अध्याय 66: घायल दुर्योधन भागता है, अर्जुन फटकारते हैं

दक्षिणामेव तु दिशं हयानुत्तर वाहय ।
पुरा सार्थी भवत्येषामयं शब्दोऽत्र तिष्ठताम्

dakṣiṇāmeva tu diśaṃ hayānuttara vāhaya |
purā sārthī bhavatyeṣāmayaṃ śabdo'tra tiṣṭhatām

अश्चत्थाम्नः प्रतिरथं प्राचीमुद्याहि सारथे ।
अचिराद्द्रष्टुमिच्छामि गुरुपुत्रं यशस्विनम्

aścatthāmnaḥ pratirathaṃ prācīmudyāhi sārathe |
acirāddraṣṭumicchāmi guruputraṃ yaśasvinam

मोहयित्वा तु तान्सर्वान्धनुर्घोषेण पाण्डवः ।
प्रसव्यं चैवमावृत्य क्रोशार्धं प्राद्रवत्तदा

mohayitvā tu tānsarvāndhanurghoṣeṇa pāṇḍavaḥ |
prasavyaṃ caivamāvṛtya krośārdhaṃ prādravattadā

यथा सततगो वायुः सुपर्णश्चापि शीघ्रगः ।
तथा पार्थरथः शीघ्रमाकाशे पर्यवर्तत

yathā satatago vāyuḥ suparṇaścāpi śīghragaḥ |
tathā pārtharathaḥ śīghramākāśe paryavartata

मुहूर्तोपरते शब्दे प्रतियाते धनञ्जये ।
हस्त्यश्वरथपादातं पुरस्कृत्य महारथाः

muhūrtoparate śabde pratiyāte dhanañjaye |
hastyaśvarathapādātaṃ puraskṛtya mahārathāḥ

द्रोणभीष्ममुखाः सर्वे सैन्यानां जघने ययुः ।
यत्ताः पार्थमपश्यन्तः सहिताः शरविक्षताः

droṇabhīṣmamukhāḥ sarve sainyānāṃ jaghane yayuḥ |
yattāḥ pārthamapaśyantaḥ sahitāḥ śaravikṣatāḥ

दिष्ट्या दुर्योधनो मुक्तः सैन्यं भूयिष्ठमागतम् ।
क्रोशमात्रमतिक्रम्य बलमन्वानयामहे ।
यात यत्र वनं गुल्मं नदीमन्वश्मकां प्रति

diṣṭyā duryodhano muktaḥ sainyaṃ bhūyiṣṭhamāgatam |
krośamātramatikramya balamanvānayāmahe |
yāta yatra vanaṃ gulmaṃ nadīmanvaśmakāṃ prati

अथ दुर्योधनो दृष्ट्वा भग्नं स्वं बलमाहवे ।
अमृष्यमाणः क्रोधेन प्रतिमार्गन्धनञ्जयम्

atha duryodhano dṛṣṭvā bhagnaṃ svaṃ balamāhave |
amṛṣyamāṇaḥ krodhena pratimārgandhanañjayam

न्यवर्तत कुरुश्रेष्ठ स्वेनानीकेन संवृतः ।
वार्यमाणो दुराधर्षैर्भीष्मद्रोणकृपैर्भृशम्

nyavartata kuruśreṣṭha svenānīkena saṃvṛtaḥ |
vāryamāṇo durādharṣairbhīṣmadroṇakṛpairbhṛśam

ततोऽर्जुनश्चित्रमुदारवेगं समीक्ष्य गाण्डीवमुवाच वाक्यम् ।
भोगीन्द्रकल्पं भुवनेषु रूढमभेद्यमच्छेद्यमदाह्यमाजौ

tato'rjunaścitramudāravegaṃ samīkṣya gāṇḍīvamuvāca vākyam |
bhogīndrakalpaṃ bhuvaneṣu rūḍhamabhedyamacchedyamadāhyamājau

इदं त्विदानीमनयं कुरूणां शिवं धनुः शत्रुनिबर्हणं च ।
अत्याशुगं वेगवदाशुकर्तृ अवारणीयं महते रणाय

idaṃ tvidānīmanayaṃ kurūṇāṃ śivaṃ dhanuḥ śatrunibarhaṇaṃ ca |
atyāśugaṃ vegavadāśukartṛ avāraṇīyaṃ mahate raṇāya

प्रदारणं शत्रुवरूथिनीनामनीकजित्संयति वज्रकल्पम् ।
वैधव्यदं शत्रुनितम्बिनीनां मुखप्रदं कौरववंशजानाम्

pradāraṇaṃ śatruvarūthinīnāmanīkajitsaṃyati vajrakalpam |
vaidhavyadaṃ śatrunitambinīnāṃ mukhapradaṃ kauravavaṃśajānām

