अध्याय 75: पाण्डवों और द्रौपदी का परिचय

यद्येष राजा कौरव्यः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
कतमोऽस्यार्जुनो भ्राता भीमश्च कतमो बली

yadyeṣa rājā kauravyaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
katamo'syārjuno bhrātā bhīmaśca katamo balī

नकुलः सहदेवो वा द्रौपदी वा यशस्विनी ।
यदा ह्यक्षैर्जिता ह्येते नान्तरा श्रूयते कथा

nakulaḥ sahadevo vā draupadī vā yaśasvinī |
yadā hyakṣairjitā hyete nāntarā śrūyate kathā

य एष बललोऽभूत्ते सूपकारश्च ते नृप ।
एष भीमो महाभाग भीमवेगपराक्रमः

ya eṣa balalo'bhūtte sūpakāraśca te nṛpa |
eṣa bhīmo mahābhāga bhīmavegaparākramaḥ

एष क्रोधवशान्हत्वा पर्वते गन्धमादने ।
सौगन्धिकानि पुष्पाणि कृष्णार्थे समुपानयत्

eṣa krodhavaśānhatvā parvate gandhamādane |
saugandhikāni puṣpāṇi kṛṣṇārthe samupānayat

गन्धर्व एष वै हन्ता कीचकानां दुरात्मनाम् ।
व्याघ्रानृक्षान्गजांश्चैव हतवांश्च पुरे तव

gandharva eṣa vai hantā kīcakānāṃ durātmanām |
vyāghrānṛkṣāngajāṃścaiva hatavāṃśca pure tava

हिडिम्बं च बकं चैव किर्मीरं च जटासुरम् ।
हत्वा निष्कण्टकं चक्रे अरण्यं सर्वतः शुभम्

hiḍimbaṃ ca bakaṃ caiva kirmīraṃ ca jaṭāsuram |
hatvā niṣkaṇṭakaṃ cakre araṇyaṃ sarvataḥ śubham

यश्चासीदश्वबन्धस्ते नकुलोऽयं परन्तप ।
गोसङ्ख्यः सहदेवश्च माद्रीपुत्रौ महाबलौ

yaścāsīdaśvabandhaste nakulo'yaṃ parantapa |
gosaṅkhyaḥ sahadevaśca mādrīputrau mahābalau

शृङ्गारवेषारणौ रूपवन्तौ मनस्विनौ ।
नानारथसहस्राणां समर्थौ भरतर्षभौ

śṛṅgāraveṣāraṇau rūpavantau manasvinau |
nānārathasahasrāṇāṃ samarthau bharatarṣabhau

एषा पद्मपलाशाक्षी सुमध्या चारुहासिनी ।
सैरन्ध्री द्रौपदी राजन्यकृते कीचका हताः

eṣā padmapalāśākṣī sumadhyā cāruhāsinī |
sairandhrī draupadī rājanyakṛte kīcakā hatāḥ

द्रुपदस्य प्रिया पुत्री धृष्ट्युम्नस्य चानुजा ।
अग्निकुण्डात्समुद्भूता द्रौपदी त्ववगम्यताम्

drupadasya priyā putrī dhṛṣṭyumnasya cānujā |
agnikuṇḍātsamudbhūtā draupadī tvavagamyatām

अस्त्रज्ञो दुर्लभः कश्चित्केवलं पृथिवीमनु ।
धनुर्भृतामतिश्रेष्ठः कौन्तेयोयं धनंजयः

astrajño durlabhaḥ kaścitkevalaṃ pṛthivīmanu |
dhanurbhṛtāmatiśreṣṭhaḥ kaunteyoyaṃ dhanaṃjayaḥ

एतेन खाण्डवं तस्य ह्यकामस्य शतक्रतोः ।
दग्धं नागवनं चैव सह नागैर्नराधिप

etena khāṇḍavaṃ tasya hyakāmasya śatakratoḥ |
dagdhaṃ nāgavanaṃ caiva saha nāgairnarādhipa

