अध्याय 67: सम्मोहन अस्त्र और कौरवों की वापसी

आहूयमानस्तु स तेन सङ्ख्ये महात्मना वै धृ
निवर्तितश्चापि गिराङ्कुशेन गजो मदोन्मत्त इवाङ्कुशेन

āhūyamānastu sa tena saṅkhye mahātmanā vai dhṛ
nivartitaścāpi girāṅkuśena gajo madonmatta ivāṅkuśena

सोमृष्यमाणो वचसाऽभिमृष्टो महारथेनातिरथस्तरस्वी ।
ततः स पर्याववृते रथेन भोगी यथा पादतलाभिमृष्टः

somṛṣyamāṇo vacasā'bhimṛṣṭo mahārathenātirathastarasvī |
tataḥ sa paryāvavṛte rathena bhogī yathā pādatalābhimṛṣṭaḥ

ततो दुर्योधनः क्रुद्धो विक्षिपन्धनुरुत्तमम् ।
धृतिं कृत्वा सुविपुलां प्रत्युवाच पऩञ्जयम्

tato duryodhanaḥ kruddho vikṣipandhanuruttamam |
dhṛtiṃ kṛtvā suvipulāṃ pratyuvāca paṉañjayam

सोहमिन्द्रादभिक्रुद्धान्न बिभेमीह भारत ।
भुक्त्वा सुविपुलं राज्यं वित्तानि च सुखानि च ।
किमर्थं युद्धसमये पलापिष्ये नरोत्तम

sohamindrādabhikruddhānna bibhemīha bhārata |
bhuktvā suvipulaṃ rājyaṃ vittāni ca sukhāni ca |
kimarthaṃ yuddhasamaye palāpiṣye narottama

एवमुक्त्वा महाराजः प्रत्ययुध्यत भारत ।
संन्यवर्तत शीघ्राश्वस्तोत्रार्दित इव द्विपः

evamuktvā mahārājaḥ pratyayudhyata bhārata |
saṃnyavartata śīghrāśvastotrārdita iva dvipaḥ

आक्रान्तभोगस्तेजस्वी धनुर्वक्र इवोरगः ।
रथं रथेन संगम्य योधयामास पाण्डवम्

ākrāntabhogastejasvī dhanurvakra ivoragaḥ |
rathaṃ rathena saṃgamya yodhayāmāsa pāṇḍavam

तं प्रेक्ष्य कर्णः परिवर्तमानं निवृत्य संस्तम्भितसर्वगात्रम् ।
दुर्योधनं दक्षिणतोऽन्वरक्षत्पार्थान्महाबाहुरधिज्यधन्वा

taṃ prekṣya karṇaḥ parivartamānaṃ nivṛtya saṃstambhitasarvagātram |
duryodhanaṃ dakṣiṇato'nvarakṣatpārthānmahābāhuradhijyadhanvā

गान्धारराजः शकुनिर्निवृत्य द्रौणिश्च सर्वास्त्रविदां वरिष्ठः ।
ररक्षतुः कौरवमभ्युपेत्य पार्थान्नृवीरौ युधि सव्यतश्च

gāndhārarājaḥ śakunirnivṛtya drauṇiśca sarvāstravidāṃ variṣṭhaḥ |
rarakṣatuḥ kauravamabhyupetya pārthānnṛvīrau yudhi savyataśca

भीष्मस्ततः शान्तनवो विवृत्य हिरण्यकक्ष्यांस्त्वरया तुरंगान् ।
दुर्योधनं पश्चिमतो ररक्ष पार्थान्महाबाहुरधिज्यधन्वा

bhīṣmastataḥ śāntanavo vivṛtya hiraṇyakakṣyāṃstvarayā turaṃgān |
duryodhanaṃ paścimato rarakṣa pārthānmahābāhuradhijyadhanvā

द्रोणः कृपश्चैव विविंशतिश्च दुःशासनश्चैव निवृत्य शीघ्रम् ।
सर्वे पुरस्तात्प्रणिधाय बाणान्दुर्योधनार्थं त्वरिताऽभ्युपेयुः

droṇaḥ kṛpaścaiva viviṃśatiśca duḥśāsanaścaiva nivṛtya śīghram |
sarve purastātpraṇidhāya bāṇānduryodhanārthaṃ tvaritā'bhyupeyuḥ

