अध्याय 32: दुर्योधन का अनुमान: पाण्डव मत्स्य देश में

ततः शारद्वतो वाक्यमित्युवाच कृतस्तदा ।
युक्तं प्राप्तं च वृद्धेन पाण्डवान्प्रति भापितम् ॥ 1

tataḥ śāradvato vākyamityuvāca kṛtastadā |
yuktaṃ prāptaṃ ca vṛddhena pāṇḍavānprati bhāpitam || 1

धर्मार्थसहितं श्लक्ष्णं सर्वं सत्यं सहेतुकम् ।
तत्रानुरूपं भीष्मस्य ममापि वचनं शृणु ॥ 2

dharmārthasahitaṃ ślakṣṇaṃ sarvaṃ satyaṃ sahetukam |
tatrānurūpaṃ bhīṣmasya mamāpi vacanaṃ śṛṇu || 2

तेषां चैव गतिस्तत्र र्निवासश्चानुचिन्त्यताम् ।
नीतिर्विधीयतां तत्र सांप्रतं या हिता भवेत् ॥ 3

teṣāṃ caiva gatistatra rnivāsaścānucintyatām |
nītirvidhīyatāṃ tatra sāṃprataṃ yā hitā bhavet || 3

नावज्ञेयो रिपुस्तात प्राकृतोऽपि बुभूषता ।
किं पुनः पाण्डवाः शूरा विद्वांसो बलिनस्तथा ॥ 4

nāvajñeyo ripustāta prākṛto'pi bubhūṣatā |
kiṃ punaḥ pāṇḍavāḥ śūrā vidvāṃso balinastathā || 4

तस्मात्सत्रं प्रविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु ।
गूढभावेषु छन्नेषु काले चोदयमागते ॥ 5

tasmātsatraṃ praviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu |
gūḍhabhāveṣu channeṣu kāle codayamāgate || 5

स्वराष्ट्रे परराष्ट्रे च ज्ञातव्यं बलमात्मनः ।
उदयः पाण्डवानां च प्राप्तकालो न संशयः ॥ 6

svarāṣṭre pararāṣṭre ca jñātavyaṃ balamātmanaḥ |
udayaḥ pāṇḍavānāṃ ca prāptakālo na saṃśayaḥ || 6

निवृत्तसमयाः पार्था महात्मानो महाबलाः ।
महोत्साहा भविष्यन्ति पाण्डवा ह्यमितौजसः ॥ 7

nivṛttasamayāḥ pārthā mahātmāno mahābalāḥ |
mahotsāhā bhaviṣyanti pāṇḍavā hyamitaujasaḥ || 7

तस्माद्बलं च कोशं च नातिश्चापि विधीयताम् ।
यथा कालोदये प्राप्ते सम्यक् तैः संदधामहे ॥ 8

tasmādbalaṃ ca kośaṃ ca nātiścāpi vidhīyatām |
yathā kālodaye prāpte samyak taiḥ saṃdadhāmahe || 8

यत्र यन्मन्यसे श्रेयो बुध्यस्व बलमात्मनः ।
नियतं सर्वमित्रेषु बलवत्स्वबलेषु च ॥ 9

yatra yanmanyase śreyo budhyasva balamātmanaḥ |
niyataṃ sarvamitreṣu balavatsvabaleṣu ca || 9

सारं फल्गु बलं ज्ञात्वा मध्यस्थं चापि भारत ।
स्वराष्ट्रपरराष्ट्रेषु ज्ञातव्यं बलमात्मनः ॥ 10

sāraṃ phalgu balaṃ jñātvā madhyasthaṃ cāpi bhārata |
svarāṣṭrapararāṣṭreṣu jñātavyaṃ balamātmanaḥ || 10

अप्रहृशष्टं प्राहृष्टं वा संदधाम तथा परैः ।
साम्ना दानेन भेदेन दण्डेन बलिकर्मणा ॥ 11

aprahṛśaṣṭaṃ prāhṛṣṭaṃ vā saṃdadhāma tathā paraiḥ |
sāmnā dānena bhedena daṇḍena balikarmaṇā || 11

न्यायेनाक्रम्य च परान्बलाच्चानम्य दुर्बलान् ।
सान्त्वयित्वा च मित्राणि बलं चाभाष्यतां सुखम् ॥ 12

nyāyenākramya ca parānbalāccānamya durbalān |
sāntvayitvā ca mitrāṇi balaṃ cābhāṣyatāṃ sukham || 12

