अध्याय 59: गुरु द्रोण और अर्जुन का युद्ध

जितं वैकर्तनं दृष्ट्वा पार्थो वैराटिमब्रवीत् ।
स्थिरो भव त्वं संग्रामे जयोऽस्माकं नृपात्मजः

jitaṃ vaikartanaṃ dṛṣṭvā pārtho vairāṭimabravīt |
sthiro bhava tvaṃ saṃgrāme jayo'smākaṃ nṛpātmajaḥ

यावच्छङ्खमुपाध्यास्ये द्विषतां रोमहर्षणम् ।
अविक्लबमसंभ्रान्तमव्यक्तहृदयेक्षणम् ।

yāvacchaṅkhamupādhyāsye dviṣatāṃ romaharṣaṇam |
aviklabamasaṃbhrāntamavyaktahṛdayekṣaṇam |

याहि शीघ्रं यतो द्रोणो ममाचार्यो रणे स्थितः ॥
तथा संक्रीडमानस्य अर्जुनस्य रणाजिरे ।

yāhi śīghraṃ yato droṇo mamācāryo raṇe sthitaḥ ||
tathā saṃkrīḍamānasya arjunasya raṇājire |

बलं सत्वं च तेजश्च लाघवं च व्यवर्धत ॥
तच्चाद्भुतमभिप्रेक्ष्य भयमुत्तरमाविशत्

balaṃ satvaṃ ca tejaśca lāghavaṃ ca vyavardhata ||
taccādbhutamabhiprekṣya bhayamuttaramāviśat

अस्त्राणां तव दिव्यानां शरौघान्क्षिपतः शितान् ।
मनो मे मुह्यतेऽत्यर्थं तव दृष्ट्वा पराक्रमम्

astrāṇāṃ tava divyānāṃ śaraughānkṣipataḥ śitān |
mano me muhyate'tyarthaṃ tava dṛṣṭvā parākramam

द्वैधीभूतं मनो मह्यं भयाद्भरतसत्तम ।
अदृष्टपूर्वं पश्यामि तव गाण्डीवनिस्वनम्

dvaidhībhūtaṃ mano mahyaṃ bhayādbharatasattama |
adṛṣṭapūrvaṃ paśyāmi tava gāṇḍīvanisvanam

तव बाहुबलं चैव धनुः कर्षयतो बहु ।
तव तेजो दुराधर्षं यथा विष्णोस्त्रिविक्रमे

tava bāhubalaṃ caiva dhanuḥ karṣayato bahu |
tava tejo durādharṣaṃ yathā viṣṇostrivikrame

तमुत्तरश्चित्रमवेक्ष्य गाण्डिवं शरांश्च मुक्तान्सहसा किरीटिना ।
भीतोऽब्रवीदर्जुनमाजिमध्ये नाहं तवाश्वान्विषहे नियन्तुम्

tamuttaraścitramavekṣya gāṇḍivaṃ śarāṃśca muktānsahasā kirīṭinā |
bhīto'bravīdarjunamājimadhye nāhaṃ tavāśvānviṣahe niyantum

तमब्रवीत्किंचिदिव प्रहस्य गाण्डीवधन्वा द्विषतां निहन्ता ।
मया सहायेन कुतोऽस्ति ते भयं प्रेह्युत्तराश्वाननुमन्त्र्य वाहय

tamabravītkiṃcidiva prahasya gāṇḍīvadhanvā dviṣatāṃ nihantā |
mayā sahāyena kuto'sti te bhayaṃ prehyuttarāśvānanumantrya vāhaya

आश्वासितस्तेन धनंजयेन वैराटिरश्वान्प्रतुतोदय शीघ्रम् ।
धनंजयश्चापि विकृष्य चापं विष्फारयामास महेन्द्रकल्पः

āśvāsitastena dhanaṃjayena vairāṭiraśvānpratutodaya śīghram |
dhanaṃjayaścāpi vikṛṣya cāpaṃ viṣphārayāmāsa mahendrakalpaḥ

उत्तरं चैव बीभत्सुरब्रवीत्पुनरर्जुनः ।
न भेतव्यं मया सार्धं तात संग्राममूर्धनि

uttaraṃ caiva bībhatsurabravītpunararjunaḥ |
na bhetavyaṃ mayā sārdhaṃ tāta saṃgrāmamūrdhani