प्रयाहि यत्रैष सुयोधनो हि तं पातयिष्यामि शरैः सुतीक्ष्णैः ।
आचार्यपुत्रं च सुयोधनं च पितामहं सूतसुतं च सङ्ख्ये ।
द्रोणं कृपं चैव निवार्य सर्वाञ्शिरो हरिष्यामि सुयोधनस्य

prayāhi yatraiṣa suyodhano hi taṃ pātayiṣyāmi śaraiḥ sutīkṣṇaiḥ |
ācāryaputraṃ ca suyodhanaṃ ca pitāmahaṃ sūtasutaṃ ca saṅkhye |
droṇaṃ kṛpaṃ caiva nivārya sarvāñśiro hariṣyāmi suyodhanasya

तदुत्तरश्चित्रमुदारवेगं धनुश्च दृष्ट्वा निशिताञ्शरांश्च ।
भीतोऽब्रवीदर्जुनमाजिमध्ये नाहं तवाश्वान्विषहे नियन्तुम्

taduttaraścitramudāravegaṃ dhanuśca dṛṣṭvā niśitāñśarāṃśca |
bhīto'bravīdarjunamājimadhye nāhaṃ tavāśvānviṣahe niyantum

तमब्रवीन्मात्स्यसुतं प्रहस्य गाण्डीवधन्वा द्विषतां निहन्ता ।
मया सहायेन कुतो भयं ते प्रेह्युत्तराश्वानुपमन्त्रयस्व

tamabravīnmātsyasutaṃ prahasya gāṇḍīvadhanvā dviṣatāṃ nihantā |
mayā sahāyena kuto bhayaṃ te prehyuttarāśvānupamantrayasva

आश्वासितस्तेन धनञ्जयेन वैराटिरश्वानतुदञ्जवेन ।
विष्फारयंस्तद्धनुरुग्रवेगं युयुत्समानः पुनरेव जिष्णुः

āśvāsitastena dhanañjayena vairāṭiraśvānatudañjavena |
viṣphārayaṃstaddhanurugravegaṃ yuyutsamānaḥ punareva jiṣṇuḥ

गाण्डीवशब्देन तु तत्रतत्र भूमौ निषेदुर्बहवोऽतिवेलम् ।
शङ्खस्य शब्देन तु वानरस्य शब्देन ते योधवराः समन्तात्

gāṇḍīvaśabdena tu tatratatra bhūmau niṣedurbahavo'tivelam |
śaṅkhasya śabdena tu vānarasya śabdena te yodhavarāḥ samantāt

एषोऽतिमानी धृतराष्ट्रपुत्रः सेनामुखे सर्वसमृद्धतेजाः ।
पराजयं नित्यममृष्यमाणो निवर्तते युद्धमनाः पुरस्तात्

eṣo'timānī dhṛtarāṣṭraputraḥ senāmukhe sarvasamṛddhatejāḥ |
parājayaṃ nityamamṛṣyamāṇo nivartate yuddhamanāḥ purastāt

तमेव याहि प्रसमीक्ष्य युक्तः सुयोधनं तत्र सहानुजं च

tameva yāhi prasamīkṣya yuktaḥ suyodhanaṃ tatra sahānujaṃ ca

तमापतन्तं प्रसमीक्ष्य सर्वे कुरुप्रवीराः सहसाऽभ्यगच्छन् ।
प्रहस्य वीरः स तु तानतीत्य दुर्योधने द्वौ निचखान बाणौ

tamāpatantaṃ prasamīkṣya sarve kurupravīrāḥ sahasā'bhyagacchan |
prahasya vīraḥ sa tu tānatītya duryodhane dvau nicakhāna bāṇau

तेनार्दितो नाग इव प्रभिन्नः पार्थेन विद्धो धृतराष्ट्रपुत्रः ।
युयुत्समानोऽतिरथेन सङ्ख्ये स्वयं विगृह्यार्जुनमाससाद

tenārdito nāga iva prabhinnaḥ pārthena viddho dhṛtarāṣṭraputraḥ |
yuyutsamāno'tirathena saṅkhye svayaṃ vigṛhyārjunamāsasāda

स भीमधन्वानमुदग्रवेगो धनञ्जयं शत्रुशतैरजेयम् ।
आकर्णपूर्णायतचोदितेन भल्लेन विव्याध ललाटमध्ये

sa bhīmadhanvānamudagravego dhanañjayaṃ śatruśatairajeyam |
ākarṇapūrṇāyatacoditena bhallena vivyādha lalāṭamadhye

