अध्याय 62: अर्जुन का भीष्म को प्रणाम, देवों की प्रशंसा

एवं विद्राव्य तत्सैन्यं पार्थो भीष्ममुपाद्रवत् ।
त्रस्तेषु सर्वसैन्येषु कौरव्यस्य महात्मनः

evaṃ vidrāvya tatsainyaṃ pārtho bhīṣmamupādravat |
trasteṣu sarvasainyeṣu kauravyasya mahātmanaḥ

बाणान्धनुषि संधाय चतुरः पाकशासनिः ।
भीष्मं च प्राहिणोद्भीतस्तं द्वाभ्यामभ्यवादयत्

bāṇāndhanuṣi saṃdhāya caturaḥ pākaśāsaniḥ |
bhīṣmaṃ ca prāhiṇodbhītastaṃ dvābhyāmabhyavādayat

तस्य कर्णान्तिकं गत्वा द्वावब्रूतां च कौशलम् ।
सोऽप्याशीरवदद्भीष्मः कौन्तेयो जयतामिति

tasya karṇāntikaṃ gatvā dvāvabrūtāṃ ca kauśalam |
so'pyāśīravadadbhīṣmaḥ kaunteyo jayatāmiti

नरसिंहमुपायान्तं जिगीषन्तं परान्रणे ।
वृषसेनोऽभ्ययात्तूर्णं योद्धुकामो धनंजयम्

narasiṃhamupāyāntaṃ jigīṣantaṃ parānraṇe |
vṛṣaseno'bhyayāttūrṇaṃ yoddhukāmo dhanaṃjayam

वैकर्तनात्मजो वीरः संग्रामे लोकविश्रुतः ।
शौर्यवीर्यादिभिः कर्णाद्बिम्बाद्विम्ब इवोद्धृतः

vaikartanātmajo vīraḥ saṃgrāme lokaviśrutaḥ |
śauryavīryādibhiḥ karṇādbimbādvimba ivoddhṛtaḥ

आत्मना युध्यतस्तस्य वृषसेनस्य पाण्डवः ।
मुहूर्तं तस्य तद्दृष्ट्वा हस्तलाघवपौरुषे ।
तुतोष च ततः पार्थो वृषसेनपराक्रमम्

ātmanā yudhyatastasya vṛṣasenasya pāṇḍavaḥ |
muhūrtaṃ tasya taddṛṣṭvā hastalāghavapauruṣe |
tutoṣa ca tataḥ pārtho vṛṣasenaparākramam

तस्य पार्थस्तदा क्षिप्रं क्षुरधारेण कार्मुकम् ।
न्यकृन्यद्गृध्रपत्रेण जाम्बूनदपरिष्कृतम्

tasya pārthastadā kṣipraṃ kṣuradhāreṇa kārmukam |
nyakṛnyadgṛdhrapatreṇa jāmbūnadapariṣkṛtam

अथैनं पञ्चभिर्भूयः प्रत्यविध्यत्स्तनान्तरे ।
स पार्थबाणाभिहतो रथात्प्रस्कन्द्य दुद्रुवे

athainaṃ pañcabhirbhūyaḥ pratyavidhyatstanāntare |
sa pārthabāṇābhihato rathātpraskandya dudruve

दुःशासनो विकर्णश्च शकुनिश्च विविंशतिः ।
आयान्तं भीमधन्वानं पर्यकीर्यन्त पाण्डवम्

duḥśāsano vikarṇaśca śakuniśca viviṃśatiḥ |
āyāntaṃ bhīmadhanvānaṃ paryakīryanta pāṇḍavam

तेषां पार्थो रणे क्रुद्धः शरैः सन्नतपर्वभिः ।
युगं ध्वजं शरासं च चिच्छेद तरसा रणे

teṣāṃ pārtho raṇe kruddhaḥ śaraiḥ sannataparvabhiḥ |
yugaṃ dhvajaṃ śarāsaṃ ca ciccheda tarasā raṇe

ते निकृत्तध्वजाः सर्वे छिन्नकार्मुकवेष्टनाः ।
रणमध्यादपययुः पार्थबाणाभिपीडिताः

te nikṛttadhvajāḥ sarve chinnakārmukaveṣṭanāḥ |
raṇamadhyādapayayuḥ pārthabāṇābhipīḍitāḥ