सर्वाण्यनीकानि निवर्तितानि संप्रेक्ष्य पूर्णौघनिभानि पार्थः ।
हंसो महामेघमिवापतन्तं धनञ्जयः प्रत्यपतत्तरस्वी

sarvāṇyanīkāni nivartitāni saṃprekṣya pūrṇaughanibhāni pārthaḥ |
haṃso mahāmeghamivāpatantaṃ dhanañjayaḥ pratyapatattarasvī

ते सर्वतः संपरिवार्य पार्थमस्त्राणि दिव्यानि समाददानाः ।
ववर्षुरभ्येत्य शरैः समग्रैर्मेघा यथा भूधरमम्बुवेगैः

te sarvataḥ saṃparivārya pārthamastrāṇi divyāni samādadānāḥ |
vavarṣurabhyetya śaraiḥ samagrairmeghā yathā bhūdharamambuvegaiḥ

ततोऽस्रमस्त्रेण निवार्य तेषां गाण्डीवधन्वा कुरुपुङ्गवानाम् ।
संमोहनं शत्रुसहोऽन्यदस्त्रं प्रादुश्चकारैन्द्रमवारणीयम्

tato'sramastreṇa nivārya teṣāṃ gāṇḍīvadhanvā kurupuṅgavānām |
saṃmohanaṃ śatrusaho'nyadastraṃ prāduścakāraindramavāraṇīyam

ततो दिशश्चानुदिशो निवार्य शरैः सुघोरैर्निशितैः सुपुङ्खैः ।
गाण्डीवशब्देन मनांसि तेषां महाबलं प्रवथयांचकार

tato diśaścānudiśo nivārya śaraiḥ sughorairniśitaiḥ supuṅkhaiḥ |
gāṇḍīvaśabdena manāṃsi teṣāṃ mahābalaṃ pravathayāṃcakāra

ततः पुनर्भीमरवं निगृह्य दोर्भ्यां महाशङ्खमुदारघोषम् ।
व्यनादयन्संप्रदिशो दिशः खं भुवं च पार्थो द्विषतां निहन्ता

tataḥ punarbhīmaravaṃ nigṛhya dorbhyāṃ mahāśaṅkhamudāraghoṣam |
vyanādayansaṃpradiśo diśaḥ khaṃ bhuvaṃ ca pārtho dviṣatāṃ nihantā

संमोहनास्त्रप्रभवैः शरौघैर्विनष्टदेहाश्च निपत्य योधाः ।
निःसत्ववेगाः कुरुराजसैन्याः कुडयोपमास्तस्थुरनीहमानाः

saṃmohanāstraprabhavaiḥ śaraughairvinaṣṭadehāśca nipatya yodhāḥ |
niḥsatvavegāḥ kururājasainyāḥ kuḍayopamāstasthuranīhamānāḥ

ते शङ्खनादेन कुरुप्रवीराः संमोहिताः पार्थसमीरितेन ।
उत्सृज्य चापानि दुरासदानि सर्वे तदा मोहपरा बभूवुः

te śaṅkhanādena kurupravīrāḥ saṃmohitāḥ pārthasamīritena |
utsṛjya cāpāni durāsadāni sarve tadā mohaparā babhūvuḥ

ततो विसंज्ञानि परेषु पार्थः संस्मृत्य संदेशमथोत्तरायाः ।
निर्याहि वाहादिति मात्स्यपुत्रमुवाच यावत्कुरवो विसंज्ञाः

tato visaṃjñāni pareṣu pārthaḥ saṃsmṛtya saṃdeśamathottarāyāḥ |
niryāhi vāhāditi mātsyaputramuvāca yāvatkuravo visaṃjñāḥ

आचार्यशारद्वतयोः सुशुक्ले कर्णस्य पीतं रुचिरं च वस्त्रम् ।
द्रौणेश्च राज्ञश्च तथैव नीले वस्त्रे समादत्स्व नरप्रवीर

ācāryaśāradvatayoḥ suśukle karṇasya pītaṃ ruciraṃ ca vastram |
drauṇeśca rājñaśca tathaiva nīle vastre samādatsva narapravīra

भीष्मस्य संज्ञां तु तथैव मन्ये जानाति मेऽस्त्रप्रतिघातमेषः ।
एतस्य वाहान्कुरु सव्यतस्त्वमेवं प्रयातव्यममूढसंज्ञैः

bhīṣmasya saṃjñāṃ tu tathaiva manye jānāti me'strapratighātameṣaḥ |
etasya vāhānkuru savyatastvamevaṃ prayātavyamamūḍhasaṃjñaiḥ

