अध्याय 64: कर्ण को फिर ताना, द्रोण की सलाह

भीष्मं विजित्य संग्रामे कुरूणां मिषतां रणे ।
ततो युद्धमनाः प्रायात्पार्थः पञ्च महारथान्

bhīṣmaṃ vijitya saṃgrāme kurūṇāṃ miṣatāṃ raṇe |
tato yuddhamanāḥ prāyātpārthaḥ pañca mahārathān

आददानश्च नाराचान्विमृशन्निषुधी अपि ।
संस्पृशानश्च गाण्डीवं भूयः कर्णं समभ्यगाम्

ādadānaśca nārācānvimṛśanniṣudhī api |
saṃspṛśānaśca gāṇḍīvaṃ bhūyaḥ karṇaṃ samabhyagām

कर्ण यत्तत्सभामध्ये बह्वबद्धं प्रभाषसे ।
न मे युधि समोऽस्तीति तदिदं प्रत्युपस्थितम्

karṇa yattatsabhāmadhye bahvabaddhaṃ prabhāṣase |
na me yudhi samo'stīti tadidaṃ pratyupasthitam

एषोऽन्तक इव क्रुद्धः सर्वभूतावमर्दनः ।
अदूरात्प्रत्युपस्थाय जृम्भते केसरी यथा ।
न पलायस्व शूरश्चेत्स्थित्वा युध्यस्व फल्गुनम्

eṣo'ntaka iva kruddhaḥ sarvabhūtāvamardanaḥ |
adūrātpratyupasthāya jṛmbhate kesarī yathā |
na palāyasva śūraścetsthitvā yudhyasva phalgunam

नाहं बिभेमि बीभत्सोः कृष्णाद्वा देवकीसुतात् ।
पाण्डवेभ्योपि सर्वेभ्यः क्षत्रधर्ममनुव्रतः

nāhaṃ bibhemi bībhatsoḥ kṛṣṇādvā devakīsutāt |
pāṇḍavebhyopi sarvebhyaḥ kṣatradharmamanuvrataḥ

सत्वाधिकानां शूराणां धनुर्वेदोपजीविनाम् ।
दर्शनाञ्जायते दर्पः स्वरश्च न विषीदति

satvādhikānāṃ śūrāṇāṃ dhanurvedopajīvinām |
darśanāñjāyate darpaḥ svaraśca na viṣīdati

पश्यत्वाचार्यपुत्रो मामर्जुनेन समं युधि ।
युध्यमानं सुसंयुक्तं दैवं तु दुरतिक्रमम्

paśyatvācāryaputro māmarjunena samaṃ yudhi |
yudhyamānaṃ susaṃyuktaṃ daivaṃ tu duratikramam

को दोषः कर्ण शूराणां वाचा साकं हि पौरुषम् ।
विद्यते यदि तल्लोके गुणोत्तरमिहोच्यते

ko doṣaḥ karṇa śūrāṇāṃ vācā sākaṃ hi pauruṣam |
vidyate yadi talloke guṇottaramihocyate

युव्यस्व त्वमभीः पार्थं प्रपलायस्व मा रणात् ।
उक्तं वचः स्मरन्कर्ण नाहमित्यादि संयुगे

yuvyasva tvamabhīḥ pārthaṃ prapalāyasva mā raṇāt |
uktaṃ vacaḥ smarankarṇa nāhamityādi saṃyuge

तं समन्ताद्रथाः पञ्च परिवार्य धनञ्जयम् ।
त इषून्सम्यगस्यन्तो मुमुक्षन्तोपि जीवितात्

taṃ samantādrathāḥ pañca parivārya dhanañjayam |
ta iṣūnsamyagasyanto mumukṣantopi jīvitāt

ते लाभमिव मन्वानाः क्षिप्रमार्च्छन्धनञ्जयम् ।
शरौघान्सम्यगस्यन्तो जीमूता इव वार्षिकाः

te lābhamiva manvānāḥ kṣipramārcchandhanañjayam |
śaraughānsamyagasyanto jīmūtā iva vārṣikāḥ

बहुभिर्निशितैर्बाणैर्विविधैर्लोमवापिभिः ।
आद्रवन्प्रत्यवस्थाय प्रत्यविध्यन्धनञ्जयम्

bahubhirniśitairbāṇairvividhairlomavāpibhiḥ |
ādravanpratyavasthāya pratyavidhyandhanañjayam

ततः प्रहस्य बीभत्सुः सर्वशस्त्रभृतांवरः ।
दिव्यमस्त्रं विकुर्वाणः प्रत्ययाद्रथसत्तमान्

tataḥ prahasya bībhatsuḥ sarvaśastrabhṛtāṃvaraḥ |
divyamastraṃ vikurvāṇaḥ pratyayādrathasattamān