राजपुत्रोऽसि ते भद्रं कुले महति मात्स्यके ।
जातस्त्वं क्षत्रियकुले न विषीदितुमर्हसि

rājaputro'si te bhadraṃ kule mahati mātsyake |
jātastvaṃ kṣatriyakule na viṣīditumarhasi

धृतिं कृत्वा सुविपुलां राजपुत्र रथं मम ।
युध्यमानस्य संग्रामे राजभिः सह वाहय

dhṛtiṃ kṛtvā suvipulāṃ rājaputra rathaṃ mama |
yudhyamānasya saṃgrāme rājabhiḥ saha vāhaya

उक्त्वा तमेवं बीभत्सुरर्जुनः पुनरब्रवीत् ।
पाण्डवो रथिनां श्रेष्ठो भारद्वाजं समीक्ष्य तु

uktvā tamevaṃ bībhatsurarjunaḥ punarabravīt |
pāṇḍavo rathināṃ śreṣṭho bhāradvājaṃ samīkṣya tu

यत्रैषा काञ्चनी वेदिर्दृश्यतेऽग्निशिखोपमा ।
उच्छ्रिता काञ्चने दण्डे पताकाभिरलंकृता

yatraiṣā kāñcanī vedirdṛśyate'gniśikhopamā |
ucchritā kāñcane daṇḍe patākābhiralaṃkṛtā

तत्र मां वह भद्रं ते द्रोणं योत्स्यामि सत्तमम् ।
भारद्वाजेन योत्स्येऽहमाचार्येण महात्मना

tatra māṃ vaha bhadraṃ te droṇaṃ yotsyāmi sattamam |
bhāradvājena yotsye'hamācāryeṇa mahātmanā

अमी शोणाः प्रकाशन्ते तुरगाः साधुवाहिनः ।
मुक्ता रथवरे तस्य सर्वशिक्षाविशारदाः

amī śoṇāḥ prakāśante turagāḥ sādhuvāhinaḥ |
muktā rathavare tasya sarvaśikṣāviśāradāḥ

यतो रथवरे शूरः सर्वशस्त्रभृतांवरः ।
स्निग्धवैडूर्यसंकाशस्ताम्राक्षः प्रियदर्शनः

yato rathavare śūraḥ sarvaśastrabhṛtāṃvaraḥ |
snigdhavaiḍūryasaṃkāśastāmrākṣaḥ priyadarśanaḥ

आदित्य इव तेजस्वी बलवीर्यसमन्वितः ।
सर्वलोकधनुःश्रेष्ठः सर्वलोकेषु पूजितः ।
अङ्गिरोशनसोस्तुल्यो नये बुद्धिमतांवरः

āditya iva tejasvī balavīryasamanvitaḥ |
sarvalokadhanuḥśreṣṭhaḥ sarvalokeṣu pūjitaḥ |
aṅgirośanasostulyo naye buddhimatāṃvaraḥ

चत्वारो निखिला वेदाः साङ्गोपाङ्गाः सलक्षणाः ।
धनुर्वेदश्च कार्त्स्न्येन ब्राह्मं चास्त्रं प्रतिष्ठितम्

catvāro nikhilā vedāḥ sāṅgopāṅgāḥ salakṣaṇāḥ |
dhanurvedaśca kārtsnyena brāhmaṃ cāstraṃ pratiṣṭhitam

पुराणमितिहासश्च अर्थविद्या च मानवम् ।
भारद्वाजे समस्तानि सर्वाण्येतानि सांप्रतम्

purāṇamitihāsaśca arthavidyā ca mānavam |
bhāradvāje samastāni sarvāṇyetāni sāṃpratam

क्षमा दमश्च सत्यं च तेजो मार्दवमार्जवम् ।
प्रतिष्ठिता गुणा यस्मिन्बहवो द्विजसत्तमे

kṣamā damaśca satyaṃ ca tejo mārdavamārjavam |
pratiṣṭhitā guṇā yasminbahavo dvijasattame

यस्याहमिष्टः सततं मम चेष्टः सदा च सः ।
क्षत्रधर्मं पुरस्कृत्य तेन योत्स्ये हि सांप्रतम्

yasyāhamiṣṭaḥ satataṃ mama ceṣṭaḥ sadā ca saḥ |
kṣatradharmaṃ puraskṛtya tena yotsye hi sāṃpratam