रश्मीन्समुत्सृज्य ततो महात्मा रथादवप्लुत्य विराटपुत्रः ।
वस्त्राण्युपादाय महारथानां नानाविधान्यद्भुतवर्णकानि

raśmīnsamutsṛjya tato mahātmā rathādavaplutya virāṭaputraḥ |
vastrāṇyupādāya mahārathānāṃ nānāvidhānyadbhutavarṇakāni

महान्ति चीनांशुदुकूलकानि पट्टांशुकानि विविधानि मनोज्ञकानि ।
हारांश्च राज्ञां मणिभूषणानि सुवर्णनिष्काभरणानि मारिष

mahānti cīnāṃśudukūlakāni paṭṭāṃśukāni vividhāni manojñakāni |
hārāṃśca rājñāṃ maṇibhūṣaṇāni suvarṇaniṣkābharaṇāni māriṣa

माणिक्यबाह्वङ्गदकङ्कणानि अन्यानि राज्ञां मणिभूषणानि ।
वस्त्राण्युपादाय महारथानां तूर्णं पुनः खं रथमारुरोह

māṇikyabāhvaṅgadakaṅkaṇāni anyāni rājñāṃ maṇibhūṣaṇāni |
vastrāṇyupādāya mahārathānāṃ tūrṇaṃ punaḥ khaṃ rathamāruroha

राज्ञश्च सर्वान्कृतसंनिकाशान्संमोहनास्त्रेण विसंज्ञकल्पान् ।
नासाग्रविन्यस्तकराङ्गुलीकः पार्थो जहास स्मयमानचेताः

rājñaśca sarvānkṛtasaṃnikāśānsaṃmohanāstreṇa visaṃjñakalpān |
nāsāgravinyastakarāṅgulīkaḥ pārtho jahāsa smayamānacetāḥ

ततोऽन्वशात्तांश्चतुरः सदश्वान्पुत्रो विराटस्य हिरण्यकक्ष्यान् ।
ते तद्व्यतीयुर्द्विषतामनीकं श्वेता वहन्तोऽर्जुनमाजिमध्यात्

tato'nvaśāttāṃścaturaḥ sadaśvānputro virāṭasya hiraṇyakakṣyān |
te tadvyatīyurdviṣatāmanīkaṃ śvetā vahanto'rjunamājimadhyāt

तथा प्रयान्तं पुरुषप्रवीरं भीष्मः शरैरभ्यहनत्तरस्वी ।
स चापि भीष्मस्य हयान्निहत्य विव्याध भीष्मं दशभिः पृषत्कैः

tathā prayāntaṃ puruṣapravīraṃ bhīṣmaḥ śarairabhyahanattarasvī |
sa cāpi bhīṣmasya hayānnihatya vivyādha bhīṣmaṃ daśabhiḥ pṛṣatkaiḥ

ततोऽर्जुनो भीष्ममपास्य युद्धे विद्ध्वाऽस्य यन्तारमरिष्टधन्वा ।
तस्थौ विमुक्तो रथवृन्दमध्याद्राहुं विदार्येव सहस्ररश्मिः

tato'rjuno bhīṣmamapāsya yuddhe viddhvā'sya yantāramariṣṭadhanvā |
tasthau vimukto rathavṛndamadhyādrāhuṃ vidāryeva sahasraraśmiḥ

लब्ध्वा तु संज्ञां पुरुषप्रवीरः पार्थं निरीक्ष्याथ महेन्द्रकल्पम् ।
रणात्प्रमुक्तं पुरुषप्रवीरं स धार्तराष्ट्रस्त्वरितो बभाषे

labdhvā tu saṃjñāṃ puruṣapravīraḥ pārthaṃ nirīkṣyātha mahendrakalpam |
raṇātpramuktaṃ puruṣapravīraṃ sa dhārtarāṣṭrastvarito babhāṣe

अयं कथंचिद्भवतो विमुक्तस्तं वै प्रबध्नीत यथा न मुच्येत् ।
तमब्रवीच्छान्तनवः प्रहस्य क्व ते गता बुद्धिरभूत्क्क वीर्यम्

ayaṃ kathaṃcidbhavato vimuktastaṃ vai prabadhnīta yathā na mucyet |
tamabravīcchāntanavaḥ prahasya kva te gatā buddhirabhūtkka vīryam