वर्षं च शरवर्षेण वारितं दुर्जयेन वै ।
करमाहारिताः सर्वे पार्थिवाः पृथिवीतले

varṣaṃ ca śaravarṣeṇa vāritaṃ durjayena vai |
karamāhāritāḥ sarve pārthivāḥ pṛthivītale

स्त्रीवेषं कृतवानेष तव राजन्निवेशने ।
बृहन्नलेति यामाहुरर्जुनं जयतांवरम्

strīveṣaṃ kṛtavāneṣa tava rājanniveśane |
bṛhannaleti yāmāhurarjunaṃ jayatāṃvaram

उषिताःस्म सुखं सर्वे तव राजन्निवेशने ।
अज्ञातवासे निभृता गर्भवास इव प्रजाः

uṣitāḥsma sukhaṃ sarve tava rājanniveśane |
ajñātavāse nibhṛtā garbhavāsa iva prajāḥ

यदाऽर्जुनेन ते वीराः कथिताः पञ्च पाण्डवाः ।
पुनरेव च तान्पार्थान्दर्शयामास चोत्तरः

yadā'rjunena te vīrāḥ kathitāḥ pañca pāṇḍavāḥ |
punareva ca tānpārthāndarśayāmāsa cottaraḥ

य एष जाम्बूनदशुद्धगौर-
तनुर्महान्सिंह इव प्रवद्धः ।
प्रचण्डघोणः पृथुदीर्घनेत्र-
स्ताम्रायताक्षः कुरुराज एषः

ya eṣa jāmbūnadaśuddhagaura-
tanurmahānsiṃha iva pravaddhaḥ |
pracaṇḍaghoṇaḥ pṛthudīrghanetra-
stāmrāyatākṣaḥ kururāja eṣaḥ

अयं पुनर्मत्तगजेन्द्रगामी
प्रतप्तचामीकरशुद्धगौरः ।
पृथ्वायतांसो गुरुदीर्घबाहु-
र्वृकोदरः पश्यत पश्यतैनम्

ayaṃ punarmattagajendragāmī
prataptacāmīkaraśuddhagauraḥ |
pṛthvāyatāṃso gurudīrghabāhu-
rvṛkodaraḥ paśyata paśyatainam

यस्त्वेव पार्श्वेऽस्य महाधनुष्मा-
ञ्श्यामो युवा वारणयूथपोपमः ।
सिंहोन्नतांसो गजराजगामी
पद्मायताक्षोऽर्जुन एष वीरः

yastveva pārśve'sya mahādhanuṣmā-
ñśyāmo yuvā vāraṇayūthapopamaḥ |
siṃhonnatāṃso gajarājagāmī
padmāyatākṣo'rjuna eṣa vīraḥ

राज्ञः समीपे पुरुषोत्तमौ तु
यमाविमौ विष्णुमहेन्द्रकलौ ।
मनुष्यलोके सकले समोऽस्ति
ययोर्न रूपे न बले न शीले

rājñaḥ samīpe puruṣottamau tu
yamāvimau viṣṇumahendrakalau |
manuṣyaloke sakale samo'sti
yayorna rūpe na bale na śīle

आभ्यां तु पार्श्वे कनकोत्तमाङ्गी
यैषा प्रभा मूर्तिमतीव गौरी ।
नीलोत्पलाभा सुरदेवतेव
कृष्णा स्थिता मूर्तिमतीव लक्ष्मीः

ābhyāṃ tu pārśve kanakottamāṅgī
yaiṣā prabhā mūrtimatīva gaurī |
nīlotpalābhā suradevateva
kṛṣṇā sthitā mūrtimatīva lakṣmīḥ

एवं निवेद्य तान्पार्थान्पाण्डवान्पञ्च भूपतेः ।
ततोऽर्जुनस्य वैराटिः कथयामास विक्रमम्

evaṃ nivedya tānpārthānpāṇḍavānpañca bhūpateḥ |
tato'rjunasya vairāṭiḥ kathayāmāsa vikramam

अयं स द्विषतां मध्ये मृगाणामिव केसरी ।
अचरद्रथबृन्देषु निघ्नंस्तेषां परावरान्

ayaṃ sa dviṣatāṃ madhye mṛgāṇāmiva kesarī |
acaradrathabṛndeṣu nighnaṃsteṣāṃ parāvarān

