अध्याय 61: कृप की पराजय और रक्त की नदी

एतस्मिन्नन्तरे तत्र महावीर्यपराक्रमः ।
आजगाम महाबाहुः कृपः शस्त्रभृतांवरः ।
अर्जुनं प्रतियोद्धुं वै युद्धकामो महारथः ।

etasminnantare tatra mahāvīryaparākramaḥ |
ājagāma mahābāhuḥ kṛpaḥ śastrabhṛtāṃvaraḥ |
arjunaṃ pratiyoddhuṃ vai yuddhakāmo mahārathaḥ |

अथं द्रौणे रथं त्यक्त्वा कृपस्य रथमुत्तमम् ।
आजगामार्जुनस्तूर्णं सूर्यवैश्वानरप्रभम्

athaṃ drauṇe rathaṃ tyaktvā kṛpasya rathamuttamam |
ājagāmārjunastūrṇaṃ sūryavaiśvānaraprabham

तौ वीर सूर्यसंकाशौ योत्स्यमानौ महारथौ ।
वाषिकाविव जीमूतौ व्यरोचेतां व्यवस्थितौ

tau vīra sūryasaṃkāśau yotsyamānau mahārathau |
vāṣikāviva jīmūtau vyarocetāṃ vyavasthitau

श्रगृह्य गाण्डिवं लोके विश्रुतं पुनरर्जुनः ।
अभ्ययाद्भरतश्रेष्ठो विनिघ्नञ्शरमालया

śragṛhya gāṇḍivaṃ loke viśrutaṃ punararjunaḥ |
abhyayādbharataśreṣṭho vinighnañśaramālayā

कृपश्च धनुरादाय तथैवार्जुनमभ्यगाम्

kṛpaśca dhanurādāya tathaivārjunamabhyagām

प्रगृह्य बलवच्चापं नाराचान्रक्तभोजनान् ।
कृपः पार्थाय चिक्षेप शंतशोऽथ सहस्रशः

pragṛhya balavaccāpaṃ nārācānraktabhojanān |
kṛpaḥ pārthāya cikṣepa śaṃtaśo'tha sahasraśaḥ

जीमूत इव धर्मान्ते शरवर्पं विमुञ्चति ।
नन्दयन्सुहृदः सर्वान्प्रत्ययुध्यत फल्गुनम्

jīmūta iva dharmānte śaravarpaṃ vimuñcati |
nandayansuhṛdaḥ sarvānpratyayudhyata phalgunam

विकृष्य बलवच्चापं पाण्डवोऽमितविक्रमः ।
चचार समरे पार्थश्चित्रमार्गान्विदर्शयन्

vikṛṣya balavaccāpaṃ pāṇḍavo'mitavikramaḥ |
cacāra samare pārthaścitramārgānvidarśayan

सर्वाश्चैव दिशो बाणैः प्रदिशश्च महाबलः ।
एकच्छायमिवाकाशं सर्वतः कृतवान्प्रभुः

sarvāścaiva diśo bāṇaiḥ pradiśaśca mahābalaḥ |
ekacchāyamivākāśaṃ sarvataḥ kṛtavānprabhuḥ

प्राच्छादयदमेयात्मा पार्थः शरशतैः कृपम् ।
उद्गतः समरे मेघो धाराभिरिव पर्वतम्

prācchādayadameyātmā pārthaḥ śaraśataiḥ kṛpam |
udgataḥ samare megho dhārābhiriva parvatam

स शरैरर्पितः ऋद्धः शितैरग्निशिखोपमैः ।
कृपो बभूव समरे विधूमोऽग्निरिव ज्वलंम्

sa śarairarpitaḥ ṛddhaḥ śitairagniśikhopamaiḥ |
kṛpo babhūva samare vidhūmo'gniriva jvalaṃm

ततः शरसहस्रेण पार्थमप्रतिमौजसम् ।
अर्दयित्वा महाबाहुर्ननाद समरे कृपः

tataḥ śarasahasreṇa pārthamapratimaujasam |
ardayitvā mahābāhurnanāda samare kṛpaḥ

ततः कनकपुङ्खेन शरेण नतपर्वणा ।
बिभेद समरे पार्थः कृपस्य ध्वजमुत्तमम्

tataḥ kanakapuṅkhena śareṇa nataparvaṇā |
bibheda samare pārthaḥ kṛpasya dhvajamuttamam

