अध्याय 47: दुर्योधन ने गणना पर विवाद किया, गुरुओं को झिड़का

ततो दुर्योधनो राजा समरे भीष्ममब्रवीत् ।
द्रोणं च रथिशार्दूलं कृपं च सुमहाबलम्

tato duryodhano rājā samare bhīṣmamabravīt |
droṇaṃ ca rathiśārdūlaṃ kṛpaṃ ca sumahābalam

उक्तोऽयमर्थ आचार्य मया कर्णेन चासकृत् ।
पुनरेव च वक्ष्यामि न हि तृप्यामि तद्ब्रुवन्

ukto'yamartha ācārya mayā karṇena cāsakṛt |
punareva ca vakṣyāmi na hi tṛpyāmi tadbruvan

पराजितैर्विवस्तव्यं तैश्च द्वादशवत्सरान् ।
वने जनपदेऽज्ञातैरेष एव पणो हि नः

parājitairvivastavyaṃ taiśca dvādaśavatsarān |
vane janapade'jñātaireṣa eva paṇo hi naḥ

तेषां न तावन्निर्वृत्तो वत्सरः स त्रयोदशः ।
अज्ञातवासे बीभत्सुरथास्माभिः परिश्रुतः

teṣāṃ na tāvannirvṛtto vatsaraḥ sa trayodaśaḥ |
ajñātavāse bībhatsurathāsmābhiḥ pariśrutaḥ

अनिर्वृत्ते तु निर्वासे यदि बीभत्सुरागतः ।
पुनर्द्वादशवर्षाणि वने वत्स्यन्ति पाण्डवाः

anirvṛtte tu nirvāse yadi bībhatsurāgataḥ |
punardvādaśavarṣāṇi vane vatsyanti pāṇḍavāḥ

लोभाद्वा ते न जानीयुरस्मान्वा मोह आविशत् ।
हीनातिरिक्तमेतेषां भीष्मो वेदितुमर्हति

lobhādvā te na jānīyurasmānvā moha āviśat |
hīnātiriktameteṣāṃ bhīṣmo veditumarhati

अर्थानां हि पुनर्द्वैधे नित्यं भवति संशयः ।
अन्यथा चिन्तितो ह्यर्थः पुनर्भवति चान्यथा

arthānāṃ hi punardvaidhe nityaṃ bhavati saṃśayaḥ |
anyathā cintito hyarthaḥ punarbhavati cānyathā

उत्तरं मार्गमाणानां मात्स्यसेनां युयुत्सताम् ।
यदि बीभत्सुरायातः किंतु कृत्यमतः परम्

uttaraṃ mārgamāṇānāṃ mātsyasenāṃ yuyutsatām |
yadi bībhatsurāyātaḥ kiṃtu kṛtyamataḥ param

त्रिगर्तानां कृतं कार्यं पाण्डवानां च मार्गणम् ।
विप्रकारैर्हि मात्स्येन सुशर्मा बाधित पुरा

trigartānāṃ kṛtaṃ kāryaṃ pāṇḍavānāṃ ca mārgaṇam |
viprakārairhi mātsyena suśarmā bādhita purā

तेषां भयाभिपन्नानां वस्तानां त्राणभिच्छताम् ।
अभयं याचमानानां तदाऽस्माभिः परिश्रुतम्

teṣāṃ bhayābhipannānāṃ vastānāṃ trāṇabhicchatām |
abhayaṃ yācamānānāṃ tadā'smābhiḥ pariśrutam

प्रथमं वैर्ग्रहीतव्यं मात्स्यानां गोधनं महत् ।
अष्टम्याश्चापराह्णे तु इति नस्तैः समाहितम्

prathamaṃ vairgrahītavyaṃ mātsyānāṃ godhanaṃ mahat |
aṣṭamyāścāparāhṇe tu iti nastaiḥ samāhitam

नवम्यां पुनरस्माभिः सूर्यस्योदयनं प्रति ।
इमा गावो ग्रहीतव्या याते मत्स्ये गवांपदम्

navamyāṃ punarasmābhiḥ sūryasyodayanaṃ prati |
imā gāvo grahītavyā yāte matsye gavāṃpadam