स तेन बाणेन समर्पितेन जाम्बूनदाभेन सुसंहितेन ।
रराज पार्थो रुधिरं क्षरन्वै यथैकरश्मिर्भगवान्दिवार्कः

sa tena bāṇena samarpitena jāmbūnadābhena susaṃhitena |
rarāja pārtho rudhiraṃ kṣaranvai yathaikaraśmirbhagavāndivārkaḥ

अथास्य बाणेन विदारितस्य प्रादुर्वभूवास्रमजस्रमुष्णम् ।
सा तस्य जाम्बूनदपुष्पचित्रा मालेव धाराऽभिविराजते स्म

athāsya bāṇena vidāritasya prādurvabhūvāsramajasramuṣṇam |
sā tasya jāmbūnadapuṣpacitrā māleva dhārā'bhivirājate sma

स तेन बाणाभिहतस्तरस्वी दुयोधनेनोद्धतमन्युवेगः ।
शरानुपादाय विषाग्निकल्पान्विव्याध राजानमदीनसत्वः

sa tena bāṇābhihatastarasvī duyodhanenoddhatamanyuvegaḥ |
śarānupādāya viṣāgnikalpānvivyādha rājānamadīnasatvaḥ

दुर्योधनश्चापि तमुग्रतेजाः पार्थश्च दुर्योधनमेकवीरः ।
अन्योन्यमाजौ पुरुषप्रवीरौ सम समाजघ्नतुराजमीढौ

duryodhanaścāpi tamugratejāḥ pārthaśca duryodhanamekavīraḥ |
anyonyamājau puruṣapravīrau sama samājaghnaturājamīḍhau

ततः प्रभिन्नेन महागजेन महीधराभेन पुनर्विकर्णः ।
रथैश्चतुर्भिर्गजपादरक्षैः कुन्तीसुतं पाण्डवमभ्यधावत्

tataḥ prabhinnena mahāgajena mahīdharābhena punarvikarṇaḥ |
rathaiścaturbhirgajapādarakṣaiḥ kuntīsutaṃ pāṇḍavamabhyadhāvat

तमापतन्तं त्वरितं गजेन्द्रं धनञ्जयः कुम्भललाटमध्ये ।
आकर्णपूर्णेन दृढायसेन बाणेन विव्याध भृशं तु वीरः

tamāpatantaṃ tvaritaṃ gajendraṃ dhanañjayaḥ kumbhalalāṭamadhye |
ākarṇapūrṇena dṛḍhāyasena bāṇena vivyādha bhṛśaṃ tu vīraḥ

पार्थेन सृष्टः स तु गृध्रपत्रो ह्यापुङ्खदेशं प्रविवेश नागम् ।
विदार्य शैलप्रवरप्रकाशं यथाऽशनिः पर्वतमिन्द्रसृष्टः

pārthena sṛṣṭaḥ sa tu gṛdhrapatro hyāpuṅkhadeśaṃ praviveśa nāgam |
vidārya śailapravaraprakāśaṃ yathā'śaniḥ parvatamindrasṛṣṭaḥ

शरप्रतप्तः स तु नागराजः प्रवेपिताङ्गो व्यथितान्तरात्मा ।
संसीदमानो निपपात भूमौ वज्राहतं शृङ्गमिवाचलस्य

śaraprataptaḥ sa tu nāgarājaḥ pravepitāṅgo vyathitāntarātmā |
saṃsīdamāno nipapāta bhūmau vajrāhataṃ śṛṅgamivācalasya

निपातिते दन्तिवरे पृथिव्यां त्रासाद्विकर्णः सहसाऽवतीर्य ।
तूर्णं पदान्यष्टशतानि गत्वा विविंशतेः स्यन्दनमारुरोह

nipātite dantivare pṛthivyāṃ trāsādvikarṇaḥ sahasā'vatīrya |
tūrṇaṃ padānyaṣṭaśatāni gatvā viviṃśateḥ syandanamāruroha

निहत्य नागं तु शरेण तेन वज्रोपमेनाद्रिवरप्रकाशम् ।
तथाविधेनैव शरेण पार्थो दुर्योधनं वक्षसि निर्बिभेद

nihatya nāgaṃ tu śareṇa tena vajropamenādrivaraprakāśam |
tathāvidhenaiva śareṇa pārtho duryodhanaṃ vakṣasi nirbibheda

हते गजे राजनि चैव भिन्ने भग्ने विकर्णे च सपादरक्षे ।
गाण्डीवमुक्तैर्विशिखैः प्रभिन्नास्ते योधमुख्याः सहसा प्रजग्मुः

hate gaje rājani caiva bhinne bhagne vikarṇe ca sapādarakṣe |
gāṇḍīvamuktairviśikhaiḥ prabhinnāste yodhamukhyāḥ sahasā prajagmuḥ