ततः प्रहस्य बीभत्सुर्वैराटिमिदमब्रवीत् ।
एतं मे प्रापयेदानीं तालं सौवर्णमुच्छ्रितम्

tataḥ prahasya bībhatsurvairāṭimidamabravīt |
etaṃ me prāpayedānīṃ tālaṃ sauvarṇamucchritam

मेघमध्ये यथा विद्युदुज्ज्वलन्ती पुनः पुनः ।
असौ शान्तनवो भीष्मस्तत्र याहि परंतप

meghamadhye yathā vidyudujjvalantī punaḥ punaḥ |
asau śāntanavo bhīṣmastatra yāhi paraṃtapa

अस्राणि तस्य दिव्यानि दर्शयिष्यामि संयुगे ।
घोररूपाणि चित्राणि लघूनि च गुरूणि च

asrāṇi tasya divyāni darśayiṣyāmi saṃyuge |
ghorarūpāṇi citrāṇi laghūni ca gurūṇi ca

अस्माकं पोषको नित्यमाबाल्यान्मत्स्यभूमिप ।
श्रेयस्कामी सदाऽस्माकं योगक्षेमकरः सदा

asmākaṃ poṣako nityamābālyānmatsyabhūmipa |
śreyaskāmī sadā'smākaṃ yogakṣemakaraḥ sadā

तस्याङ्के विर्धितो बाल्ये तद्योत्स्येऽनेन सांप्रतम् ।
अस्माकं धार्तराष्ट्राणां शमकामो दिवानिशम्

tasyāṅke virdhito bālye tadyotsye'nena sāṃpratam |
asmākaṃ dhārtarāṣṭrāṇāṃ śamakāmo divāniśam

वैशंपायन उवाच ।
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वैराटिः पार्थसारथिः ।
वाहयच्चोदितस्तेन रथं भीष्मरथं प्रति

vaiśaṃpāyana uvāca |
tasya tadvacanaṃ śrutvā vairāṭiḥ pārthasārathiḥ |
vāhayaccoditastena rathaṃ bhīṣmarathaṃ prati

तं रथं चोदितं दृष्ट्वा फल्गुनस्य रथोत्तमम् ।
वायुनेव महामेघं सहसाऽभिसमीरितम् ।
तं प्रत्ययाच्च गाङ्गेयो रथेनादित्यवर्चसा

taṃ rathaṃ coditaṃ dṛṣṭvā phalgunasya rathottamam |
vāyuneva mahāmeghaṃ sahasā'bhisamīritam |
taṃ pratyayācca gāṅgeyo rathenādityavarcasā

आयान्तमर्जुनं दृष्ट्वा भीष्मः परपुंजयः ।
प्रत्युञ्जगाम युद्धार्थी महर्षभमिवर्षभः

āyāntamarjunaṃ dṛṣṭvā bhīṣmaḥ parapuṃjayaḥ |
pratyuñjagāma yuddhārthī maharṣabhamivarṣabhaḥ

तथा हि गुप्त एतेषां दुराधर्षः पितामहः ।
हन्यमानेषु योघेषु धनंजयमुपाद्रवत्

tathā hi gupta eteṣāṃ durādharṣaḥ pitāmahaḥ |
hanyamāneṣu yogheṣu dhanaṃjayamupādravat

प्रगृह्य कार्मुकश्रेष्ठं जातरूपपरिष्कृतम् ।
शरानादाय तीक्ष्णाग्रान्मर्मदेहप्रमाथिनः

pragṛhya kārmukaśreṣṭhaṃ jātarūpapariṣkṛtam |
śarānādāya tīkṣṇāgrānmarmadehapramāthinaḥ

पाण्डुरेणातपत्रेण ध्रियमाणेन मूर्धनि ।
शुशुभे स नरव्याघ्रो गिरिः सूर्योत्तरे यथा

pāṇḍureṇātapatreṇa dhriyamāṇena mūrdhani |
śuśubhe sa naravyāghro giriḥ sūryottare yathā

प्राध्माप्य शङ्खं गाङ्गेयो धार्तराष्ट्रान्प्रहर्षयन् ।
प्रदक्षिणमुपावृत्य बीभत्सुं प्रत्यवारयत्

prādhmāpya śaṅkhaṃ gāṅgeyo dhārtarāṣṭrānpraharṣayan |
pradakṣiṇamupāvṛtya bībhatsuṃ pratyavārayat