इत्येवं निश्चयोऽस्माकं मन्त्रोऽभून्नागसाह्वये ।
पाण्डवानां परिज्ञाने सर्वेषां नः परस्परम्

ityevaṃ niścayo'smākaṃ mantro'bhūnnāgasāhvaye |
pāṇḍavānāṃ parijñāne sarveṣāṃ naḥ parasparam

ते वा गाश्च नयिष्यन्ति यदि वा स्युः पराजिताः ।
अस्मान्वाऽप्यतिसन्धाय कुर्युर्मात्स्येन संगतिम्

te vā gāśca nayiṣyanti yadi vā syuḥ parājitāḥ |
asmānvā'pyatisandhāya kuryurmātsyena saṃgatim

अथवा तानुपादाय मात्स्यो जानपदैः सह ।
सर्वथा सेनया सार्धमस्मानेष युयुत्सति

athavā tānupādāya mātsyo jānapadaiḥ saha |
sarvathā senayā sārdhamasmāneṣa yuyutsati

तेषामेको महावीर्यः कश्चिदेव पुनःसरः ।
अस्माञ्जेतुमिहायातो मात्स्यो वाऽपि स्वयं भवेत्

teṣāmeko mahāvīryaḥ kaścideva punaḥsaraḥ |
asmāñjetumihāyāto mātsyo vā'pi svayaṃ bhavet

यद्येष राजा मात्स्यानां यदि बीभत्सुरागतः ।
सर्वैर्योद्धव्यमस्माभिरिति नः समयः कृतः

yadyeṣa rājā mātsyānāṃ yadi bībhatsurāgataḥ |
sarvairyoddhavyamasmābhiriti naḥ samayaḥ kṛtaḥ

अथ कस्मात्थिता ह्येते रथेषु रथिसत्तमाः ।
भीष्मद्रोणकृपाः कर्णो विकर्णो द्रौणिरेव च ।
संभ्रान्तमनसः सर्वे प्राप्ते ह्यस्मिन्धनञ्जये

atha kasmātthitā hyete ratheṣu rathisattamāḥ |
bhīṣmadroṇakṛpāḥ karṇo vikarṇo drauṇireva ca |
saṃbhrāntamanasaḥ sarve prāpte hyasmindhanañjaye

नान्यत्र युद्धाच्छ्रेयोस्ति तथाऽऽत्मा प्रणिधीयताम् ।
सर्वलोकेन वा युद्धं देवैर्वाऽस्तु सवासवैः

nānyatra yuddhācchreyosti tathā''tmā praṇidhīyatām |
sarvalokena vā yuddhaṃ devairvā'stu savāsavaiḥ

अनाच्छिन्ने धनेऽस्माकमथ शक्रेण वज्रिणा ।
यमेन वाऽपि संग्रामे को हास्तिनपुरं व्रजेत्

anācchinne dhane'smākamatha śakreṇa vajriṇā |
yamena vā'pi saṃgrāme ko hāstinapuraṃ vrajet

शरैरभिप्रणुन्नानां भग्नानां गहने वने ।
को हि जीवेत्पदातीनां भवेदश्वेषु संशयः

śarairabhipraṇunnānāṃ bhagnānāṃ gahane vane |
ko hi jīvetpadātīnāṃ bhavedaśveṣu saṃśayaḥ

आचार्यं पृष्ठतः कृत्वा तथा नीतिर्विधीयताम् ।
जानामि च मतं तेषामतस्त्रासयतीव नः

ācāryaṃ pṛṣṭhataḥ kṛtvā tathā nītirvidhīyatām |
jānāmi ca mataṃ teṣāmatastrāsayatīva naḥ

अर्जुने चापि संप्रीतिमधिकामुपलक्षये ।
तथा दृष्ट्वा हि बीभत्सुमुपायान्तं प्रशंसति ।
यथा सेना न भज्येत तथा नीतिर्विधीयताम्

arjune cāpi saṃprītimadhikāmupalakṣaye |
tathā dṛṣṭvā hi bībhatsumupāyāntaṃ praśaṃsati |
yathā senā na bhajyeta tathā nītirvidhīyatām

