अध्याय 65: अर्जुन अपने अस्त्र गिनाते हैं, राजकुमार भागते हैं

कर्णं पराजितं दृष्ट्वा पार्थो वैराटिमब्रवीत् ।
एतं मां प्रापयेदानीं रथवृन्दं प्रहारिणाम्

karṇaṃ parājitaṃ dṛṣṭvā pārtho vairāṭimabravīt |
etaṃ māṃ prāpayedānīṃ rathavṛndaṃ prahāriṇām

यत्र शान्तनवो भीष्मः सर्वेषां नः पितामहः ।
सुयुद्धं काङ्क्षमाणो वै रथे तिष्ठति दंशितः

yatra śāntanavo bhīṣmaḥ sarveṣāṃ naḥ pitāmahaḥ |
suyuddhaṃ kāṅkṣamāṇo vai rathe tiṣṭhati daṃśitaḥ

तालो वै काञ्चनो यत्र वज्रवैडूर्यभूषितः ।
अतीव समरे भाति मातरिश्वप्रकम्पितः

tālo vai kāñcano yatra vajravaiḍūryabhūṣitaḥ |
atīva samare bhāti mātariśvaprakampitaḥ

दारुणं प्रहरिष्यामि रथबृन्दानि धन्विनाम् ।
आदास्याम्यहमेतेषां धनुर्ज्यावेष्टनानि च

dāruṇaṃ prahariṣyāmi rathabṛndāni dhanvinām |
ādāsyāmyahameteṣāṃ dhanurjyāveṣṭanāni ca

अस्यन्तं दिव्यमस्त्राणि चित्रमुत्तर पश्यसि

asyantaṃ divyamastrāṇi citramuttara paśyasi

शतह्रदां जृम्भमाणां मेघस्थां प्रावृषीव च ।
सुवर्णपृष्ठं गाण्डीवं पश्यन्तु कुरवो मम

śatahradāṃ jṛmbhamāṇāṃ meghasthāṃ prāvṛṣīva ca |
suvarṇapṛṣṭhaṃ gāṇḍīvaṃ paśyantu kuravo mama

दक्षिणेनाथ वामेन कतमेन स्विदस्यति ।
इति मां शत्रवः सर्वे न विज्ञास्यन्ति सारथे

dakṣiṇenātha vāmena katamena svidasyati |
iti māṃ śatravaḥ sarve na vijñāsyanti sārathe

अस्त्रोदकां हयावर्तां नागनक्रां रथह्रदाम् ।
नदीं प्रस्कन्दयिष्यामि परलोकापहारिणीम्

astrodakāṃ hayāvartāṃ nāganakrāṃ rathahradām |
nadīṃ praskandayiṣyāmi paralokāpahāriṇīm

पाणिपादशिरःपृष्ठबाहुशङ्खचराचरम् ।
वनं कुरूणां छेत्स्यामि भल्लैः सन्नतपर्वभिः

pāṇipādaśiraḥpṛṣṭhabāhuśaṅkhacarācaram |
vanaṃ kurūṇāṃ chetsyāmi bhallaiḥ sannataparvabhiḥ

तूणीशयाः सुपुङ्खाग्रा विशिखा दुन्दुभिस्वनाः ।
मया प्रमुक्ताः संग्रामे कुरून्धक्ष्यन्ति सायकाः

tūṇīśayāḥ supuṅkhāgrā viśikhā dundubhisvanāḥ |
mayā pramuktāḥ saṃgrāme kurūndhakṣyanti sāyakāḥ

ध्वजवृक्षं शरतृणं नागाश्वश्वापदाकुलम् ।
रथसिंहगणैर्युक्तं धनुर्वल्लिसमाकुलम् ।
वनमादीपयिष्यामि कुरूणामस्त्रतेजसा

dhvajavṛkṣaṃ śaratṛṇaṃ nāgāśvaśvāpadākulam |
rathasiṃhagaṇairyuktaṃ dhanurvallisamākulam |
vanamādīpayiṣyāmi kurūṇāmastratejasā

जयतो भारतीं सेनामेकस्य मम संयुगे ।
शतं मार्गा भविष्यन्ति पावकस्येव कानने

jayato bhāratīṃ senāmekasya mama saṃyuge |
śataṃ mārgā bhaviṣyanti pāvakasyeva kānane

मया चक्रमिवाविद्धं सैन्यं द्रक्ष्यसि केवलम् ।
तानहं रथनीडेभ्यः परलोकाय शात्रवान् ।
एकः प्रद्रावयिष्यामि चक्रपाणिरिवासुरान्

mayā cakramivāviddhaṃ sainyaṃ drakṣyasi kevalam |
tānahaṃ rathanīḍebhyaḥ paralokāya śātravān |
ekaḥ pradrāvayiṣyāmi cakrapāṇirivāsurān