ततः पश्चान्महातेजा नाराचान्सूर्यसन्निभान् ।
जग्राह समरे पार्थो भूयो बहुशिलीमुखान्

tataḥ paścānmahātejā nārācānsūryasannibhān |
jagrāha samare pārtho bhūyo bahuśilīmukhān

तैस्तदातीं महाबाहुः कृपस्य रथरक्षिणः ।
जघान क्षत्रियश्रेष्ठो युध्यमानान्महारथान्

taistadātīṃ mahābāhuḥ kṛpasya ratharakṣiṇaḥ |
jaghāna kṣatriyaśreṣṭho yudhyamānānmahārathān

चन्द्रकेतुः सुकेतुश्च चित्राश्वो मणिमांस्तद ।
मुञ्जमौलिश्च विक्रान्तो हेमवर्णो भयावहः

candraketuḥ suketuśca citrāśvo maṇimāṃstada |
muñjamauliśca vikrānto hemavarṇo bhayāvahaḥ

सुरथोऽतिरथश्चैव सुपेणोऽरिष्ट एव च ।
नृकेतुश्च सहानीकास्ते निषेदुर्गतासवः

suratho'tirathaścaiva supeṇo'riṣṭa eva ca |
nṛketuśca sahānīkāste niṣedurgatāsavaḥ

तान्निहत्य ततः पार्थो निमेपादिव भारत ।
पुनरन्यान्समाधत्त त्रयोदश शिलीमुखान्

tānnihatya tataḥ pārtho nimepādiva bhārata |
punaranyānsamādhatta trayodaśa śilīmukhān

अथास्य युगमेकेन चतुर्भिश्चतुरो हयान् ।
षष्ठेन तु शिरः सङ्ख्ये कृपस्य रथसारथेः

athāsya yugamekena caturbhiścaturo hayān |
ṣaṣṭhena tu śiraḥ saṅkhye kṛpasya rathasāratheḥ

त्रिभिस्त्रिवेणुं बलवान्द्वाभ्यामक्षं महाबलः ।
द्वादशेन तु भल्लेन कृपस्य सशरं धनुः

tribhistriveṇuṃ balavāndvābhyāmakṣaṃ mahābalaḥ |
dvādaśena tu bhallena kṛpasya saśaraṃ dhanuḥ

छित्त्वा वज्रनिकाशेन फल्गुनः प्रहसन्निव ।
त्रयोदशेनेन्द्रसमः प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे

chittvā vajranikāśena phalgunaḥ prahasanniva |
trayodaśenendrasamaḥ pratyavidhyatstanāntare

स छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः ।
अथ शक्तिं परामृश्य सूर्यवैश्वानरप्रभाम् ।
चिक्षेप सहसा क्रुद्धः पार्थायाद्भुतकर्मणे

sa chinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ |
atha śaktiṃ parāmṛśya sūryavaiśvānaraprabhām |
cikṣepa sahasā kruddhaḥ pārthāyādbhutakarmaṇe

तामर्जुनस्तथारूपां शक्तिं हेमपरिष्कृताम् ।
रुरोध सायकैस्तीक्ष्णैरर्धचन्द्रमुखैश्च ताम्

tāmarjunastathārūpāṃ śaktiṃ hemapariṣkṛtām |
rurodha sāyakaistīkṣṇairardhacandramukhaiśca tām

आपतन्तीं महोल्काभां चिच्छेद दशभिः शरैः ।
सापतद्दशधा भूमौ पार्थेन निहता शरैः

āpatantīṃ maholkābhāṃ ciccheda daśabhiḥ śaraiḥ |
sāpataddaśadhā bhūmau pārthena nihatā śaraiḥ

शक्त्यां तु विनिकृत्तायां विरथः शरपीडितः ।
गदापाणिरवप्लुत्य रथात्तूर्णममित्रहा ।
गदां चिक्षेप सहसा पार्थायामिततेजसे

śaktyāṃ tu vinikṛttāyāṃ virathaḥ śarapīḍitaḥ |
gadāpāṇiravaplutya rathāttūrṇamamitrahā |
gadāṃ cikṣepa sahasā pārthāyāmitatejase

सा च मुक्ता गदा गुर्वी रूपेणास्य परिष्कृता ।
अर्जुनस्य शरैर्नुन्ना प्रतिमार्गं जगाम सा

sā ca muktā gadā gurvī rūpeṇāsya pariṣkṛtā |
arjunasya śarairnunnā pratimārgaṃ jagāma sā