अनेन विद्धा मातङ्गा महामेघोपमास्तदा ।
हिरण्यकक्ष्याः संग्रामे दन्ताभ्यामगमन्महीम्

anena viddhā mātaṅgā mahāmeghopamāstadā |
hiraṇyakakṣyāḥ saṃgrāme dantābhyāmagamanmahīm

अनेन विजिता गावो निर्जिताः कुरवो युधि ।
अस्य शङ्खस्य शब्देन कर्णौ मे बधिरीकृतौ

anena vijitā gāvo nirjitāḥ kuravo yudhi |
asya śaṅkhasya śabdena karṇau me badhirīkṛtau

जायते रोमर्षो मे संस्मृत्यास्य धनुर्ध्वनिम् ।
ध्वजस्य वानरं भूतैराक्रोशन्तं सहानुगैः

jāyate romarṣo me saṃsmṛtyāsya dhanurdhvanim |
dhvajasya vānaraṃ bhūtairākrośantaṃ sahānugaiḥ

नाददानं शरान्घोरान्न मुञ्चन्तं शरोत्करान् ।
न कार्मुकं विकर्षन्तमेनं पश्यामि संयुगे

nādadānaṃ śarānghorānna muñcantaṃ śarotkarān |
na kārmukaṃ vikarṣantamenaṃ paśyāmi saṃyuge

एतद्धनुःप्रमुक्ताश्च शराः पुङ्खानुपुङ्खिनः ।
नालक्ष्येषु रणे पेतुर्नाराचा रक्तभोजनाः

etaddhanuḥpramuktāśca śarāḥ puṅkhānupuṅkhinaḥ |
nālakṣyeṣu raṇe peturnārācā raktabhojanāḥ

तीक्ष्णनाराचसंकृत्तशिरोबाहूरुवक्षसाम् ।
कलेबराणि दृश्यन्ते योधानां साश्वसादिनां

tīkṣṇanārācasaṃkṛttaśirobāhūruvakṣasām |
kalebarāṇi dṛśyante yodhānāṃ sāśvasādināṃ

अनेन तटिनी तत्र शोणिताम्बुप्रवाहिनी ।
प्रवर्तिता भीमरूपा यां स्मृत्वाऽद्यापि मे मनः ।
प्रकम्पते चण्डवायुकम्पिता कदली यथा

anena taṭinī tatra śoṇitāmbupravāhinī |
pravartitā bhīmarūpā yāṃ smṛtvā'dyāpi me manaḥ |
prakampate caṇḍavāyukampitā kadalī yathā

अनेन राजन्वीरेण भीष्मद्रोणमुखा रथाः ।
दुर्योधनेन सहिता निर्जिता भीमकर्मणा

anena rājanvīreṇa bhīṣmadroṇamukhā rathāḥ |
duryodhanena sahitā nirjitā bhīmakarmaṇā

अयं भीतं द्रवन्तं मां देवपुत्रो न्यवारयत् ।
यस्य बाहुबलेनास्मि जीवन्प्रत्यागतः पुरम्

ayaṃ bhītaṃ dravantaṃ māṃ devaputro nyavārayat |
yasya bāhubalenāsmi jīvanpratyāgataḥ puram

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा मात्स्यराजः प्रतापवान् ।
धनंजयं परिष्वज्य पाण्डवानथ सर्वशः

tasya tadvacanaṃ śrutvā mātsyarājaḥ pratāpavān |
dhanaṃjayaṃ pariṣvajya pāṇḍavānatha sarvaśaḥ

धर्मराजं नमस्कृत्य राजा राज्येऽभिषेचितम् ।
नातृप्यद्दर्शने तेषां विराटो वाहिनीपतिः

dharmarājaṃ namaskṛtya rājā rājye'bhiṣecitam |
nātṛpyaddarśane teṣāṃ virāṭo vāhinīpatiḥ

अविभक्तं भवद्भिर्मे न सन्देहो नराधिपाः

avibhaktaṃ bhavadbhirme na sandeho narādhipāḥ