असंभ्रान्तो रथे तिष्ठन्समेषु विषमेषु च ।
मार्गमावृत्य तिष्ठन्तमपि भेत्स्यामि पर्वतम्

asaṃbhrānto rathe tiṣṭhansameṣu viṣameṣu ca |
mārgamāvṛtya tiṣṭhantamapi bhetsyāmi parvatam

अहमिन्द्रस्य संग्रामे द्विषतो बलदर्पितान् ।
मातलिं सारथिं कृत्वा निवातकवचान्रणे ।
हतवान्सर्वतः सर्वान्धावतो युध्यतस्तदा

ahamindrasya saṃgrāme dviṣato baladarpitān |
mātaliṃ sārathiṃ kṛtvā nivātakavacānraṇe |
hatavānsarvataḥ sarvāndhāvato yudhyatastadā

निवातकवचान्हत्वा गाण्डीवास्त्रैः सहस्रशः ।
परं पारे समुद्रस्य हिरण्यपुरमारुजम्

nivātakavacānhatvā gāṇḍīvāstraiḥ sahasraśaḥ |
paraṃ pāre samudrasya hiraṇyapuramārujam

हत्वा षष्टिसहस्राणि रथानामुग्रधन्विनाम् ।
पौलोमान्कालकेयांश्च समरे भृशदारुणान् ।
असुरानहनं घोरान्रौद्रेणास्त्रेण सारथे

hatvā ṣaṣṭisahasrāṇi rathānāmugradhanvinām |
paulomānkālakeyāṃśca samare bhṛśadāruṇān |
asurānahanaṃ ghorānraudreṇāstreṇa sārathe

अहमिन्द्राद्दृढां मुष्टिं ब्रह्मणः क्षिप्रहस्तताम् ।
प्रगाढनिपुणं चित्रमतिवृद्धं प्रजापतेः

ahamindrāddṛḍhāṃ muṣṭiṃ brahmaṇaḥ kṣiprahastatām |
pragāḍhanipuṇaṃ citramativṛddhaṃ prajāpateḥ

रौद्रं रुद्रादहं वेद्मि वारुणं वरुणादपि ।
सौर्यं सूर्यादहं वेद्मि याम्यं दण्डधरादपि

raudraṃ rudrādahaṃ vedmi vāruṇaṃ varuṇādapi |
sauryaṃ sūryādahaṃ vedmi yāmyaṃ daṇḍadharādapi

अस्त्रमाग्नेयमग्नेश्च वायव्यं मातरिश्वनः ।
अन्यैर्देवैरहं प्राप्तः को मां विषहते पुमान्

astramāgneyamagneśca vāyavyaṃ mātariśvanaḥ |
anyairdevairahaṃ prāptaḥ ko māṃ viṣahate pumān

अद्य गाण्डीवनिर्मुक्तैःशरौघै रोमहर्षणैः ।
कुरूणां पातयिष्यामि रथवृन्दानि धन्विनाम्

adya gāṇḍīvanirmuktaiḥśaraughai romaharṣaṇaiḥ |
kurūṇāṃ pātayiṣyāmi rathavṛndāni dhanvinām

एवमाश्वासितस्तेन वैराटिः सव्यसाचिना ।
व्यगाहत रथानीकं भीमं भीष्मस्य वाजिभिः

evamāśvāsitastena vairāṭiḥ savyasācinā |
vyagāhata rathānīkaṃ bhīmaṃ bhīṣmasya vājibhiḥ

रथिसिंहमनाधृष्यं जिगीषन्तं परान्रणे ।
अभ्यधावत्तदैवोग्रो ज्यां विकर्षन्धनञ्जयः

rathisiṃhamanādhṛṣyaṃ jigīṣantaṃ parānraṇe |
abhyadhāvattadaivogro jyāṃ vikarṣandhanañjayaḥ

दुःशासनोऽभ्ययात्तूर्णमर्जुनं भरतर्षभः

duḥśāsano'bhyayāttūrṇamarjunaṃ bharatarṣabhaḥ

अन्येऽपि चित्राभरणा युवानो मृष्टकुण्डलाः ।
अभ्ययुर्भीमधन्वानो मौवी पर्यस्य बाहुभिः

anye'pi citrābharaṇā yuvāno mṛṣṭakuṇḍalāḥ |
abhyayurbhīmadhanvāno mauvī paryasya bāhubhiḥ

दुःशासनो विकर्णश्च वृषसेनो विविशतिः ।
अभीता भीमधन्वानं पाण्डवं पर्यवारयन्

duḥśāsano vikarṇaśca vṛṣaseno viviśatiḥ |
abhītā bhīmadhanvānaṃ pāṇḍavaṃ paryavārayan