आचार्यं प्रापयेदानीं ममोत्तर महारथम् ।
अपरं पश्य संग्राममद्भुतं मम तस्य च

ācāryaṃ prāpayedānīṃ mamottara mahāratham |
aparaṃ paśya saṃgrāmamadbhutaṃ mama tasya ca

उत्तरस्त्वेवमुक्तोऽश्वांश्चोदयामास तं प्रति ।
आजगामार्जुनरथो भारद्वाजरथं प्रति

uttarastvevamukto'śvāṃścodayāmāsa taṃ prati |
ājagāmārjunaratho bhāradvājarathaṃ prati

तमापतन्तं वेगेन पाण्डवं सरथं रणे ।
द्रोणोप्यभ्यद्रवत्पार्थं मतो मत्तमिव द्विपम्

tamāpatantaṃ vegena pāṇḍavaṃ sarathaṃ raṇe |
droṇopyabhyadravatpārthaṃ mato mattamiva dvipam

स तु रुक्मरथं दृष्ट्वा कौन्तेयः समभिद्रुतम् ।
आचार्यं तं महाबाहुः प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत्

sa tu rukmarathaṃ dṛṣṭvā kaunteyaḥ samabhidrutam |
ācāryaṃ taṃ mahābāhuḥ prāñjalirvākyamabravīt

उषिताः स्मो वने वासं प्रतिकर्मचिकीर्षवः ।
कोपं नार्हसि नः कर्तुं सदा समरदुर्जय

uṣitāḥ smo vane vāsaṃ pratikarmacikīrṣavaḥ |
kopaṃ nārhasi naḥ kartuṃ sadā samaradurjaya

अहं तु ताडितः पूर्वं प्रहरेयं तवानघ ।
इति मे वर्तते बुद्धिस्तद्भवान्क्षन्तुमर्हति

ahaṃ tu tāḍitaḥ pūrvaṃ prahareyaṃ tavānagha |
iti me vartate buddhistadbhavānkṣantumarhati

ततः प्राध्मापयच्छङ्खं भेरीपटहवादितम् ।
व्यक्षोभत बलं सर्वमुद्धूतमिव सागरम्

tataḥ prādhmāpayacchaṅkhaṃ bherīpaṭahavāditam |
vyakṣobhata balaṃ sarvamuddhūtamiva sāgaram

ततस्तु प्राहिणोद्द्रोणः शरानथ स विंशतिम् ।
अप्राप्तानेव तान्पार्थश्चिच्छेद कृतहस्तवान्

tatastu prāhiṇoddroṇaḥ śarānatha sa viṃśatim |
aprāptāneva tānpārthaściccheda kṛtahastavān

ततः शरसहस्रेण रथं पार्थस्य वीर्यवान् ।
अवाकिरत्ततो द्रोणः शीघ्रहस्तं प्रदर्शयन्

tataḥ śarasahasreṇa rathaṃ pārthasya vīryavān |
avākirattato droṇaḥ śīghrahastaṃ pradarśayan

एवं प्रववृते युद्धं भारज्वाजकिरीटिनोः

evaṃ pravavṛte yuddhaṃ bhārajvājakirīṭinoḥ

अश्वाञ्शोणान्महावेगान्हंसवर्णैस्तु वाजिभिः ।
मिश्रितान्समरे दृष्ट्वा व्यस्मयन्त पृथग्जनाः

aśvāñśoṇānmahāvegānhaṃsavarṇaistu vājibhiḥ |
miśritānsamare dṛṣṭvā vyasmayanta pṛthagjanāḥ

रथं रथेन पार्थस्य समाहत्य परंतपः ।
हर्षयुक्तस्तदाऽऽचार्यः प्रत्यगृह्णात्स पाण्डवम्

rathaṃ rathena pārthasya samāhatya paraṃtapaḥ |
harṣayuktastadā''cāryaḥ pratyagṛhṇātsa pāṇḍavam

समाश्लिष्टाविवान्योन्यं द्रोणपाण्डवयोर्ध्वजौ ।
दृष्ट्वा प्राकम्पत मुहुर्भारतानां महाचमूः

samāśliṣṭāvivānyonyaṃ droṇapāṇḍavayordhvajau |
dṛṣṭvā prākampata muhurbhāratānāṃ mahācamūḥ

