अध्याय 49: कृप ने कर्ण की उतावली डींग को फटकारा

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नीतिशास्त्रविशारदः ।
आचार्यः कुरुवीराणां कृपः शारद्वतोऽब्रवीत्

tasya tadvacanaṃ śrutvā nītiśāstraviśāradaḥ |
ācāryaḥ kuruvīrāṇāṃ kṛpaḥ śāradvato'bravīt

सदैव तव राधेय युद्धे क्रूरतरा मतिः ।
नार्थानां प्रकृतिं वेत्सि नानुबन्धमवेक्षसे

sadaiva tava rādheya yuddhe krūratarā matiḥ |
nārthānāṃ prakṛtiṃ vetsi nānubandhamavekṣase

नया हि बहवः सन्ति शास्त्राण्याश्रित्य चिन्तिताः ।
तेषां युद्धं सुपापिष्ठं वेदयन्ति पुराविदः

nayā hi bahavaḥ santi śāstrāṇyāśritya cintitāḥ |
teṣāṃ yuddhaṃ supāpiṣṭhaṃ vedayanti purāvidaḥ

देशकालेन संयुक्तं युद्धं विजयदं भवेत् ।
हीनकालं तदेवेह अनर्थायोपकल्पते

deśakālena saṃyuktaṃ yuddhaṃ vijayadaṃ bhavet |
hīnakālaṃ tadeveha anarthāyopakalpate

देशे काले च विक्रान्तं कल्याणाय विधीयते ।
आनुकूल्येन कार्याणामुत्तरं तु विधीयते

deśe kāle ca vikrāntaṃ kalyāṇāya vidhīyate |
ānukūlyena kāryāṇāmuttaraṃ tu vidhīyate

भारं हि रथकारस्य न व्यवस्यन्ति पण्डिताः ।
परिचिन्त्य तु पार्थेन संनिपातो न नः क्षमः

bhāraṃ hi rathakārasya na vyavasyanti paṇḍitāḥ |
paricintya tu pārthena saṃnipāto na naḥ kṣamaḥ

एको हि शत्रून्समरे समर्थः प्रतिबाधितुम् ।
एकः कुरूनभ्यरक्षदेकश्चाग्निमतर्पयत्

eko hi śatrūnsamare samarthaḥ pratibādhitum |
ekaḥ kurūnabhyarakṣadekaścāgnimatarpayat

एकश्च पञ्च वर्षाणि ब्रह्मचर्यमधारयत् ।
एकः सुभद्रामारोप्य द्वैरथे कृष्णमाह्वयम्

ekaśca pañca varṣāṇi brahmacaryamadhārayat |
ekaḥ subhadrāmāropya dvairathe kṛṣṇamāhvayam

सैन्धवं वनवासे तु जित्वा कृष्णामथानयत् ।
एकश्च पञ्च वर्षाणि शक्रादस्राण्यशिक्षत

saindhavaṃ vanavāse tu jitvā kṛṣṇāmathānayat |
ekaśca pañca varṣāṇi śakrādasrāṇyaśikṣata

एकः सपत्नाञ्जित्वा तु कुरूणामकरोद्यशः ।
एको गन्धर्वराजानं चित्रसेनमरिन्दमः ।
विजिग्ये तरसा सङ्ख्ये सेनां चास्य सुदुर्जयाम्

ekaḥ sapatnāñjitvā tu kurūṇāmakarodyaśaḥ |
eko gandharvarājānaṃ citrasenamarindamaḥ |
vijigye tarasā saṅkhye senāṃ cāsya sudurjayām

पाञ्चाली श्रीमती प्राप्ता क्षत्रं जित्वा स्वयंवरे ।
आदाय गतवान्पार्थो भवान्क्वनु गतस्तदा

pāñcālī śrīmatī prāptā kṣatraṃ jitvā svayaṃvare |
ādāya gatavānpārtho bhavānkvanu gatastadā

तथा निवातकवचाः कालकेयाश्च दानवाः ।
दैवतैरप्यवध्यास्ते एकेन युधि पातिताः

tathā nivātakavacāḥ kālakeyāśca dānavāḥ |
daivatairapyavadhyāste ekena yudhi pātitāḥ

एकेन हि त्वया कर्ण किं नामेह कृतं पुरा ।
एकैकेन यथा तेषां भूमिपाला वशे कृताः

ekena hi tvayā karṇa kiṃ nāmeha kṛtaṃ purā |
ekaikena yathā teṣāṃ bhūmipālā vaśe kṛtāḥ