अथ खङ्गं समुद्धृत्य शतचन्द्रं च भानुमत् ।
इयेष पाण्डवं हन्तुं कृपो लघुपराक्रमः

atha khaṅgaṃ samuddhṛtya śatacandraṃ ca bhānumat |
iyeṣa pāṇḍavaṃ hantuṃ kṛpo laghuparākramaḥ

स शरद्वत्सुतस्तूर्णं महाचार्यः सुशिक्षितः ।
खेचरेव चचारकैः क्रमाच्चर्मासिधृग्भुवि

sa śaradvatsutastūrṇaṃ mahācāryaḥ suśikṣitaḥ |
khecareva cacārakaiḥ kramāccarmāsidhṛgbhuvi

ततः क्षुरप्रैः कौन्तेयो दशभिः खङ्गचर्मणी ।
निमेषादिव चिच्छेद तदद्भुतमिवाभवत्

tataḥ kṣurapraiḥ kaunteyo daśabhiḥ khaṅgacarmaṇī |
nimeṣādiva ciccheda tadadbhutamivābhavat

विषण्णवदमस्तत्र विनाशात्खङ्गचर्मणोः ।
दन्तैर्दन्तच्छदान्दष्ट्वा चुकोप हृदि दीर्घवत्

viṣaṇṇavadamastatra vināśātkhaṅgacarmaṇoḥ |
dantairdantacchadāndaṣṭvā cukopa hṛdi dīrghavat

भवत्विति पुनश्चोक्त्वा युद्धापगमनोद्यतः ।
अश्वत्थाम्नस्तु स रथं कृपः समभिपुप्लुवे ।
स्वस्रीयस्य महातेजा जग्राह च धनुः पुनः

bhavatviti punaścoktvā yuddhāpagamanodyataḥ |
aśvatthāmnastu sa rathaṃ kṛpaḥ samabhipupluve |
svasrīyasya mahātejā jagrāha ca dhanuḥ punaḥ

एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धो भीष्मो द्रोणमथाब्रवीत् ।
दृष्ट्वा कृपं फल्गुनेन पीडितं चोर्जितं च तम्

etasminnantare kruddho bhīṣmo droṇamathābravīt |
dṛṣṭvā kṛpaṃ phalgunena pīḍitaṃ corjitaṃ ca tam

एकैकमस्मान्संग्रामे पराजयति फल्गुनः ।
अहं द्रोणश्च कर्णश्च द्रौणिर्गौतम एव च ।
अन्ये च बहवः शूरा वयं जेष्याम वासविम्

ekaikamasmānsaṃgrāme parājayati phalgunaḥ |
ahaṃ droṇaśca karṇaśca drauṇirgautama eva ca |
anye ca bahavaḥ śūrā vayaṃ jeṣyāma vāsavim

समागम्य ततः सर्वे भीष्मद्रोणमुखा रथाः ।
अर्जुनं सहसा युक्ताः प्रत्ययुध्यन्त भारत

samāgamya tataḥ sarve bhīṣmadroṇamukhā rathāḥ |
arjunaṃ sahasā yuktāḥ pratyayudhyanta bhārata

स सायकमयैर्जालैः सर्वतस्तान्महारथान् ।
प्राच्छादयच्छरौघैस्तान्नीहार इव पर्वतान्

sa sāyakamayairjālaiḥ sarvatastānmahārathān |
prācchādayaccharaughaistānnīhāra iva parvatān

नदद्भिश्च महानागैर्हेषमाणैश्च वाजिभिः ।
भेरीशङ्खनिनादैश्च स शब्दस्तुमुलोऽभवत्

nadadbhiśca mahānāgairheṣamāṇaiśca vājibhiḥ |
bherīśaṅkhaninādaiśca sa śabdastumulo'bhavat

नागाश्वकायान्निर्भिद्य लौहानि कवचानि च ।
पार्थस्य शरवर्षाणि न्यपतञ्शतशः क्षितौ

nāgāśvakāyānnirbhidya lauhāni kavacāni ca |
pārthasya śaravarṣāṇi nyapatañśataśaḥ kṣitau

त्वरमाणः शरानस्यन्पाण्डवस्तु प्रकाशते ।
मध्यंदिनगतोऽर्चिष्माञ्छरदीव दिवाकरः

tvaramāṇaḥ śarānasyanpāṇḍavastu prakāśate |
madhyaṃdinagato'rciṣmāñcharadīva divākaraḥ