स्वकोशबलसंवृद्धः सम्यक्सिद्धिमवाप्स्यसि ।
योत्स्यसे चापि बलिभिररिभिः प्रत्युपस्थितैः ।
अन्यैस्त्वं पाण्डवैर्वाऽपि हीनैः स्वबलवाहनैः ॥ 13

svakośabalasaṃvṛddhaḥ samyaksiddhimavāpsyasi |
yotsyase cāpi balibhiraribhiḥ pratyupasthitaiḥ |
anyaistvaṃ pāṇḍavairvā'pi hīnaiḥ svabalavāhanaiḥ || 13

एवं सर्वं विनिश्चित्य व्यवहर्तासि न्यायतः ।
यथाकालं मनुष्येन्द्र चिरं सुखमवाप्स्यसि ॥ 14

evaṃ sarvaṃ viniścitya vyavahartāsi nyāyataḥ |
yathākālaṃ manuṣyendra ciraṃ sukhamavāpsyasi || 14

भीष्माद्रोणकृपैरुक्ते कर्णदुःशासनादिभिः ।
ततो दुर्योधनो वाक्यं श्रुत्वा तेषां महात्मनाम् ।
मुहूर्तमनुसंचिन्त्य सचिवानिदमब्रवीत् ॥ 15

bhīṣmādroṇakṛpairukte karṇaduḥśāsanādibhiḥ |
tato duryodhano vākyaṃ śrutvā teṣāṃ mahātmanām |
muhūrtamanusaṃcintya sacivānidamabravīt || 15

श्रुतमेतन्मया पूर्वं कथासु जनसंसदि ।
धीराणां शास्त्रविदुषां प्राज्ञानां मतिनिश्चये ।
कृतिनां सारफल्गुत्वे जानामि नयचक्षुषा ॥ 16

śrutametanmayā pūrvaṃ kathāsu janasaṃsadi |
dhīrāṇāṃ śāstraviduṣāṃ prājñānāṃ matiniścaye |
kṛtināṃ sāraphalgutve jānāmi nayacakṣuṣā || 16

सत्वे बाहुबले धैर्ये प्राणे शारीरसंभवे ।
सांप्रतं मानुषे लोके सदैत्यनरराक्षसे ॥ 17

satve bāhubale dhairye prāṇe śārīrasaṃbhave |
sāṃprataṃ mānuṣe loke sadaityanararākṣase || 17

चत्वारस्तु नरव्याघ्रा बले शक्रोपमा भुवि ।
उत्तमाः प्राणिनां तेषां नास्ति कश्चिद्बले समः ॥ 18

catvārastu naravyāghrā bale śakropamā bhuvi |
uttamāḥ prāṇināṃ teṣāṃ nāsti kaścidbale samaḥ || 18

बलदेवश्च भीमश्च मद्रराजश्च वीर्यवान् ।
चतुर्थः कीचकस्तेषां पञ्चमं नानुशुश्रुमः ॥ 19

baladevaśca bhīmaśca madrarājaśca vīryavān |
caturthaḥ kīcakasteṣāṃ pañcamaṃ nānuśuśrumaḥ || 19

अन्योन्यानन्तरबलाः परस्परजयैपिणः ।
बाहूयुद्धमभीप्सन्तो नित्यं संरब्धमानसाः ॥ 20

anyonyānantarabalāḥ parasparajayaipiṇaḥ |
bāhūyuddhamabhīpsanto nityaṃ saṃrabdhamānasāḥ || 20

तेनाहमवगच्छामि प्रत्ययेन वृकोदरम् ।
मनस्यभिनिविष्टं मे व्यक्तं जीवन्ति पाण्डवाः ॥ 21

tenāhamavagacchāmi pratyayena vṛkodaram |
manasyabhiniviṣṭaṃ me vyaktaṃ jīvanti pāṇḍavāḥ || 21

तत्राहं कीचकं मन्ये भीमसेनेन मारितम् ।
सैरन्ध्रीं द्रौपदीं मन्ये नात्र कार्या विचारणा ॥ 22

tatrāhaṃ kīcakaṃ manye bhīmasenena māritam |
sairandhrīṃ draupadīṃ manye nātra kāryā vicāraṇā || 22