इन्द्रोपि हि न पार्थेन संयुगे योद्धुमर्हति ।
यस्तेनाशंसते योद्धुं कर्तव्यं तस्य भेषजम्

indropi hi na pārthena saṃyuge yoddhumarhati |
yastenāśaṃsate yoddhuṃ kartavyaṃ tasya bheṣajam

आशीविषस्य क्रुद्धस्य पाणिमुद्यम्य दक्षिणम् ।
अवमुच्य प्रदेशिन्या दंष्ट्रामादातुमिच्छसि

āśīviṣasya kruddhasya pāṇimudyamya dakṣiṇam |
avamucya pradeśinyā daṃṣṭrāmādātumicchasi

अथवा कुञ्जरं मत्तमेकमेकचरं वने ।
निरङ्कुशं समारुह्य नगरं यातुमिच्छसि

athavā kuñjaraṃ mattamekamekacaraṃ vane |
niraṅkuśaṃ samāruhya nagaraṃ yātumicchasi

समिद्धं पावकं चापि घृतमेदोवसाहुतम् ।
घृताक्तश्चीरवासास्त्वं मध्येनोत्सर्तुमिच्छसि

samiddhaṃ pāvakaṃ cāpi ghṛtamedovasāhutam |
ghṛtāktaścīravāsāstvaṃ madhyenotsartumicchasi

आत्मानं यः समाबध्य कण्ठे बद्ध्वा तथा शिलाम् ।
समुद्रं प्रतरेद्दोर्भ्यां तत्र किं कर्ण पौरुषम्

ātmānaṃ yaḥ samābadhya kaṇṭhe baddhvā tathā śilām |
samudraṃ pratareddorbhyāṃ tatra kiṃ karṇa pauruṣam

अकृतास्त्रः कृतास्त्रं वै बलवन्तं सुदुर्बलः ।
तादृशं कर्ण यः पार्थं योद्धुमिच्छेत्स दुर्मतिः

akṛtāstraḥ kṛtāstraṃ vai balavantaṃ sudurbalaḥ |
tādṛśaṃ karṇa yaḥ pārthaṃ yoddhumicchetsa durmatiḥ

अस्माभिरेव निकृतो वर्षाणीह त्रयोदश ।
सिंहः पाशविनिर्मुक्तो न नः शेषं करिष्यति

asmābhireva nikṛto varṣāṇīha trayodaśa |
siṃhaḥ pāśavinirmukto na naḥ śeṣaṃ kariṣyati

एकान्ते पार्थमासीनं कूपेऽग्निमिव संवृतम् ।
अज्ञानादभ्यवस्कन्द्य प्राप्ताः स्मो भयमुत्तमम्

ekānte pārthamāsīnaṃ kūpe'gnimiva saṃvṛtam |
ajñānādabhyavaskandya prāptāḥ smo bhayamuttamam

उत्सृष्टं तूलराशौ तु एकोऽग्निं शमयेत्कथम् ।
सह युद्ध्यामहे पार्थमागतं युद्धदुर्मदम्

utsṛṣṭaṃ tūlarāśau tu eko'gniṃ śamayetkatham |
saha yuddhyāmahe pārthamāgataṃ yuddhadurmadam

यत्ता वयं पराक्रान्ता व्यूढानीकाः प्रहारिणः ।
युद्धायावस्थितं पार्थमागतं पाकशासनिम्

yattā vayaṃ parākrāntā vyūḍhānīkāḥ prahāriṇaḥ |
yuddhāyāvasthitaṃ pārthamāgataṃ pākaśāsanim

यत्ताः सर्वे रथश्रेष्ठं परिवार्य समन्ततः ।
षड्रथाः परिकीर्यन्तां वज्रपाणिमिवासुराः

yattāḥ sarve rathaśreṣṭhaṃ parivārya samantataḥ |
ṣaḍrathāḥ parikīryantāṃ vajrapāṇimivāsurāḥ

द्रोणो दुर्योधनो भीष्मो भवान्द्रौणिस्तथा वयम् ।
सर्वे युद्ध्यामहे पार्थं कर्ण मा साहसं कृथाः

droṇo duryodhano bhīṣmo bhavāndrauṇistathā vayam |
sarve yuddhyāmahe pārthaṃ karṇa mā sāhasaṃ kṛthāḥ

न ह्यसंगत्य समरे पार्थं जेष्यामहे वयम् ।
संगत्य समरे पार्थं सर्वे जेष्यमाहे वयम् ॥ 26

na hyasaṃgatya samare pārthaṃ jeṣyāmahe vayam |
saṃgatya samare pārthaṃ sarve jeṣyamāhe vayam || 26