अविषह्य शरान्सर्वे पार्थचापच्युपान्रणे ।
उदक्प्रयान्ति विध्वस्ता रथेभ्यो रथिनस्तदा ।
सादिनश्चाश्वपृष्ठेभ्यो भूमौ चापि पदातयः

aviṣahya śarānsarve pārthacāpacyupānraṇe |
udakprayānti vidhvastā rathebhyo rathinastadā |
sādinaścāśvapṛṣṭhebhyo bhūmau cāpi padātayaḥ

शरैस्तु ताड्यमानानां कवचानां महात्मनाम् ।
ताम्रराजतलौहानां प्रादुरासीन्महास्वनः

śaraistu tāḍyamānānāṃ kavacānāṃ mahātmanām |
tāmrarājatalauhānāṃ prādurāsīnmahāsvanaḥ

छन्नमायोधनं जज्ञे शरीरैर्गतचेतसाम् ।
श्रान्त्या गलितशस्त्राणां पततामश्वसादिनाम्

channamāyodhanaṃ jajñe śarīrairgatacetasām |
śrāntyā galitaśastrāṇāṃ patatāmaśvasādinām

शून्यान्कुर्वन्रथोपस्थान्मानवैरास्तृणोन्महीम् ।
प्रनृत्यन्निव संग्रामे चापहस्ते धनंजयः

śūnyānkurvanrathopasthānmānavairāstṛṇonmahīm |
pranṛtyanniva saṃgrāme cāpahaste dhanaṃjayaḥ

शिरांस्यपातयत्सङ्ख्ये क्षत्रियाणां नरर्षभः ।
श्रुत्वा गाण्डीवनिर्घोषं विष्णूजितमिवाशने ।
त्रस्तानि सर्वसैन्यानि व्यलीयन्त च भागश

śirāṃsyapātayatsaṅkhye kṣatriyāṇāṃ nararṣabhaḥ |
śrutvā gāṇḍīvanirghoṣaṃ viṣṇūjitamivāśane |
trastāni sarvasainyāni vyalīyanta ca bhāgaśa

कुण्डलोष्णीषधारीणि जातरूपस्रजानि च ।
पतितानि स्म दृश्यन्ते शिरांसि करणमूर्धनि

kuṇḍaloṣṇīṣadhārīṇi jātarūpasrajāni ca |
patitāni sma dṛśyante śirāṃsi karaṇamūrdhani

विशिखोन्मथितैर्गात्रैर्बाहुभिश्च सकार्मुकैः ।
सहस्ताभरणैश्चान्यैः प्रच्छन्ना भाति मेदिनी

viśikhonmathitairgātrairbāhubhiśca sakārmukaiḥ |
sahastābharaṇaiścānyaiḥ pracchannā bhāti medinī

शिरसां पात्यमानानां समरे निशितैः शरैः ।
अश्मवृष्टिरिवाकाशादभवद्भरतर्षभ

śirasāṃ pātyamānānāṃ samare niśitaiḥ śaraiḥ |
aśmavṛṣṭirivākāśādabhavadbharatarṣabha

दर्शयित्वा तदाऽऽत्मानं रौद्रं रौद्रपराक्रमः ।
जघान समरे शूराञ्छतशोऽथ सहस्रशः

darśayitvā tadā''tmānaṃ raudraṃ raudraparākramaḥ |
jaghāna samare śūrāñchataśo'tha sahasraśaḥ

तथावरुद्धश्चारण्ये दशवर्षाणि त्रीणि च ।
क्रोधाग्निमुत्ससर्जाजौ धार्तराष्ट्रेषु पाण्डवः

tathāvaruddhaścāraṇye daśavarṣāṇi trīṇi ca |
krodhāgnimutsasarjājau dhārtarāṣṭreṣu pāṇḍavaḥ

तस्य तद्दहतः सैन्यं दृष्ट्वा चास्य पराक्रमम् ।
सर्वे शान्तिपरा योधा धार्तराष्ट्रस्य भारत

tasya taddahataḥ sainyaṃ dṛṣṭvā cāsya parākramam |
sarve śāntiparā yodhā dhārtarāṣṭrasya bhārata