तत्तु युद्धं प्रववृते ह्याचार्यस्यार्जुनस्य च ।
विमुञ्चतोः शरानुग्रान्विशिखान्दीप्ततेजसः

tattu yuddhaṃ pravavṛte hyācāryasyārjunasya ca |
vimuñcatoḥ śarānugrānviśikhāndīptatejasaḥ

तौ वीरौ वीर्यसंपन्नौ दृष्ट्वा समरमूर्धनि ।
आचार्यशिष्यौ रथिनौ कृतवीर्यौ तरस्विनौ

tau vīrau vīryasaṃpannau dṛṣṭvā samaramūrdhani |
ācāryaśiṣyau rathinau kṛtavīryau tarasvinau

उभौ विश्रुतकर्माणावुभौ श्रमगतौ जये ।
उभावतिरथौ लोके ह्युभौ परपुंरजयौ ।
क्षिपन्तौ शरजालानि क्षत्रियान्मोह आविशत्

ubhau viśrutakarmāṇāvubhau śramagatau jaye |
ubhāvatirathau loke hyubhau parapuṃrajayau |
kṣipantau śarajālāni kṣatriyānmoha āviśat

व्यस्मयन्त नराः सर्वे द्रोणार्जुनसमागमे ।
नराणां ब्रुवतां वाक्यं श्रूयते स महास्वनः

vyasmayanta narāḥ sarve droṇārjunasamāgame |
narāṇāṃ bruvatāṃ vākyaṃ śrūyate sa mahāsvanaḥ

द्रोणं हि समरे कोऽन्यो योद्धुमर्हत्यथार्जुनात् ।
रौद्रः क्षत्रियधर्मोऽयं गुरं वै यदयोधयत्

droṇaṃ hi samare ko'nyo yoddhumarhatyathārjunāt |
raudraḥ kṣatriyadharmo'yaṃ guraṃ vai yadayodhayat

इत्यब्रुवञ्जनास्तत्र संग्रामशिरसि स्थिताः ।
तौ समीक्ष्य तु संरब्धौ सन्निकृष्टौ महारथौ

ityabruvañjanāstatra saṃgrāmaśirasi sthitāḥ |
tau samīkṣya tu saṃrabdhau sannikṛṣṭau mahārathau

छाद्येतां शरौघैस्तावन्योन्यमुपराजितौ ।
संयुगे संचकाशेतां कालसूर्याविवोदितौ

chādyetāṃ śaraughaistāvanyonyamuparājitau |
saṃyuge saṃcakāśetāṃ kālasūryāvivoditau

विष्फार्य च महाचापं हेमपृष्ठं दुरासदम् ।
संरब्धस्तु तदा द्रोणः प्रत्ययुध्यत फल्गुनम्

viṣphārya ca mahācāpaṃ hemapṛṣṭhaṃ durāsadam |
saṃrabdhastu tadā droṇaḥ pratyayudhyata phalgunam

स सायकमयैर्जालैरर्जुनस्य रथं प्रति ।
भानुमद्भिः शिलाधौतैर्बाणैः प्राच्छादयद्दिशः

sa sāyakamayairjālairarjunasya rathaṃ prati |
bhānumadbhiḥ śilādhautairbāṇaiḥ prācchādayaddiśaḥ

अर्जुनस्तु तदा द्रोणं महावेगैर्महारथः ।
विव्याध शतशो बाणैर्धाराभिरिव पर्वतम्

arjunastu tadā droṇaṃ mahāvegairmahārathaḥ |
vivyādha śataśo bāṇairdhārābhiriva parvatam

कालमेघ इवोष्णान्ते फल्गुनः समवाकिरत्

kālamegha ivoṣṇānte phalgunaḥ samavākirat

तस्य जाम्बूनदमयैश्चितरैश्चापच्युतैः शरैः ।
प्राच्छादयद्रथश्रेष्ठं भारद्वाजोऽर्जुनस्य वै

tasya jāmbūnadamayaiścitaraiścāpacyutaiḥ śaraiḥ |
prācchādayadrathaśreṣṭhaṃ bhāradvājo'rjunasya vai

तथैव दिव्यं गाण्डीवं धनुरानम्य चार्जुनः ।
शत्रुघ्नं वेगवत्सृष्टं भारसाधनमुत्तमम्

tathaiva divyaṃ gāṇḍīvaṃ dhanurānamya cārjunaḥ |
śatrughnaṃ vegavatsṛṣṭaṃ bhārasādhanamuttamam