तस्य दुःशासनः षष्टिं वामपार्श्वे समार्पयत् ।
अस्यतः प्रतिसन्धाय कुन्तीपुत्रस्य धीमतः

tasya duḥśāsanaḥ ṣaṣṭiṃ vāmapārśve samārpayat |
asyataḥ pratisandhāya kuntīputrasya dhīmataḥ

पुनश्चैव स भल्लेन विद्ध्वा वैराटिमुत्तरम् ।
द्वितीयेनार्जुनं वीरं प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे

punaścaiva sa bhallena viddhvā vairāṭimuttaram |
dvitīyenārjunaṃ vīraṃ pratyavidhyatstanāntare

तस्य जिष्णुरुदावृत्य क्षुरधारेण कार्मुकम् ।
प्राकृन्तद्गृध्रपत्रेण जातरूपपरिष्कृतम्

tasya jiṣṇurudāvṛtya kṣuradhāreṇa kārmukam |
prākṛntadgṛdhrapatreṇa jātarūpapariṣkṛtam

अथैनं पञ्चभिर्बाणैः प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे ।
सोपयातो रथोपस्थात्पार्थबाणाभिपीडितः

athainaṃ pañcabhirbāṇaiḥ pratyavidhyatstanāntare |
sopayāto rathopasthātpārthabāṇābhipīḍitaḥ

सर्वा दिशश्चाभ्यपतद्बीभत्सुरपाराजितः ।
तं विकर्णः शरैस्तीक्ष्णैर्गृध्रपक्षैः शिलाशितैः ।
विव्याध परवीरध्नमर्जुनं धृतराष्ट्रजः

sarvā diśaścābhyapatadbībhatsurapārājitaḥ |
taṃ vikarṇaḥ śaraistīkṣṇairgṛdhrapakṣaiḥ śilāśitaiḥ |
vivyādha paravīradhnamarjunaṃ dhṛtarāṣṭrajaḥ

ततस्तमपि कौन्तेयः शरेण नतपर्वणा ।
ललाटेऽभ्यहनद्गाढं स विद्धः प्राद्रवद्भयात्

tatastamapi kaunteyaḥ śareṇa nataparvaṇā |
lalāṭe'bhyahanadgāḍhaṃ sa viddhaḥ prādravadbhayāt

ततः पार्थमुपाद्रुत्य दुस्सहः सविविंशतिः ।
अवाकिरच्छरैस्तीक्ष्णैः परीप्सन्भ्रातरं रणे

tataḥ pārthamupādrutya dussahaḥ saviviṃśatiḥ |
avākiraccharaistīkṣṇaiḥ parīpsanbhrātaraṃ raṇe

तावुभौ गृध्रपत्राभ्यां निशिताभ्यां धनञ्जयः ।
विव्याध युगपद्व्यग्रस्तयोर्वाहानसूदयत्

tāvubhau gṛdhrapatrābhyāṃ niśitābhyāṃ dhanañjayaḥ |
vivyādha yugapadvyagrastayorvāhānasūdayat

तौ हताश्वौ तु विद्धाङ्गौ धृतराष्ट्रात्मजावुभौ ।
अभिपत्य रथैरन्यैरपनीतौ पदानुगैः

tau hatāśvau tu viddhāṅgau dhṛtarāṣṭrātmajāvubhau |
abhipatya rathairanyairapanītau padānugaiḥ

व्यद्रावयदशेषांश्च धृतराष्ट्रसुतांस्तदा ।
विद्राव्य च रणे पार्थो रणभूमिं व्यराजयत्

vyadrāvayadaśeṣāṃśca dhṛtarāṣṭrasutāṃstadā |
vidrāvya ca raṇe pārtho raṇabhūmiṃ vyarājayat

किरीटमाली कौन्तेयो लब्धलक्षः प्रतापवान् ।
पातयन्नुत्तमाङ्गानि बाहूश्च परिघोपमान्

kirīṭamālī kaunteyo labdhalakṣaḥ pratāpavān |
pātayannuttamāṅgāni bāhūśca parighopamān

अशेरत महावीराः शतशो रुक्ममालिनः

aśerata mahāvīrāḥ śataśo rukmamālinaḥ

कमलदिनकरेन्दुसन्निभैः सितदशनैः सुमुखाक्षिनासिकैः ।
रुचिरमकरकुण्डलैर्मही पुरुषशिरोभिरथास्तृता बभौ

kamaladinakarendusannibhaiḥ sitadaśanaiḥ sumukhākṣināsikaiḥ |
ruciramakarakuṇḍalairmahī puruṣaśirobhirathāstṛtā babhau

सुनसं चारुदीप्ताश्चं क्लृप्तश्मश्रु स्वलंकृतम् ।
अदृश्यत शिरश्छिन्नमनेकं हेमकुण्डलम्

sunasaṃ cārudīptāścaṃ klṛptaśmaśru svalaṃkṛtam |
adṛśyata śiraśchinnamanekaṃ hemakuṇḍalam