शान्तिं परां प्राप्य यथा स्थितस्त्वमुत्सृज्य बाणांश्च धनुश्च चित्रम् ।
न त्वेव बीभत्सुरलं नृशंसं कर्तुं न पापेऽस्य मनो निविष्टम्

śāntiṃ parāṃ prāpya yathā sthitastvamutsṛjya bāṇāṃśca dhanuśca citram |
na tveva bībhatsuralaṃ nṛśaṃsaṃ kartuṃ na pāpe'sya mano niviṣṭam

जह्यान्न धर्मं त्रिदिवस्य हेतोः सर्वे तु तस्मान्न हता रणेऽस्मिन् ।
क्षिप्रं कुरून्याहि कुरुप्रवीर विजित्य गाश्च प्रतियातु पार्थः

jahyānna dharmaṃ tridivasya hetoḥ sarve tu tasmānna hatā raṇe'smin |
kṣipraṃ kurūnyāhi kurupravīra vijitya gāśca pratiyātu pārthaḥ

संमोहनास्त्रप्रतिमोहिताः स्थ यूयं न जानीथ धनापहारम् ।
पश्यामि वस्त्राभरणानि राजन्विराटपुत्रेण समाहृतानि

saṃmohanāstrapratimohitāḥ stha yūyaṃ na jānītha dhanāpahāram |
paśyāmi vastrābharaṇāni rājanvirāṭaputreṇa samāhṛtāni

नृपेषु सर्वेषु च मोहितेषु हन्तुं यदीच्छेत्स हनिष्यतीति ।
तदा तु धर्मात्मतया नृवीरो न चाहनद्वो बलभित्तनूजः

nṛpeṣu sarveṣu ca mohiteṣu hantuṃ yadīcchetsa haniṣyatīti |
tadā tu dharmātmatayā nṛvīro na cāhanadvo balabhittanūjaḥ

भाग्येन युष्मानवधीन्न पार्थः संधिं कुरूणामनुमन्यमानः ।
तद्यात यूयं सहसैनिकैस्तैर्हतावशिष्टैर्गजसाह्वयं पुरुम्

bhāgyena yuṣmānavadhīnna pārthaḥ saṃdhiṃ kurūṇāmanumanyamānaḥ |
tadyāta yūyaṃ sahasainikaistairhatāvaśiṣṭairgajasāhvayaṃ purum

दुर्योधनस्तस्य निशम्य वाक्यं पितामहस्यात्महितं प्रशस्य ।
अतीतकामो युधि सोऽत्यमर्षी राजा विनिश्वस्य बभूव तूष्णीम्

duryodhanastasya niśamya vākyaṃ pitāmahasyātmahitaṃ praśasya |
atītakāmo yudhi so'tyamarṣī rājā viniśvasya babhūva tūṣṇīm

तद्भीष्मवाक्यं हि निशम्य सर्वे धनञ्जयाग्निं च विवर्धमानम् ।
निवर्तनायैव मतिं निदध्युर्दुर्योधनं तं परिरक्षमाणाः

tadbhīṣmavākyaṃ hi niśamya sarve dhanañjayāgniṃ ca vivardhamānam |
nivartanāyaiva matiṃ nidadhyurduryodhanaṃ taṃ parirakṣamāṇāḥ

तान्प्रस्थितान्प्रीतमनाः समर्थो धनञ्जयः सर्वकुरुप्रवीरः ।
आमन्त्र्य वीरोऽनुययौ मुहूर्तं गाण्डीवघोषेण विनद्य लोकम्

tānprasthitānprītamanāḥ samartho dhanañjayaḥ sarvakurupravīraḥ |
āmantrya vīro'nuyayau muhūrtaṃ gāṇḍīvaghoṣeṇa vinadya lokam

तेषामनीकानि निरीक्ष्य पार्थो विकीर्णयानध्वजकार्मुकाणि ।
गाण्डीवधन्वा प्रहसन्कुरूणां शङ्ख प्रदध्मौ बलवान्बलेन

teṣāmanīkāni nirīkṣya pārtho vikīrṇayānadhvajakārmukāṇi |
gāṇḍīvadhanvā prahasankurūṇāṃ śaṅkha pradadhmau balavānbalena