तमवेक्ष्य समायान्तं कौन्तेयः परवीरहा ।
प्रत्यगृह्णादमेयात्मा प्रियातिथिमिवागतम् ।
देवदत्तं महाशङ्खं प्रदध्मौ युधि वीर्यवान्

tamavekṣya samāyāntaṃ kaunteyaḥ paravīrahā |
pratyagṛhṇādameyātmā priyātithimivāgatam |
devadattaṃ mahāśaṅkhaṃ pradadhmau yudhi vīryavān

तौ शङ्खनादावत्यर्थं भीष्मपाण्डवयोस्तदा ।
नादयामासतुर्द्यां च खं च भूमिं च सर्वशः

tau śaṅkhanādāvatyarthaṃ bhīṣmapāṇḍavayostadā |
nādayāmāsaturdyāṃ ca khaṃ ca bhūmiṃ ca sarvaśaḥ

अन्तरिक्षे च जल्पन्ति सर्वे देवाः सवासवाः ।
यदर्जुनः कुरून्सर्वान्प्राकृन्तच्छस्रतेजसा

antarikṣe ca jalpanti sarve devāḥ savāsavāḥ |
yadarjunaḥ kurūnsarvānprākṛntacchasratejasā

कुरुश्रेष्ठाविमौ वीरौ रणे भीष्मधनंजयौ ।
सर्वास्त्रकुशलौ वीरावप्रमत्तौ रणे सदा

kuruśreṣṭhāvimau vīrau raṇe bhīṣmadhanaṃjayau |
sarvāstrakuśalau vīrāvapramattau raṇe sadā

उभौ देवमनुष्येषु विश्रुतौ स्वपराक्रमैः ।
उभौ परमसंरब्धावुभौ दीप्तधनुर्धरौ

ubhau devamanuṣyeṣu viśrutau svaparākramaiḥ |
ubhau paramasaṃrabdhāvubhau dīptadhanurdharau

समागतौ नरव्याघ्रौ व्याघ्राविव तरस्विनौ ।
उभौ सदृशकर्माणौ सूर्यस्याग्नेश्च भारत

samāgatau naravyāghrau vyāghrāviva tarasvinau |
ubhau sadṛśakarmāṇau sūryasyāgneśca bhārata

वासुदेवस्य सदृशौ कार्तवीर्यसमावुभौ ।
उभौ विश्रुतकर्माणावुभौ शूरौ महाबलौ ।
सर्वास्त्रविदुषां श्रेष्ठौ सर्वशस्त्रभृतां वरौ

vāsudevasya sadṛśau kārtavīryasamāvubhau |
ubhau viśrutakarmāṇāvubhau śūrau mahābalau |
sarvāstraviduṣāṃ śreṣṭhau sarvaśastrabhṛtāṃ varau

अग्नेरिन्द्रस्य सोमस्य यमस्य वरुणस्य च ॥
अनयोः सदृशं वीर्यं मित्रस्य वरुणस्य च

agnerindrasya somasya yamasya varuṇasya ca ||
anayoḥ sadṛśaṃ vīryaṃ mitrasya varuṇasya ca

को वा कुन्तीसुतं युद्धे द्वैरथेनोपयास्यति ।
ऋते शान्तनवादन्यः क्षत्रियो भुवि विद्यते

ko vā kuntīsutaṃ yuddhe dvairathenopayāsyati |
ṛte śāntanavādanyaḥ kṣatriyo bhuvi vidyate

इति संपूजयामासुर्भीष्मं दृष्ट्वाऽर्जुनं गतम् ।
तं रणे संप्रहृष्यन्तं दृष्ट्वा देवाः सवासवाः

iti saṃpūjayāmāsurbhīṣmaṃ dṛṣṭvā'rjunaṃ gatam |
taṃ raṇe saṃprahṛṣyantaṃ dṛṣṭvā devāḥ savāsavāḥ

अथ बहुविधतूर्यशङ्खयोषैर्विविधरवैः सह सिंहनादमिश्रैः ।
कुरुवृषभमपूजयत्कुरूणां बलममराधिपसैन्यसप्रभं तत्

atha bahuvidhatūryaśaṅkhayoṣairvividharavaiḥ saha siṃhanādamiśraiḥ |
kuruvṛṣabhamapūjayatkurūṇāṃ balamamarādhipasainyasaprabhaṃ tat