अध्याय 42: अर्जुन ने हर आयुध का स्वामी बताया

अत्तरेणैवमुक्तस्तु पार्थो वैराटिमब्रवीत् ।
मृद्व्या प्रत्याययन्वाचा भीतं शङ्कावशं गतम्

attareṇaivamuktastu pārtho vairāṭimabravīt |
mṛdvyā pratyāyayanvācā bhītaṃ śaṅkāvaśaṃ gatam

अत्त्वया प्रथमं पृष्टं शत्रुसेनाङ्गमर्दनम् ।
पार्थस्येदं धनुर्दिव्यं गाण्डीवमिति विश्रुतम्

attvayā prathamaṃ pṛṣṭaṃ śatrusenāṅgamardanam |
pārthasyedaṃ dhanurdivyaṃ gāṇḍīvamiti viśrutam

अभेद्यमभयं श्रीमद्दिव्यमच्छेद्यमव्रणम् ।
सर्वायुधमहामात्रं शातकुम्भमयं धनुः

abhedyamabhayaṃ śrīmaddivyamacchedyamavraṇam |
sarvāyudhamahāmātraṃ śātakumbhamayaṃ dhanuḥ

एतच्छतसहस्रेण संमितं राष्ट्रवर्धनम् ।
देवदानवगन्धर्वैः पूजितं शाश्वतीः समाः

etacchatasahasreṇa saṃmitaṃ rāṣṭravardhanam |
devadānavagandharvaiḥ pūjitaṃ śāśvatīḥ samāḥ

येन देवासुरान्पार्थः सर्वान्विषहते रणे ।
एतद्वर्षसहस्रं तु ब्रह्मा पूर्वमधारयत्

yena devāsurānpārthaḥ sarvānviṣahate raṇe |
etadvarṣasahasraṃ tu brahmā pūrvamadhārayat

उमापतिश्चतुःषष्टिं शक्रोऽशीतिं च पञ्च च ।
सोमः पञ्चसहस्राणि तथा च वरुणः शतम्

umāpatiścatuḥṣaṣṭiṃ śakro'śītiṃ ca pañca ca |
somaḥ pañcasahasrāṇi tathā ca varuṇaḥ śatam

तस्माच्च वरुणादग्निः प्रेम्णा प्राहृत्य तच्छुभम् ।
अग्निना प्रातिभाव्येन दत्तं पार्थाय गाण्डिवम् ।
पञ्चषष्टिं च वर्षाणि कौन्तेयो धारयिष्यति

tasmācca varuṇādagniḥ premṇā prāhṛtya tacchubham |
agninā prātibhāvyena dattaṃ pārthāya gāṇḍivam |
pañcaṣaṣṭiṃ ca varṣāṇi kaunteyo dhārayiṣyati

एवंवीर्यं महावेतेतच्च धनुरुत्तमम् ।
नीलोत्पलसमं राज्ञः कौरव्यस्य महात्मनः

evaṃvīryaṃ mahāvetetacca dhanuruttamam |
nīlotpalasamaṃ rājñaḥ kauravyasya mahātmanaḥ

बिन्दवश्चात्र सौवर्णाः पृष्ठे साधुनियोजिताः ।
विश्रुतं भीमसेनस्य जातरूपग्रहं दृढम्

bindavaścātra sauvarṇāḥ pṛṣṭhe sādhuniyojitāḥ |
viśrutaṃ bhīmasenasya jātarūpagrahaṃ dṛḍham

सहस्रगोधाः सौवर्णा द्वीपिनश्च चतुर्दश ।
ऋषभा यत्र सौवर्णाः पृष्ठे तिष्ठन्ति शृङ्गिणः

sahasragodhāḥ sauvarṇā dvīpinaśca caturdaśa |
ṛṣabhā yatra sauvarṇāḥ pṛṣṭhe tiṣṭhanti śṛṅgiṇaḥ

येन भीमोऽजयत्कृत्स्नां दिशं प्राचीं परंतपः ।
पृष्ठे विभक्ताः शोभन्ते कुशाग्निप्रतिदीपिताः

yena bhīmo'jayatkṛtsnāṃ diśaṃ prācīṃ paraṃtapaḥ |
pṛṣṭhe vibhaktāḥ śobhante kuśāgnipratidīpitāḥ

पूजितं सुरमर्त्येषु प्रथितं धनुरुत्तमम् ।
तालप्रमाणं भीमस्य रत्नरुक्मविभूषितम्

pūjitaṃ suramartyeṣu prathitaṃ dhanuruttamam |
tālapramāṇaṃ bhīmasya ratnarukmavibhūṣitam

दुरानमं महद्दीर्घं सुरूपं दुष्प्रधर्षणम् ।
बर्हिणश्चात्र सौवर्णाः शतचन्द्रकभूषणाः

durānamaṃ mahaddīrghaṃ surūpaṃ duṣpradharṣaṇam |
barhiṇaścātra sauvarṇāḥ śatacandrakabhūṣaṇāḥ