शङ्के कृष्णानिमित्तं तु भीमसेनेन कीचकः ।
गन्धर्वव्यपदेशेन हतो निशि महाबलः ॥ 23

śaṅke kṛṣṇānimittaṃ tu bhīmasenena kīcakaḥ |
gandharvavyapadeśena hato niśi mahābalaḥ || 23

को हि शक्तः परो भीमात्कीचकं हन्तुमोजसा ।
शस्त्रं विना बाहुबलात्तथा सर्वाङ्गचूर्णने ॥ 24

ko hi śaktaḥ paro bhīmātkīcakaṃ hantumojasā |
śastraṃ vinā bāhubalāttathā sarvāṅgacūrṇane || 24

मर्दितुं वा तथा तीव्रं चर्ममांसास्थिचूर्णनम् ।
रूपमन्यत्समास्थाय भीमस्यैतद्विचेष्टितम् ॥ 25

mardituṃ vā tathā tīvraṃ carmamāṃsāsthicūrṇanam |
rūpamanyatsamāsthāya bhīmasyaitadviceṣṭitam || 25

ध्रुवं कृष्णानिमित्तं तु भीमसेनेन सूतजाः ।
गन्धर्वव्यपदेशेन हता निशि न संशयः ॥ 26

dhruvaṃ kṛṣṇānimittaṃ tu bhīmasenena sūtajāḥ |
gandharvavyapadeśena hatā niśi na saṃśayaḥ || 26

पितामहेन ये चोक्ता देशस्य च जनस्य च ।
गुणास्ते मत्स्यराष्ट्रेषु बहुशोऽपि मया श्रुताः ॥ 27

pitāmahena ye coktā deśasya ca janasya ca |
guṇāste matsyarāṣṭreṣu bahuśo'pi mayā śrutāḥ || 27

विराटनगरे मन्ये पाण्डवाश्छन्नचारिणः ।
निवसन्ति पुरे रम्ये तत्र यात्रा विधीयताम् ॥ 28

virāṭanagare manye pāṇḍavāśchannacāriṇaḥ |
nivasanti pure ramye tatra yātrā vidhīyatām || 28

मत्स्यराष्ट्रं गमिष्यामो ग्रहीष्यामश्च गोधनम् ।
गृहीते गोधने नूनं तेऽपि योत्स्यन्ति पाण्डवाः ॥ 29

matsyarāṣṭraṃ gamiṣyāmo grahīṣyāmaśca godhanam |
gṛhīte godhane nūnaṃ te'pi yotsyanti pāṇḍavāḥ || 29

अपूर्णे समये चापि यदि पश्येम पाण्डवान् ।
द्वादशान्यानि वर्षाणि प्रवेक्ष्यन्ति पुनर्वनम् ॥ 30

apūrṇe samaye cāpi yadi paśyema pāṇḍavān |
dvādaśānyāni varṣāṇi pravekṣyanti punarvanam || 30

तस्मादन्यतरेणापि लाभोऽस्माकं भविष्यति ।
कोशवृद्धिरिहास्माकं शत्रूणां निधनं भवेत् ॥ 31

tasmādanyatareṇāpi lābho'smākaṃ bhaviṣyati |
kośavṛddhirihāsmākaṃ śatrūṇāṃ nidhanaṃ bhavet || 31

कथं सुयोधनं गच्छेद्युधिष्ठिरभृतः पुरा ।
एतच्चापि वदत्येष मात्स्यः परिभवान्मयि ॥ 32

kathaṃ suyodhanaṃ gacchedyudhiṣṭhirabhṛtaḥ purā |
etaccāpi vadatyeṣa mātsyaḥ paribhavānmayi || 32

तस्मात्कर्तव्यमेतद्वै तत्र यात्रा विधीयताम् ।
एतत्सुनीतं मन्येऽहं सर्वेषां यदि रोचते ॥ 33

tasmātkartavyametadvai tatra yātrā vidhīyatām |
etatsunītaṃ manye'haṃ sarveṣāṃ yadi rocate || 33

ततो राजा त्रिगर्तानां सुशर्मा रथयूथपः ।
पूर्वमाभाष्य कर्णेन तथा दुःशासनेन च ।
प्राप्तकालमिदं वाक्यमुवाच त्वरितो बली ॥ 34

tato rājā trigartānāṃ suśarmā rathayūthapaḥ |
pūrvamābhāṣya karṇena tathā duḥśāsanena ca |
prāptakālamidaṃ vākyamuvāca tvarito balī || 34