शोभते स्म महावाहुर्गाण्डीवं विक्षिपन्धनुः ।
शरांश्च विसृजंश्चित्रान्सुवर्णविकृतान्बहून्

śobhate sma mahāvāhurgāṇḍīvaṃ vikṣipandhanuḥ |
śarāṃśca visṛjaṃścitrānsuvarṇavikṛtānbahūn

प्राच्छादयदमेयात्मा भारद्वाजरथं प्रति ।
द्रोणचापविनिर्मुक्तान्बाणान्बाणैरवारयत्

prācchādayadameyātmā bhāradvājarathaṃ prati |
droṇacāpavinirmuktānbāṇānbāṇairavārayat

सरथोऽप्यचरत्पार्थः प्रेक्षणीयो महारथः ।
युगपद्दिक्षु सर्वासु सर्वतोऽस्त्राण्यवासृजम्

saratho'pyacaratpārthaḥ prekṣaṇīyo mahārathaḥ |
yugapaddikṣu sarvāsu sarvato'strāṇyavāsṛjam

आददानं शरान्घोरान्संदधानं च पाण्डवम् ।
विसृजन्तं च क्रौन्तेयं न स्म पश्यन्ति लाघवाम्

ādadānaṃ śarānghorānsaṃdadhānaṃ ca pāṇḍavam |
visṛjantaṃ ca kraunteyaṃ na sma paśyanti lāghavām

एकच्छायमिवाकाशं बाणैश्चक्रे समन्ततः ।
नादृश्यत ततो द्रोणो नीहारेणेव पर्वतः

ekacchāyamivākāśaṃ bāṇaiścakre samantataḥ |
nādṛśyata tato droṇo nīhāreṇeva parvataḥ

मरीचिविकचस्येव राजन्भानुमतो वपुः ।
आसीत्पार्थस्य सुमहद्वपुः शरशतार्चितम्

marīcivikacasyeva rājanbhānumato vapuḥ |
āsītpārthasya sumahadvapuḥ śaraśatārcitam

क्षिपतः शरजालानि कौन्तेयस्य महात्मनः ।
तान्विधूय शरान्घोरान्द्रोणोऽपि समितिंजयः ।
बभासे तिमिरं व्योम्नि विधूय सविता यथा

kṣipataḥ śarajālāni kaunteyasya mahātmanaḥ |
tānvidhūya śarānghorāndroṇo'pi samitiṃjayaḥ |
babhāse timiraṃ vyomni vidhūya savitā yathā

अग्निचक्रोपमं घोरं मण्डलीकृतमाहवे ।
विकृष्य सुमहच्चापं मेघस्तनितनिस्वनम् ।
असकृत्मुञ्चतो बाणान्ददृशुः कुरवो युधि

agnicakropamaṃ ghoraṃ maṇḍalīkṛtamāhave |
vikṛṣya sumahaccāpaṃ meghastanitanisvanam |
asakṛtmuñcato bāṇāndadṛśuḥ kuravo yudhi

दिक्षु सर्वासु विपुलः शुश्रुवेऽथ जनैस्तदा ।
द्रोणस्यापि धनुर्घोषो विद्युत्स्तनितनिस्वनः ।
अभवद्विस्मयकरः सैन्यानां भरतर्षभ

dikṣu sarvāsu vipulaḥ śuśruve'tha janaistadā |
droṇasyāpi dhanurghoṣo vidyutstanitanisvanaḥ |
abhavadvismayakaraḥ sainyānāṃ bharatarṣabha

तप्तजाम्बूनदमयैर्दीप्तैरग्निसमैः शरैः ।
प्राच्छादयदमेयात्मा दिशः सूर्यस्य च प्रभाम्

taptajāmbūnadamayairdīptairagnisamaiḥ śaraiḥ |
prācchādayadameyātmā diśaḥ sūryasya ca prabhām

ततः काञ्चनपङ्खानां शराणां नतपर्वणाम् ।
वियद्गतानां चरतां दृश्यन्ते बहवो व्रजाः

tataḥ kāñcanapaṅkhānāṃ śarāṇāṃ nataparvaṇām |
viyadgatānāṃ caratāṃ dṛśyante bahavo vrajāḥ