ते शङ्खशब्दं तुमुलं निशम्य ध्वजस्य शब्दं च ततोऽन्तरिक्षे ।
गाण्डीवशब्देन मुहुर्मुहुस्ते भीता ययुः सर्वधनं विहाय

te śaṅkhaśabdaṃ tumulaṃ niśamya dhvajasya śabdaṃ ca tato'ntarikṣe |
gāṇḍīvaśabdena muhurmuhuste bhītā yayuḥ sarvadhanaṃ vihāya

तानर्जुनो दूरतरं विभज्य धनं च सर्वं निखिलं निवर्त्य ।
आपृच्छ्य तान्दूरमनुप्रयात्वा धनञ्जयस्तत्र कुरून्महात्मा ।
गुरूंश्च सर्वानभिवाद्य बाणैर्न्यवर्ततोदग्रमनाः शरैः सह

tānarjuno dūrataraṃ vibhajya dhanaṃ ca sarvaṃ nikhilaṃ nivartya |
āpṛcchya tāndūramanuprayātvā dhanañjayastatra kurūnmahātmā |
gurūṃśca sarvānabhivādya bāṇairnyavartatodagramanāḥ śaraiḥ saha

पितामहं शान्तनवं महात्मा द्वाभ्यां शराभ्यामभिवाद्य वीरः ।
द्रोणं कृपं चैव कुरूंश्च मान्याञ्शरैश्च सर्वानभिवाद्य सङ्ख्ये ।
दुर्योधनस्योत्तमरत्नचित्रं चिच्छेद पार्थो मकुटं शरौघैः

pitāmahaṃ śāntanavaṃ mahātmā dvābhyāṃ śarābhyāmabhivādya vīraḥ |
droṇaṃ kṛpaṃ caiva kurūṃśca mānyāñśaraiśca sarvānabhivādya saṅkhye |
duryodhanasyottamaratnacitraṃ ciccheda pārtho makuṭaṃ śaraughaiḥ

अराजवंशस्य किमर्थमेतन्नित्यं न धार्यं मकुटं त्वयेति ।
संपातितं भूमितले सरत्नं प्रीतस्तुतो मात्स्यसुतो बभूव

arājavaṃśasya kimarthametannityaṃ na dhāryaṃ makuṭaṃ tvayeti |
saṃpātitaṃ bhūmitale saratnaṃ prītastuto mātsyasuto babhūva

धनञ्जयं नागमिव प्रभिन्नं विजित्य शत्रून्परिवर्तमानम् ।
गास्ता विजित्याभिमुखं प्रयान्तं न शक्नुवन्तः कुरवः प्रयाताः

dhanañjayaṃ nāgamiva prabhinnaṃ vijitya śatrūnparivartamānam |
gāstā vijityābhimukhaṃ prayāntaṃ na śaknuvantaḥ kuravaḥ prayātāḥ

धनञ्जयं सिंहमिवात्तशस्त्रं गा वै विजित्याभिमुखं प्रयान्तम् ।
उदीक्षितुं पार्थिवास्ते न शेकुर्यथैव मध्याह्नगतं हि सूर्यम्

dhanañjayaṃ siṃhamivāttaśastraṃ gā vai vijityābhimukhaṃ prayāntam |
udīkṣituṃ pārthivāste na śekuryathaiva madhyāhnagataṃ hi sūryam

रक्तानि वासांसि च तानि गृह्य रणोत्कटो नाग इव प्रभिन्नः ।
जित्वा च वैराटिमुवाच पार्थः प्रहृष्टरूपो रथिनां वरिष्ठः

raktāni vāsāṃsi ca tāni gṛhya raṇotkaṭo nāga iva prabhinnaḥ |
jitvā ca vairāṭimuvāca pārthaḥ prahṛṣṭarūpo rathināṃ variṣṭhaḥ

आवर्तयाश्वान्पशवो जितास्ते याताः परे प्रैहि पुरं प्रहृष्टः ।
उद्धुष्यतां ते विजयोऽद्य शीघ्रं गात्रं तु ते सेवतु माल्यगन्धः ।
माता तु ते नन्दतु बान्धवाश्च त्वामद्य दृष्ट्वा समुदीर्णहर्षम्

āvartayāśvānpaśavo jitāste yātāḥ pare praihi puraṃ prahṛṣṭaḥ |
uddhuṣyatāṃ te vijayo'dya śīghraṃ gātraṃ tu te sevatu mālyagandhaḥ |
mātā tu te nandatu bāndhavāśca tvāmadya dṛṣṭvā samudīrṇaharṣam