असकृन्निकृतः पूर्वं मात्स्यसाल्वेयकेकयैः ।
सूतेनैव च मात्स्यस्य कीचकेन पुनः पुनः ॥ 35

asakṛnnikṛtaḥ pūrvaṃ mātsyasālveyakekayaiḥ |
sūtenaiva ca mātsyasya kīcakena punaḥ punaḥ || 35

बाधितो बन्धुभिः सार्धं बलाद्बलवता विभो ।
स कर्णमभिवीक्ष्याथ दुर्योधनमभाषत ॥ 36

bādhito bandhubhiḥ sārdhaṃ balādbalavatā vibho |
sa karṇamabhivīkṣyātha duryodhanamabhāṣata || 36

राष्ट्रं ममासकृद्राजन्राज्ञा मात्स्येन बाधितम् ॥ 37

rāṣṭraṃ mamāsakṛdrājanrājñā mātsyena bādhitam || 37

प्रणेता कीचकस्तस्य बलोत्सिक्तोऽभवन्पुरा ।
अमर्षी दुर्जयो जेता प्रख्यातबलपौरुषः ।
स हतस्तत्र गन्धर्वैः पापकर्मा नृशंसकृत् ॥ 38

praṇetā kīcakastasya balotsikto'bhavanpurā |
amarṣī durjayo jetā prakhyātabalapauruṣaḥ |
sa hatastatra gandharvaiḥ pāpakarmā nṛśaṃsakṛt || 38

तस्मिन्विनिहते राजन्हीनदर्पो निराश्रयः ।
भविष्यति निरुत्साहो विराट इति मे मतिः ॥ 39

tasminvinihate rājanhīnadarpo nirāśrayaḥ |
bhaviṣyati nirutsāho virāṭa iti me matiḥ || 39

तत्र यात्रा मम मता यदि ते रोचतेऽनघ ।
कौरवाणां च सर्वेषां कर्णस्य च महात्मनः ॥ 40

tatra yātrā mama matā yadi te rocate'nagha |
kauravāṇāṃ ca sarveṣāṃ karṇasya ca mahātmanaḥ || 40

एतत्कार्यमहं मन्ये परमात्ययिकं महत् ।
राष्ट्रं तस्याभियास्यामो धनधान्यसमाकुलम् ॥ 41

etatkāryamahaṃ manye paramātyayikaṃ mahat |
rāṣṭraṃ tasyābhiyāsyāmo dhanadhānyasamākulam || 41

आददामोऽस्य रत्नानि विविधानि वसूनि च ।
ग्रामान्राष्ट्राणि वा तस्य हरिष्यामो विभागशः ॥ 42

ādadāmo'sya ratnāni vividhāni vasūni ca |
grāmānrāṣṭrāṇi vā tasya hariṣyāmo vibhāgaśaḥ || 42

अथवा गोसहस्राणि बहूनि शुभदर्शन ।
विविधानि हरिष्यामः प्रतीपीड्य पुरं बलात् ॥ 43

athavā gosahasrāṇi bahūni śubhadarśana |
vividhāni hariṣyāmaḥ pratīpīḍya puraṃ balāt || 43

कौरवैः सह संगमय त्रिगर्तैश्च विशांपते ।
गास्तस्यापहरिष्यामः सह सर्वैर्महारथैः ॥ 44

kauravaiḥ saha saṃgamaya trigartaiśca viśāṃpate |
gāstasyāpahariṣyāmaḥ saha sarvairmahārathaiḥ || 44

सन्धिं वा तेन कृत्वा तु निबध्नीमोऽस्य पौरुषम् ।
हत्वा चास्य चमूं कृत्स्नां वशमेवानयामहे ॥ 45

sandhiṃ vā tena kṛtvā tu nibadhnīmo'sya pauruṣam |
hatvā cāsya camūṃ kṛtsnāṃ vaśamevānayāmahe || 45

तं वशे न्यायतः कृत्वा सुखं वत्स्यामहे वयम् ।
भवतां बलवृद्धिश्च भविष्यति न संशयः ॥ 46

taṃ vaśe nyāyataḥ kṛtvā sukhaṃ vatsyāmahe vayam |
bhavatāṃ balavṛddhiśca bhaviṣyati na saṃśayaḥ || 46