एवं तत्प्रहतं सैन्यं समन्तात्प्रद्रुतं भयात्

evaṃ tatprahataṃ sainyaṃ samantātpradrutaṃ bhayāt

अथ दुर्योधनः कर्णः सौबलः शकुनिस्तदा ।
द्रोणश्च द्रोणपुत्रश्च कृपश्चातिरथो रणे

atha duryodhanaḥ karṇaḥ saubalaḥ śakunistadā |
droṇaśca droṇaputraśca kṛpaścātiratho raṇe

सहिता विजयं तत्र योधयन्तो महारथाः ।
विष्फारयन्तश्चापानि बलवन्ति महाबलाः

sahitā vijayaṃ tatra yodhayanto mahārathāḥ |
viṣphārayantaścāpāni balavanti mahābalāḥ

ततः कीर्णपताकेन रथेनादित्यवर्चसा ।
पुनरावृत्य मार्गस्थं ददृशुर्वानरध्वजम्

tataḥ kīrṇapatākena rathenādityavarcasā |
punarāvṛtya mārgasthaṃ dadṛśurvānaradhvajam

ते महास्त्रैर्महेष्वासाः परिवार्य धनञ्जयम् ।
अभ्यवर्षन्सुसंक्रुद्धा महामेघा इवाचलम्

te mahāstrairmaheṣvāsāḥ parivārya dhanañjayam |
abhyavarṣansusaṃkruddhā mahāmeghā ivācalam

शरौघान्सम्यगस्यन्तो जीमूता इव शारदाः ।
युद्धे तस्थुर्महावीर्याः प्रतपन्तः किरीटिनम्

śaraughānsamyagasyanto jīmūtā iva śāradāḥ |
yuddhe tasthurmahāvīryāḥ pratapantaḥ kirīṭinam

इषुभिर्बहुभिस्तूर्णं निशितैर्लोमवापिभिः ।
अदूरात्प्रत्यवस्थाय पाण्डवं समयोधयन्

iṣubhirbahubhistūrṇaṃ niśitairlomavāpibhiḥ |
adūrātpratyavasthāya pāṇḍavaṃ samayodhayan

ततः प्रहस्य बीभत्सुस्तमैन्द्रं पञ्चवार्षिकम् ।
अस्त्रमादित्यसंकाशं गाण्डीवे समयोजयत्

tataḥ prahasya bībhatsustamaindraṃ pañcavārṣikam |
astramādityasaṃkāśaṃ gāṇḍīve samayojayat

नाक्षणां न च चक्राणां न रथानां न वाजिनाम् ।
अङ्गुलाद्दव्यङ्गुलाद्वापि विवृतं प्रत्यदृश्यत

nākṣaṇāṃ na ca cakrāṇāṃ na rathānāṃ na vājinām |
aṅgulāddavyaṅgulādvāpi vivṛtaṃ pratyadṛśyata

यथा रश्मिभिरादित्यो वृणुते सर्वतो दिशम् ।
एवं किरीटिना मुक्तं सर्वं प्राच्छादयञ्जगत्

yathā raśmibhirādityo vṛṇute sarvato diśam |
evaṃ kirīṭinā muktaṃ sarvaṃ prācchādayañjagat

यथा बलाहके विद्युत्पावको वा शिलोच्चये ।
तथा गाण्डीवमभवच्चक्राभुधमिवाततम्

yathā balāhake vidyutpāvako vā śiloccaye |
tathā gāṇḍīvamabhavaccakrābhudhamivātatam

यथा वर्षति पर्जन्यो विद्युत्पतति पर्वते ।
विस्फूर्जिता दिशः सर्वा ज्वलद्गाण्डीवमावृणोत्

yathā varṣati parjanyo vidyutpatati parvate |
visphūrjitā diśaḥ sarvā jvaladgāṇḍīvamāvṛṇot

त्रस्ताश्च रथिनःक सर्वे चैन्द्रमस्त्रं विकुर्वति ।
सर्वे शान्तिपरा योधाः स्वचित्तं नाभिजझिरे ।
सहिता द्रोणभीष्माभ्यां प्रमोहगतचेतनाः

trastāśca rathinaḥka sarve caindramastraṃ vikurvati |
sarve śāntiparā yodhāḥ svacittaṃ nābhijajhire |
sahitā droṇabhīṣmābhyāṃ pramohagatacetanāḥ

तानि सर्वाणि सैन्यानि भग्नानि भरतर्षभ ।
प्राद्रवन्त दिशः सर्वा भयाद्वै सव्यसाचिनः

tāni sarvāṇi sainyāni bhagnāni bharatarṣabha |
prādravanta diśaḥ sarvā bhayādvai savyasācinaḥ