यथा नलवनं नागः प्रभिन्नः षष्टिहायनः ।
एवं सर्वानपामृद्रादर्जुनः शस्त्रतेजसा

yathā nalavanaṃ nāgaḥ prabhinnaḥ ṣaṣṭihāyanaḥ |
evaṃ sarvānapāmṛdrādarjunaḥ śastratejasā

विद्राव्य च ततः सैन्यं त्रासयित्वा महारथान् ।
अर्जुनो जयतांश्रेष्ठः पर्यावर्तत भारत

vidrāvya ca tataḥ sainyaṃ trāsayitvā mahārathān |
arjuno jayatāṃśreṣṭhaḥ paryāvartata bhārata

तस्य मार्गान्विचरतो निघ्नतश्च रणाजिरे ।
प्रावर्तत नदी घोरा शोणितान्त्रतरङ्गिणी

tasya mārgānvicarato nighnataśca raṇājire |
prāvartata nadī ghorā śoṇitāntrataraṅgiṇī

अस्थिशैवालसंबाधां संग्रामे पार्थनिर्मिताम् ।
शरचापप्लवां घोरां मांसशोणितकर्दमाम्

asthiśaivālasaṃbādhāṃ saṃgrāme pārthanirmitām |
śaracāpaplavāṃ ghorāṃ māṃsaśoṇitakardamām

रथोडुपां चान्त्रसर्पां केशशैवालशाड्वलाम् ।
करवालासिपाठीनां चामरोष्णीषफेनिलाम्

rathoḍupāṃ cāntrasarpāṃ keśaśaivālaśāḍvalām |
karavālāsipāṭhīnāṃ cāmaroṣṇīṣaphenilām

अश्वग्रीवामहावर्तां कबन्धजलमानुषाम् ।
काककङ्करुतां तीव्रां सारसक्रौञ्चनादिताम्

aśvagrīvāmahāvartāṃ kabandhajalamānuṣām |
kākakaṅkarutāṃ tīvrāṃ sārasakrauñcanāditām

सिंहनादमहानादां शङ्खस्वनमहास्वनाम् ।
वीरोत्तमाङ्गपद्माढ्यां शरचापमहानलाम्

siṃhanādamahānādāṃ śaṅkhasvanamahāsvanām |
vīrottamāṅgapadmāḍhyāṃ śaracāpamahānalām

पदातिमत्स्यकलुषां गजशीर्षककच्छपाम् ।
गोमायुगसंघुष्टां मांसमञ्जाभिकर्दमाम्

padātimatsyakaluṣāṃ gajaśīrṣakakacchapām |
gomāyugasaṃghuṣṭāṃ māṃsamañjābhikardamām

प्रावर्तयन्नदीं घोरां पिशाचगणसेविताम् ।
अपारामनिवासां च रक्तोदां सर्वतो वृताम्

prāvartayannadīṃ ghorāṃ piśācagaṇasevitām |
apārāmanivāsāṃ ca raktodāṃ sarvato vṛtām

अभीक्ष्णमकरोत्पार्थो नदीमुत्तमशोणिताम् ।
गजवर्ममहाद्वीपामश्वदेहमहाशिलाम्

abhīkṣṇamakarotpārtho nadīmuttamaśoṇitām |
gajavarmamahādvīpāmaśvadehamahāśilām

पदातिदेहसंघाटां रथावलिमहातरुम् ।
केशशाद्वलसंछन्नां सुतरां भीतिदां नृणाम्

padātidehasaṃghāṭāṃ rathāvalimahātarum |
keśaśādvalasaṃchannāṃ sutarāṃ bhītidāṃ nṛṇām

अगाधरक्तोदवहां यमसागरगामिनीम् ।
दुस्तरां भीरुमर्त्यानां शूराणां सुतरां नृप ।
प्रावर्तयन्नदीमेवं भीषणां पाकशासनिः

agādharaktodavahāṃ yamasāgaragāminīm |
dustarāṃ bhīrumartyānāṃ śūrāṇāṃ sutarāṃ nṛpa |
prāvartayannadīmevaṃ bhīṣaṇāṃ pākaśāsaniḥ

तस्याददानस्य शरान्सन्दधानस्य मुञ्चतः ।
विकर्षतश्च गाण्डीवं न किंचिद्ददृशेऽन्तरम्

tasyādadānasya śarānsandadhānasya muñcataḥ |
vikarṣataśca gāṇḍīvaṃ na kiṃciddadṛśe'ntaram