uttarāṃ ca svasāraṃ me pārthasyāmitrakarśana |
praṇipatya prayacchāmastataḥ śiṣṭā bhavāmahe |

वयं च सर्वे सामात्याः कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
प्रसाद्याभ्युपतिष्ठामो राजन्किं करवागहे

vayaṃ ca sarve sāmātyāḥ kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram |
prasādyābhyupatiṣṭhāmo rājankiṃ karavāgahe

राजंस्त्वमसि संग्रामे गृहीतस्तेन मोक्षितः ।
एतेषां बाहुवीर्येण गावश्च विजितास्त्वया

rājaṃstvamasi saṃgrāme gṛhītastena mokṣitaḥ |
eteṣāṃ bāhuvīryeṇa gāvaśca vijitāstvayā

कुरवो निर्जिता यस्मात्संग्रामेऽमिततेजसः ।
एष तत्सर्वमकरोत्कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः

kuravo nirjitā yasmātsaṃgrāme'mitatejasaḥ |
eṣa tatsarvamakarotkuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

अर्च्याः पूज्याश्च मान्याश्च प्रत्युत्थेयाश्च पाण्डवाः ।
अर्वार्हाश्चाभिवाद्याश्च प्राप्तकालं च मे मतम्

arcyāḥ pūjyāśca mānyāśca pratyuttheyāśca pāṇḍavāḥ |
arvārhāścābhivādyāśca prāptakālaṃ ca me matam

पूज्यतां पूजनीयाश्च महाभागाश्च पाण्डवाः ।
न ह्येते कुपिता शेषं कुर्युराशीविषोपमाः

pūjyatāṃ pūjanīyāśca mahābhāgāśca pāṇḍavāḥ |
na hyete kupitā śeṣaṃ kuryurāśīviṣopamāḥ

तस्माच्छीघ्रं प्रपद्येम कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् ।
प्रसादयाम्यहं तत्र सह पार्थेर्महात्मभिः

tasmācchīghraṃ prapadyema kuntīputraṃ yudhiṣṭhiram |
prasādayāmyahaṃ tatra saha pārthermahātmabhiḥ

उत्तरामग्रतः कृत्वा शिरःस्नातां कृताञ्जलिः ।
जानाम्यहमिदं सर्वमेषां तु बलपौरुषम् ।
कुले च जन्म महति फल्गुनस्य च विक्रमम्

uttarāmagrataḥ kṛtvā śiraḥsnātāṃ kṛtāñjaliḥ |
jānāmyahamidaṃ sarvameṣāṃ tu balapauruṣam |
kule ca janma mahati phalgunasya ca vikramam

उत्तरात्पाण्डवाञ्श्रुत्वा विराटो रिपुसूदनः ।
उत्तरं चापि संप्रेक्ष्य प्राप्तकालमचिन्तयत्

uttarātpāṇḍavāñśrutvā virāṭo ripusūdanaḥ |
uttaraṃ cāpi saṃprekṣya prāptakālamacintayat

ततो विराटः सामात्यः सहपुत्रः सबान्धवः ।
उत्तरामग्रतः कृत्वा शिरःस्नातां कृताञ्जलिः ।
भूमौ निपतितस्तूर्णं पाण्डवस्य समीपतः

tato virāṭaḥ sāmātyaḥ sahaputraḥ sabāndhavaḥ |
uttarāmagrataḥ kṛtvā śiraḥsnātāṃ kṛtāñjaliḥ |
bhūmau nipatitastūrṇaṃ pāṇḍavasya samīpataḥ

प्रसीदतु महाराजो धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः ।
प्रच्छन्नरूपवेषत्वान्नाग्निर्दृष्टस्तृणैर्वृतः

prasīdatu mahārājo dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ |
pracchannarūpaveṣatvānnāgnirdṛṣṭastṛṇairvṛtaḥ

शिरसाऽभिप्रपन्नोस्मि सपुत्रपरिचारकः

śirasā'bhiprapannosmi saputraparicārakaḥ

यदस्माभिरजानद्भिरधिक्षिप्तो महीपतिः ।
अवमत्य कृतं सर्वमज्ञानात्प्राकृते यथा ।
क्षन्तुमर्हसि तत्सर्वं धर्मज्ञो धर्मवत्सल

yadasmābhirajānadbhiradhikṣipto mahīpatiḥ |
avamatya kṛtaṃ sarvamajñānātprākṛte yathā |
kṣantumarhasi tatsarvaṃ dharmajño dharmavatsala

यदिदं मामकं राष्ट्रं पुरं राज्यं च पार्थिव ।
सदण्डकोशं विसृजे तव वश्योस्मि पार्थिव ।
वयं च सर्वे सामात्या भवन्तं शरणं गताः

yadidaṃ māmakaṃ rāṣṭraṃ puraṃ rājyaṃ ca pārthiva |
sadaṇḍakośaṃ visṛje tava vaśyosmi pārthiva |
vayaṃ ca sarve sāmātyā bhavantaṃ śaraṇaṃ gatāḥ

तं धर्मराजः पतितं महीतले
सबन्धुवर्गं प्रसमीक्ष्य पार्थिवम् ।
उवाच वाक्यं परलोकदर्शनः
प्रनष्टमन्युर्गतशोकमत्सरः

taṃ dharmarājaḥ patitaṃ mahītale
sabandhuvargaṃ prasamīkṣya pārthivam |
uvāca vākyaṃ paralokadarśanaḥ
pranaṣṭamanyurgataśokamatsaraḥ

समीक्ष्य तुष्टोस्मि नरेन्द्रसत्तम

samīkṣya tuṣṭosmi narendrasattama

क्षान्तमेतन्महाबाहो यन्मां वदसि पार्थिव ।
न चैव किंचित्पश्यामि विकृतं ते नराधिप

kṣāntametanmahābāho yanmāṃ vadasi pārthiva |
na caiva kiṃcitpaśyāmi vikṛtaṃ te narādhipa

ततो विराटः परमामितुष्टः
समेत्य राज्ञा समयं चकार ।
राज्यं च सर्वं विससर्ज तस्मै
सदण्डकोशं सपुरं महात्मा

tato virāṭaḥ paramāmituṣṭaḥ
sametya rājñā samayaṃ cakāra |
rājyaṃ ca sarvaṃ visasarja tasmai
sadaṇḍakośaṃ sapuraṃ mahātmā