नकुलस्य धनुस्त्वेतन्माद्रीपुत्रस्य धीमतः ।
एतेन सदृशं चित्रं धनुरेतद्यवीयसः ।
हारिद्रवर्णं राज्ञस्तु कौरव्यस्य महात्मनः

nakulasya dhanustvetanmādrīputrasya dhīmataḥ |
etena sadṛśaṃ citraṃ dhanuretadyavīyasaḥ |
hāridravarṇaṃ rājñastu kauravyasya mahātmanaḥ

विपाठा भीमसेनस्य गिरीणामपि दारणाः ।
सुप्रभाः सुमहाकायास्तीक्ष्णाग्राः सुतरां दृढाः ।
भीमेन प्रहिता ह्येते वारणानां निवारणाः

vipāṭhā bhīmasenasya girīṇāmapi dāraṇāḥ |
suprabhāḥ sumahākāyāstīkṣṇāgrāḥ sutarāṃ dṛḍhāḥ |
bhīmena prahitā hyete vāraṇānāṃ nivāraṇāḥ

सुवर्णदण्डरुचिराः कालदण्डोपमाः शुभाः ।
नकुलस्य शरा ह्येते वज्राशनिसमप्रभाः

suvarṇadaṇḍarucirāḥ kāladaṇḍopamāḥ śubhāḥ |
nakulasya śarā hyete vajrāśanisamaprabhāḥ

यांश्च त्वं पृच्छसे दीप्तान्समधारान्समाहितान् ।
वराहकर्णास्तीक्ष्णाग्राः सहदेवस्य ते शराः

yāṃśca tvaṃ pṛcchase dīptānsamadhārānsamāhitān |
varāhakarṇāstīkṣṇāgrāḥ sahadevasya te śarāḥ

यस्त्वयं सायको दीर्घो गव्ये कोशे च दंशितः ।
पार्थस्यायं महाघोरः सर्वभारसहो महान्

yastvayaṃ sāyako dīrgho gavye kośe ca daṃśitaḥ |
pārthasyāyaṃ mahāghoraḥ sarvabhārasaho mahān

यस्त्वयं निर्मलः खङ्गो द्वीपिचर्मणि दंशितः ।
राज्ञो युधिष्ठिरस्यायं कुन्तीपुत्रस्य धीमतः ।

yastvayaṃ nirmalaḥ khaṅgo dvīpicarmaṇi daṃśitaḥ |
rājño yudhiṣṭhirasyāyaṃ kuntīputrasya dhīmataḥ |

वैयाघकोशो भीमस्य पञ्चशार्दूललक्षणः ।
वारणानां सुदृप्तानां शिक्षितः स्कन्धशातने

vaiyāghakośo bhīmasya pañcaśārdūlalakṣaṇaḥ |
vāraṇānāṃ sudṛptānāṃ śikṣitaḥ skandhaśātane

नीलोत्पलसवर्णाभः खङ्गः पार्थस्य धीमतः ।
मृगेन्द्रचर्मपिहितस्तीक्ष्णधारः सुनिर्मलः

nīlotpalasavarṇābhaḥ khaṅgaḥ pārthasya dhīmataḥ |
mṛgendracarmapihitastīkṣṇadhāraḥ sunirmalaḥ

दर्शनीयः सुतीक्ष्णाग्रः कुन्तीपुत्रस्य धीमतः ।
अर्जुनस्यैष निस्त्रिंशः परसैन्याग्रदूषणः

darśanīyaḥ sutīkṣṇāgraḥ kuntīputrasya dhīmataḥ |
arjunasyaiṣa nistriṃśaḥ parasainyāgradūṣaṇaḥ

यस्त्वयं पार्षते कोशे निक्षिप्तो रुचिरत्सरुः ॥
नकुलस्यैष निस्त्रिंशो वैश्वानरसमप्रभः

yastvayaṃ pārṣate kośe nikṣipto ruciratsaruḥ ||
nakulasyaiṣa nistriṃśo vaiśvānarasamaprabhaḥ

यस्त्वयं पिङ्गलः खङ्गश्चित्रो मणिमयत्सरुः ।
सहदेवस्य खङ्गोऽयं भारसाहोऽतिदंशितःक ।
भीमस्यायं महादण्डः सर्वामित्रविनाशनः

yastvayaṃ piṅgalaḥ khaṅgaścitro maṇimayatsaruḥ |
sahadevasya khaṅgo'yaṃ bhārasāho'tidaṃśitaḥka |
bhīmasyāyaṃ mahādaṇḍaḥ sarvāmitravināśanaḥ

भेदतो ह्यर्जुनस्तूर्णं कथयामास तत्त्वतः ।
आयुधानि कलापांश्च निस्त्रिंशांश्चातुलप्रभान्

bhedato hyarjunastūrṇaṃ kathayāmāsa tattvataḥ |
āyudhāni kalāpāṃśca nistriṃśāṃścātulaprabhān