दृष्ट्वैव बाणेन हतं च नागं योधांश्च सर्वान्नृपतिर्निरीक्ष्य ।
रथं समावृत्य कुरग्नवीरो रणात्प्रदुद्राव यतो न पार्थः

dṛṣṭvaiva bāṇena hataṃ ca nāgaṃ yodhāṃśca sarvānnṛpatirnirīkṣya |
rathaṃ samāvṛtya kuragnavīro raṇātpradudrāva yato na pārthaḥ

तं भीतरूपं त्वरितं व्रजन्तं दुर्योधनं शत्रुगणावमर्दी ।
अन्वाह्वयद्योद्धुमनाः किरीटी बाणाभिविद्धं रुधिरं वमन्तम्

taṃ bhītarūpaṃ tvaritaṃ vrajantaṃ duryodhanaṃ śatrugaṇāvamardī |
anvāhvayadyoddhumanāḥ kirīṭī bāṇābhividdhaṃ rudhiraṃ vamantam

तस्मिन्महेष्वासवरेऽतिविद्धे धनञ्जयेनाप्रतिमेन युद्धे ।
सर्वाणि सैन्यानि भयार्दितानि त्रासं ययुः पार्थमुदीक्ष्य तानि

tasminmaheṣvāsavare'tividdhe dhanañjayenāpratimena yuddhe |
sarvāṇi sainyāni bhayārditāni trāsaṃ yayuḥ pārthamudīkṣya tāni

ततस्तु ते शान्तिपराश्च सर्वे दृष्ट्वाऽर्जुनं नागमिव प्रभिन्नम् ।
उच्चैर्नदन्तं बलमत्तमाजौ मध्ये स्थितं सिंहमिवर्षभाणाम्

tatastu te śāntiparāśca sarve dṛṣṭvā'rjunaṃ nāgamiva prabhinnam |
uccairnadantaṃ balamattamājau madhye sthitaṃ siṃhamivarṣabhāṇām

गाण्डीवशब्देन तु पाण्डवस्य योधा निपेतुः सहसा रथेभ्यः ।
भयार्दिताः पार्थशराभितप्ताः सिंहाभिपन्ना इव वारणेन्द्राः

gāṇḍīvaśabdena tu pāṇḍavasya yodhā nipetuḥ sahasā rathebhyaḥ |
bhayārditāḥ pārthaśarābhitaptāḥ siṃhābhipannā iva vāraṇendrāḥ

संरक्तनेत्रः पुनरिन्द्रकर्मा वैकर्तनं द्वादशभिः पृषत्कैः ।
वित्रास्य तेषां द्रवतां समैक्षद्दुःशासनं चैकरथेन पार्थः

saṃraktanetraḥ punarindrakarmā vaikartanaṃ dvādaśabhiḥ pṛṣatkaiḥ |
vitrāsya teṣāṃ dravatāṃ samaikṣadduḥśāsanaṃ caikarathena pārthaḥ

कर्णोऽब्रवीत्पार्थशराभितप्तो दुर्योधनं दुष्प्रसहं च दृष्ट्वा ।
दृष्टोऽर्जुनोऽयं प्रतियाम शीघ्रं श्रेयो विधास्याम इतो गतेन

karṇo'bravītpārthaśarābhitapto duryodhanaṃ duṣprasahaṃ ca dṛṣṭvā |
dṛṣṭo'rjuno'yaṃ pratiyāma śīghraṃ śreyo vidhāsyāma ito gatena

मन्ये त्वया तात कृतं च कार्यं यदर्जुनोऽस्माभिरिहाद्य दृष्टः ।
भूयो वनं गच्छतु सव्यसाची पश्यामि पूर्णं समयं न तेषाम्

manye tvayā tāta kṛtaṃ ca kāryaṃ yadarjuno'smābhirihādya dṛṣṭaḥ |
bhūyo vanaṃ gacchatu savyasācī paśyāmi pūrṇaṃ samayaṃ na teṣām

शरार्दितास्ते युधि पाण्डवेन प्रससुरन्योन्यमथाह्वयन्तः ।
कर्णोऽब्रवीदापतत्येष जिष्णुर्दुर्योधनं संपरिवार्य यामः

śarārditāste yudhi pāṇḍavena prasasuranyonyamathāhvayantaḥ |
karṇo'bravīdāpatatyeṣa jiṣṇurduryodhanaṃ saṃparivārya yāmaḥ