शरासनात्तु द्रोणस्य प्रभवन्ति स्म सायकाः ।
एको दीर्घ इवाभान्तः प्रदृश्यन्ते महाशराः ।
आकाशे समदृश्यन्त हंसानामिव पङ्क्तयः

śarāsanāttu droṇasya prabhavanti sma sāyakāḥ |
eko dīrgha ivābhāntaḥ pradṛśyante mahāśarāḥ |
ākāśe samadṛśyanta haṃsānāmiva paṅktayaḥ

एवं सुवर्णविकृतान्विमुञ्चन्तौ शरान्बहून् ।
आकाशं संवृतं वीरावुल्काभिरिव चक्रतुः

evaṃ suvarṇavikṛtānvimuñcantau śarānbahūn |
ākāśaṃ saṃvṛtaṃ vīrāvulkābhiriva cakratuḥ

तयोः शराश्च विबभुः कङ्कबर्हिणवाससः ।
पङ्क्त्यः शरदि मत्तानां सारसानामिवाम्बरे

tayoḥ śarāśca vibabhuḥ kaṅkabarhiṇavāsasaḥ |
paṅktyaḥ śaradi mattānāṃ sārasānāmivāmbare

तत्तु युद्धं महाघोरं तयोः संरब्धयोरभूत् ।
अत्यद्भुतमचिन्त्यं च वृत्रवासवयोरिव

tattu yuddhaṃ mahāghoraṃ tayoḥ saṃrabdhayorabhūt |
atyadbhutamacintyaṃ ca vṛtravāsavayoriva

महागजाविवासाद्य विषाणाग्रैः परस्परम् ।
शरैः पूर्णायतोत्सृष्टैरन्योन्यमभिजघ्नतुः

mahāgajāvivāsādya viṣāṇāgraiḥ parasparam |
śaraiḥ pūrṇāyatotsṛṣṭairanyonyamabhijaghnatuḥ

अथ त्वाचार्यमुख्येन शरान्सृष्टाञ्शिलाशितान् ।
अवारयच्छितैर्बाणैरर्जुनो जयतांवरः

atha tvācāryamukhyena śarānsṛṣṭāñśilāśitān |
avārayacchitairbāṇairarjuno jayatāṃvaraḥ

दर्शयन्नैन्द्रमात्मानमुग्रमुग्रुपराक्रमः ।
इषुभिस्तूर्णमाकाशं बहुभिश्च समावृणोत् ।

darśayannaindramātmānamugramugruparākramaḥ |
iṣubhistūrṇamākāśaṃ bahubhiśca samāvṛṇot |

जिघांसन्तं नरव्याघ्रमर्जुनं भीमदर्शनम् ।
विव्याध निशितैर्द्रोणः शरैः सन्नतपर्वभिः

jighāṃsantaṃ naravyāghramarjunaṃ bhīmadarśanam |
vivyādha niśitairdroṇaḥ śaraiḥ sannataparvabhiḥ

हृष्टः समभवद्द्रोणो रणशौण्डः प्रतापवान् ।
अर्जुनेन समं क्रीडञ्शरैः सन्नतपर्वभिः

hṛṣṭaḥ samabhavaddroṇo raṇaśauṇḍaḥ pratāpavān |
arjunena samaṃ krīḍañśaraiḥ sannataparvabhiḥ

तौ व्यदारयतां शूरौ सन्नद्धौ रणशोभिनौ ।
उदीरयन्तौ दिव्यानि ब्राह्माद्यस्त्राणि भागशः

tau vyadārayatāṃ śūrau sannaddhau raṇaśobhinau |
udīrayantau divyāni brāhmādyastrāṇi bhāgaśaḥ

पार्थस्तु समरे शूरो दर्शयन्वीर्यमात्मनः ।
स मह्यस्त्रैर्महात्मानं द्रोणं प्राच्छादयच्छरैः

pārthastu samare śūro darśayanvīryamātmanaḥ |
sa mahyastrairmahātmānaṃ droṇaṃ prācchādayaccharaiḥ

अस्त्रैरस्त्राणि संवार्य पार्थो द्रोणमवारयत्

astrairastrāṇi saṃvārya pārtho droṇamavārayat

तयोरासीत्संप्रहारः क्रुद्धयोर्नरसिंहयोः ।
अमृष्यमाणयोः सङ्ख्ये बलिवासवयोरिव

tayorāsītsaṃprahāraḥ kruddhayornarasiṃhayoḥ |
amṛṣyamāṇayoḥ saṅkhye balivāsavayoriva