यथा रश्मिभिरादित्यः प्रच्छादयति मेदिनीम् ।
एवं गाण्डीवनिर्मुक्तैः शरैः प्राच्छादयद्दिशः

yathā raśmibhirādityaḥ pracchādayati medinīm |
evaṃ gāṇḍīvanirmuktaiḥ śaraiḥ prācchādayaddiśaḥ

न रथानां न नगानां न ध्वजानां न वाजिनाम् ।
अविद्धं निशितैर्बाणैरासीद्द्यूङ्गुलमन्तरम्

na rathānāṃ na nagānāṃ na dhvajānāṃ na vājinām |
aviddhaṃ niśitairbāṇairāsīddyūṅgulamantaram

सर्वे शान्तिपरा योधाः स्वचित्तं नाभिजझिरे ।
हस्तिनोऽश्वाश्च वित्रस्ता व्यवलीयन्त भारत

sarve śāntiparā yodhāḥ svacittaṃ nābhijajhire |
hastino'śvāśca vitrastā vyavalīyanta bhārata

यथा नलवनं नागः प्रभिन्नः षाष्टिहायनः ।
एवं सर्वानपामृद्गादर्जुनः शस्त्रतेजसा

yathā nalavanaṃ nāgaḥ prabhinnaḥ ṣāṣṭihāyanaḥ |
evaṃ sarvānapāmṛdgādarjunaḥ śastratejasā

गाण्डीवस्य तु घोषेण पृथिवी समकम्पत ।
मनांसि धार्तराष्ट्राणामप्यकृन्तद्धनञ्जयः

gāṇḍīvasya tu ghoṣeṇa pṛthivī samakampata |
manāṃsi dhārtarāṣṭrāṇāmapyakṛntaddhanañjayaḥ

ततो विगाह्य सैन्यानां मध्यं शस्त्रभृतांवरः ।
सारथिं समरे शूरस्त्वभ्यभाषत वीर्यवान्

tato vigāhya sainyānāṃ madhyaṃ śastrabhṛtāṃvaraḥ |
sārathiṃ samare śūrastvabhyabhāṣata vīryavān

संनियम्य हयानेतान्मन्दं वाहय सारथे ।
आचार्यपुत्रं समरे योधयिष्येऽपराजितम्

saṃniyamya hayānetānmandaṃ vāhaya sārathe |
ācāryaputraṃ samare yodhayiṣye'parājitam

पुरा ह्येष मया युक्तः स मे भवति पृष्ठतः ॥
एवमुक्तेऽर्जुनेनासावश्वत्थामरथं प्रति ।

purā hyeṣa mayā yuktaḥ sa me bhavati pṛṣṭhataḥ ||
evamukte'rjunenāsāvaśvatthāmarathaṃ prati |

विराटपुत्रो जवनान्भृशमश्वानचोदयत्
(कर्ण उवाच)
एषोपयाति बीभत्सुर्व्यथितो गाढवेदनः ।

virāṭaputro javanānbhṛśamaśvānacodayat
(karṇa uvāca)
eṣopayāti bībhatsurvyathito gāḍhavedanaḥ |

तं तु तत्रैव यास्यामि नासौ मुच्येत जीवितात्

taṃ tu tatraiva yāsyāmi nāsau mucyeta jīvitāt

नासौ भयेन निर्यातो महात्मा पाकशासनिः ।
नैवं भीता निवर्तन्ते न पुनर्गाढवेदनाः

nāsau bhayena niryāto mahātmā pākaśāsaniḥ |
naivaṃ bhītā nivartante na punargāḍhavedanāḥ

यद्येनमभिसंरब्धं पुनरेवाभियास्यसि ।
बहून्यस्त्राणि जानीते न पुनर्मोक्ष्यते भवान्

yadyenamabhisaṃrabdhaṃ punarevābhiyāsyasi |
bahūnyastrāṇi jānīte na punarmokṣyate bhavān

दिष्ट्या दुर्योधनो मुक्तो दिष्ट्या गावः पलायिताः ।
मुक्तो दिष्ट्या च संग्रामे किं रणेन करिष्यसि

diṣṭyā duryodhano mukto diṣṭyā gāvaḥ palāyitāḥ |
mukto diṣṭyā ca saṃgrāme kiṃ raṇena kariṣyasi

क्रोशमात्रमपाक्रम्य बलमन्वानयामहे ।
अन्वागतबलाः पार्थं पुनरेवाभियास्यथ

krośamātramapākramya balamanvānayāmahe |
anvāgatabalāḥ pārthaṃ punarevābhiyāsyatha