सर्वास्त्रविद्वारणयूथपाभः काले प्रहर्ता युधि शात्रवाणाम् ।
अयं च पार्थः पुनरागतो नो मूलं च रक्ष्यं भरतर्षभाणाम्

sarvāstravidvāraṇayūthapābhaḥ kāle prahartā yudhi śātravāṇām |
ayaṃ ca pārthaḥ punarāgato no mūlaṃ ca rakṣyaṃ bharatarṣabhāṇām

समीक्ष्य पार्थं तरसाऽऽपतन्तं दुर्योधनः कालमिवात्तशस्त्रम् ।
भयार्तरूपः शरणं प्रपेदे द्रोणं च कर्णं च कृपं च भीष्मम्

samīkṣya pārthaṃ tarasā''patantaṃ duryodhanaḥ kālamivāttaśastram |
bhayārtarūpaḥ śaraṇaṃ prapede droṇaṃ ca karṇaṃ ca kṛpaṃ ca bhīṣmam

तं भीतरूपं शरणं व्रजन्तं दुर्योधनं शत्रुसहो निषङ्गी ।
इत्यब्रवीत्प्रीतमनाः किरीटी बाणाभितप्तं रुधिरं वमन्तम्

taṃ bhītarūpaṃ śaraṇaṃ vrajantaṃ duryodhanaṃ śatrusaho niṣaṅgī |
ityabravītprītamanāḥ kirīṭī bāṇābhitaptaṃ rudhiraṃ vamantam

विहाय कीर्तिं च यशश्च लोके युद्धात्परावृत्य पलायसे किम् ।
न नन्दयिष्यन्ति तवाहतानि तूर्याणि युद्धादवरोपितस्य

vihāya kīrtiṃ ca yaśaśca loke yuddhātparāvṛtya palāyase kim |
na nandayiṣyanti tavāhatāni tūryāṇi yuddhādavaropitasya

न भोक्ष्यसे सोऽद्य महीं समग्रां यानानि वस्त्राण्यथ भोजनानि ।
कल्याणगन्धीनि च चन्दनानि युद्धात्परावृत्य तु भोक्ष्यसे किम् ।
सुवर्णमाल्यानि च कुण्डलानि हारांश्च वैडूर्यकृतोपधानान्

na bhokṣyase so'dya mahīṃ samagrāṃ yānāni vastrāṇyatha bhojanāni |
kalyāṇagandhīni ca candanāni yuddhātparāvṛtya tu bhokṣyase kim |
suvarṇamālyāni ca kuṇḍalāni hārāṃśca vaiḍūryakṛtopadhānān

च्युतरा युद्धान्न तु शङ्खशब्दास्तथा भविष्यन्ति तवाद्य पाप ।
न भोगहेतोर्वरचन्दनं च स्त्रियश्च मुख्या मधुरप्रलापाः ।
युद्धात्प्रयातस्य नरेन्द्रसूनो परे च लोके फलिता न चेह

cyutarā yuddhānna tu śaṅkhaśabdāstathā bhaviṣyanti tavādya pāpa |
na bhogahetorvaracandanaṃ ca striyaśca mukhyā madhurapralāpāḥ |
yuddhātprayātasya narendrasūno pare ca loke phalitā na ceha

युधिष्ठिरस्यास्मि निदेशकारी पार्थस्तृतीयो युधि च स्थिरोस्मि ।
तदर्थमावृत्य मुखं प्रयच्छनरेन्द्रवृत्तं स्मर धार्तराष्ट्रः

yudhiṣṭhirasyāsmi nideśakārī pārthastṛtīyo yudhi ca sthirosmi |
tadarthamāvṛtya mukhaṃ prayacchanarendravṛttaṃ smara dhārtarāṣṭraḥ

मोघं तवैतद्भुवि नामधेयं दुर्योधनेतीह कृतं पुरस्तात् ।
दुर्योधनस्त्वं प्रथितोसि नाम्ना सुयोधनः सन्निकृतिप्रधानः ।

moghaṃ tavaitadbhuvi nāmadheyaṃ duryodhanetīha kṛtaṃ purastāt |
duryodhanastvaṃ prathitosi nāmnā suyodhanaḥ sannikṛtipradhānaḥ |

न ते पुरस्तादथ पृष्ठतो वा पश्यामि दुर्योधन रक्षितारम् ।
परीप्स युद्धेन कुरुप्रवीर प्राणान्मया बाणबलाभितप्तान्

na te purastādatha pṛṣṭhato vā paśyāmi duryodhana rakṣitāram |
parīpsa yuddhena kurupravīra prāṇānmayā bāṇabalābhitaptān