दर्शयेतां महास्राणि भारद्वाजार्जुनौ रणे

darśayetāṃ mahāsrāṇi bhāradvājārjunau raṇe

ऐन्द्रं वायव्यमाग्नेयमस्त्रमस्त्रेण पाण्डवः ।
मुक्तंमुक्तं द्रोणचापाद्ग्रमते स्म पुनः पुनः

aindraṃ vāyavyamāgneyamastramastreṇa pāṇḍavaḥ |
muktaṃmuktaṃ droṇacāpādgramate sma punaḥ punaḥ

एवं शूरौ महेष्वासौ विसृजन्तौ शिलाशितान् ।
एकच्छायमकुर्वातां गगनं शरवृष्टिभिः

evaṃ śūrau maheṣvāsau visṛjantau śilāśitān |
ekacchāyamakurvātāṃ gaganaṃ śaravṛṣṭibhiḥ

ततोऽर्जुनेन मुक्तानां पततां च शरीरिपु ।
पर्वतेष्विव वज्राणां शराणां श्रूयते स्वनः

tato'rjunena muktānāṃ patatāṃ ca śarīripu |
parvateṣviva vajrāṇāṃ śarāṇāṃ śrūyate svanaḥ

ततो नागा रथाश्वाश्च सादिनश्च विशांपते ।
शोणिताक्ताश्च दृश्यन्ते पुष्पिता इव किंशुकाः

tato nāgā rathāśvāśca sādinaśca viśāṃpate |
śoṇitāktāśca dṛśyante puṣpitā iva kiṃśukāḥ

बाहुभिश्च सकेयूरैर्निकृत्तैश्च महारथैः ।
सुवर्णाचित्रैः कवचैर्ध्वजैश्च विनिपातितैः

bāhubhiśca sakeyūrairnikṛttaiśca mahārathaiḥ |
suvarṇācitraiḥ kavacairdhvajaiśca vinipātitaiḥ

योधैश्च निहतैस्तत्र पार्थबाणाभिपीडितैः ।
बलमासीत्सुसंभ्रान्तं द्रोणार्जुनसमागमे

yodhaiśca nihataistatra pārthabāṇābhipīḍitaiḥ |
balamāsītsusaṃbhrāntaṃ droṇārjunasamāgame

विधृन्वानौ तु तौ वीरौ धनुषी भारसाधने ।
प्राच्छादयेतामन्योन्यं दिधक्षन्तौ वरेषुभिः

vidhṛnvānau tu tau vīrau dhanuṣī bhārasādhane |
prācchādayetāmanyonyaṃ didhakṣantau vareṣubhiḥ

अथान्तरिक्षे नादोऽभूद्द्रोणं तत्र प्रशंसताम् ।
दुष्करं कृतवान्द्रोणो यदर्जुनमयोधयत्

athāntarikṣe nādo'bhūddroṇaṃ tatra praśaṃsatām |
duṣkaraṃ kṛtavāndroṇo yadarjunamayodhayat

प्रमाथिनं महावीर्यं दृढमुष्टिं दुरासदम् ।
जेतारं सर्वदैत्यानां सर्वेषां च महारथम्

pramāthinaṃ mahāvīryaṃ dṛḍhamuṣṭiṃ durāsadam |
jetāraṃ sarvadaityānāṃ sarveṣāṃ ca mahāratham

अविभ्रमं च शिक्षां च लाघवं दूरपातनम् ।
पार्थस्य समरे दृष्ट्वा द्रोणस्यासीच्च विस्मयः

avibhramaṃ ca śikṣāṃ ca lāghavaṃ dūrapātanam |
pārthasya samare dṛṣṭvā droṇasyāsīcca vismayaḥ

तत्प्रवृत्तं चिरं घोरं तयोर्युद्धं महात्मनोः ।
अवर्तत महारौद्रं लोकसंक्षोभकरकम्

tatpravṛttaṃ ciraṃ ghoraṃ tayoryuddhaṃ mahātmanoḥ |
avartata mahāraudraṃ lokasaṃkṣobhakarakam

अथ गाण्डीवमुद्यम्य दिव्यं धनुरमर्षणः ।
विचकर्ष रणे पार्थो बाहुभ्यां भरतर्षभः

atha gāṇḍīvamudyamya divyaṃ dhanuramarṣaṇaḥ |
vicakarṣa raṇe pārtho bāhubhyāṃ bharatarṣabhaḥ