अदेशिका ह्यरण्येऽस्मिन्कृच्छ्रे शत्रुवशं गता ।
यथा न विभ्रमेत्सेना तथा नीतिर्विधीयताम्

adeśikā hyaraṇye'sminkṛcchre śatruvaśaṃ gatā |
yathā na vibhrametsenā tathā nītirvidhīyatām

अश्वानां हेषितं श्रुत्वा का प्रशंसा भवेत्परे ।
स्थाने वाऽपि व्रजन्तो वा सदा हेषन्ति वाजिनः

aśvānāṃ heṣitaṃ śrutvā kā praśaṃsā bhavetpare |
sthāne vā'pi vrajanto vā sadā heṣanti vājinaḥ

सदा च वायवो वान्ति नित्यं वर्षति वासवः ।
स्तनयित्नोश्च निर्घोषः श्रूयते बहुशस्तथा

sadā ca vāyavo vānti nityaṃ varṣati vāsavaḥ |
stanayitnośca nirghoṣaḥ śrūyate bahuśastathā

भीषयन्पाण्डवेयेभ्यो भवान्सर्वानिमाञ्जनान् ।
प्रमुखे सर्वसैन्यानामबद्धं बहु भाषते

bhīṣayanpāṇḍaveyebhyo bhavānsarvānimāñjanān |
pramukhe sarvasainyānāmabaddhaṃ bahu bhāṣate

यथैवाश्वान्मार्गमाणास्तानेवाभिपरीप्सवः ।
हेषितानीव शृण्वन्ति तदिदं भवतस्तथा

yathaivāśvānmārgamāṇāstānevābhiparīpsavaḥ |
heṣitānīva śṛṇvanti tadidaṃ bhavatastathā

किमत्र कार्यं पार्थस्य कथं वा स प्रशस्यते ।
अन्यत्र कामाद्द्वेषाद्वा रोषाद्वाऽस्मासु केवलम्

kimatra kāryaṃ pārthasya kathaṃ vā sa praśasyate |
anyatra kāmāddveṣādvā roṣādvā'smāsu kevalam

आचार्या वै कारुणिकाः प्राज्ञाश्चापायदर्शिनः ।
नैते महाहवे घोरे संप्रष्टव्याः कथंचन

ācāryā vai kāruṇikāḥ prājñāścāpāyadarśinaḥ |
naite mahāhave ghore saṃpraṣṭavyāḥ kathaṃcana

प्रासादेषु विचित्रेषु गोष्ठीपानाशनेषु च ।
कथा विचित्राः कुर्वाणाः पण्डितास्तत्र सोभनः

prāsādeṣu vicitreṣu goṣṭhīpānāśaneṣu ca |
kathā vicitrāḥ kurvāṇāḥ paṇḍitāstatra sobhanaḥ

बहून्याश्चर्यरूपाणि कुर्वते जनसंसदि ।
इष्वस्त्रे चापसंधाने पण्डितास्तत्र शोभनाः

bahūnyāścaryarūpāṇi kurvate janasaṃsadi |
iṣvastre cāpasaṃdhāne paṇḍitāstatra śobhanāḥ

परेषां विवरज्ञाने मनुष्याचरितेषु च ।
अन्नसंस्कारदोषेषु पण्डितास्तत्र शोभनाः

pareṣāṃ vivarajñāne manuṣyācariteṣu ca |
annasaṃskāradoṣeṣu paṇḍitāstatra śobhanāḥ

पण्डितान्पृष्ठतः कृत्वा परेषां गुणवादिनः ।
विधीयतां तथा नीतिर्यथा वध्येत वै परः

paṇḍitānpṛṣṭhataḥ kṛtvā pareṣāṃ guṇavādinaḥ |
vidhīyatāṃ tathā nītiryathā vadhyeta vai paraḥ

गावश्चैताः प्रतिष्ठन्तां सेनां व्यूहन्तु माचिरम् ।
आरक्षाश्च विधीयन्तां यत्र योत्स्यामहे परैः

gāvaścaitāḥ pratiṣṭhantāṃ senāṃ vyūhantu māciram |
ārakṣāśca vidhīyantāṃ yatra yotsyāmahe paraiḥ