तस्य बाणमयं वर्षे शलभानामिवाभवत् ।
न च बाणान्तरे तस्य वायुः शक्नोति सर्पितुम्

tasya bāṇamayaṃ varṣe śalabhānāmivābhavat |
na ca bāṇāntare tasya vāyuḥ śaknoti sarpitum

अभीक्ष्णं संदधानस्य बाणानुत्सृजतस्तथा ।
नान्तरं ददृशे किंचित्पार्थस्यापततोपी च

abhīkṣṇaṃ saṃdadhānasya bāṇānutsṛjatastathā |
nāntaraṃ dadṛśe kiṃcitpārthasyāpatatopī ca

युद्धे तु कृतशीघ्रास्त्रे वर्तमाने सुदारुणे ।
शीघ्राच्छीघ्रतरं पार्थः शरानन्यानुदैरयत्

yuddhe tu kṛtaśīghrāstre vartamāne sudāruṇe |
śīghrācchīghrataraṃ pārthaḥ śarānanyānudairayat

ततः शरसहस्राणि शराणां नतपर्वणाम् ।
युगपत्प्रापतंस्तत्र द्रोणस्य रथमन्तिकात्

tataḥ śarasahasrāṇi śarāṇāṃ nataparvaṇām |
yugapatprāpataṃstatra droṇasya rathamantikāt

विकीर्यमाणे द्रोणे तु शरैर्गाण्डीवधन्वना ॥
हाहाकारो महानासीत्सैन्यानां भरतर्षभ

vikīryamāṇe droṇe tu śarairgāṇḍīvadhanvanā ||
hāhākāro mahānāsītsainyānāṃ bharatarṣabha

पाण्डवस्य तु शीघ्रास्त्रं मघवा समपूजयत् ।
गन्धर्वाप्सरसश्चैव ये च तत्र समागताः

pāṇḍavasya tu śīghrāstraṃ maghavā samapūjayat |
gandharvāpsarasaścaiva ye ca tatra samāgatāḥ

द्रोणं युद्धार्णवे मग्नं दृष्ट्वा पुत्रः प्रतापवान् ।
ततो वृन्देन महता रथिनां रथियूथपः ।
आचार्यपुत्रस्तु शरैः पाण्डवं प्रत्यवारयत्

droṇaṃ yuddhārṇave magnaṃ dṛṣṭvā putraḥ pratāpavān |
tato vṛndena mahatā rathināṃ rathiyūthapaḥ |
ācāryaputrastu śaraiḥ pāṇḍavaṃ pratyavārayat

अश्वत्थामा तु तत्कर्म हृदयेन महात्मनः ।
पूजयामास पार्थस्य कोपं चास्य तदाऽकरोत्

aśvatthāmā tu tatkarma hṛdayena mahātmanaḥ |
pūjayāmāsa pārthasya kopaṃ cāsya tadā'karot

स भन्युवशमापन्नः पार्थमभ्यद्रवद्रणे ।
किरञ्शरसहस्राणि पर्जन्य इव वृष्टिमान्

sa bhanyuvaśamāpannaḥ pārthamabhyadravadraṇe |
kirañśarasahasrāṇi parjanya iva vṛṣṭimān

आवृत्य च महाबाहुर्यतो द्रोणस्ततोऽभवत् ।
अन्तरं प्रददौ पार्थो द्रोणस्य व्यपसर्पितुम्

āvṛtya ca mahābāhuryato droṇastato'bhavat |
antaraṃ pradadau pārtho droṇasya vyapasarpitum

स तु लब्धान्तरस्तूर्णमपायाञ्जवनैर्हयैः ।
छिन्नवर्मध्वजरथो निकृत्तः परमेषुभिः

sa tu labdhāntarastūrṇamapāyāñjavanairhayaiḥ |
chinnavarmadhvajaratho nikṛttaḥ parameṣubhiḥ

पराजिते तदा द्रोणे द्रोणपुत्रः समागतः ।
सदण्ड इव रक्ताक्षः कृतान्तः समरे स्थितः

parājite tadā droṇe droṇaputraḥ samāgataḥ |
sadaṇḍa iva raktākṣaḥ kṛtāntaḥ samare sthitaḥ