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य कर्णो राजानमब्रवीत् ॥ 47

tacchrutvā vacanaṃ tasya karṇo rājānamabravīt || 47

सूक्तं सुशर्मणा वाक्यं प्राप्तकालमिदं वचः ।
तस्मात्क्षिप्रं विनिर्यामो योजयित्वा वरूथिनीं ॥ 48

sūktaṃ suśarmaṇā vākyaṃ prāptakālamidaṃ vacaḥ |
tasmātkṣipraṃ viniryāmo yojayitvā varūthinīṃ || 48

यदेतत्तेऽभिरुचितं मम चैतद्धि रोचते ।
प्रविभज्य च सैन्यानि यथा वा मन्यते भवान् ॥ 49 ।

yadetatte'bhirucitaṃ mama caitaddhi rocate |
pravibhajya ca sainyāni yathā vā manyate bhavān || 49 |

प्रज्ञावान्कुलवृद्धश्च सर्वेषां नः पितामहः ।
आचार्यश्च कृपो विद्वाञ्शकुनिश्चापि सौबलः ॥ 50

prajñāvānkulavṛddhaśca sarveṣāṃ naḥ pitāmahaḥ |
ācāryaśca kṛpo vidvāñśakuniścāpi saubalaḥ || 50

मन्यन्ते ते यथा सर्वे तथा यात्रा विधीयताम् ।
संमन्त्र्य चाशु गच्छामः साधनार्थं महीपते ॥ 51

manyante te yathā sarve tathā yātrā vidhīyatām |
saṃmantrya cāśu gacchāmaḥ sādhanārthaṃ mahīpate || 51

किंनु नः पाण्डवैः कार्यं हीनार्थबलपौरुषैः ।
अत्यन्तं हि प्रनष्टास्ते प्राप्ता वाऽपि यमक्षयम् ॥ 52

kiṃnu naḥ pāṇḍavaiḥ kāryaṃ hīnārthabalapauruṣaiḥ |
atyantaṃ hi pranaṣṭāste prāptā vā'pi yamakṣayam || 52

तद्भवांश्चतुरङ्गेण बलेन महता वृतः ।
विराटनगरं यातु सर्वसैन्येन भारत ।
आदास्यामोऽथ गास्तस्य विविधानि वसूनि च ॥ 53

tadbhavāṃścaturaṅgeṇa balena mahatā vṛtaḥ |
virāṭanagaraṃ yātu sarvasainyena bhārata |
ādāsyāmo'tha gāstasya vividhāni vasūni ca || 53

ततो दुर्योधनो राजा वचः श्रुत्वा तु तस्य तत् ।
वैकर्तनस्य कर्णस्य क्षिप्रमाज्ञापयत्स्वयम् ।
शासने नित्ययुक्तं तु दुःशासनमनन्तरम् ॥ 54

tato duryodhano rājā vacaḥ śrutvā tu tasya tat |
vaikartanasya karṇasya kṣipramājñāpayatsvayam |
śāsane nityayuktaṃ tu duḥśāsanamanantaram || 54

सह वृद्धैस्तु संमन्त्र्य क्षिप्रं योजय वाहिनीम् ।
यथोद्देशं तु गच्छामः सहिताः सर्वकौरवैः ॥ 55

saha vṛddhaistu saṃmantrya kṣipraṃ yojaya vāhinīm |
yathoddeśaṃ tu gacchāmaḥ sahitāḥ sarvakauravaiḥ || 55

सुशर्मा तु यथोद्दिष्टं देशं यातु महारथः ।
त्रिगर्तैः सहितः सर्वैः प्रख्यातबलपौरुषैः ।
प्रागेव हि सुसंयत्तो विराटनगरं प्रति ॥ 56

suśarmā tu yathoddiṣṭaṃ deśaṃ yātu mahārathaḥ |
trigartaiḥ sahitaḥ sarvaiḥ prakhyātabalapauruṣaiḥ |
prāgeva hi susaṃyatto virāṭanagaraṃ prati || 56

जघन्यतो वयं तत्र यास्यामो दिवसान्तरे ।
विषयं मत्स्यराजस्य सुसमृद्धं सुसंहितम् ॥ 57

jaghanyato vayaṃ tatra yāsyāmo divasāntare |
viṣayaṃ matsyarājasya susamṛddhaṃ susaṃhitam || 57

सुशर्मणा गृहीते तु मत्स्यराजस्य गोधने ।
विराटः सैन्यमादाय त्रिगर्तैः सह योत्स्यति ॥ 58

suśarmaṇā gṛhīte tu matsyarājasya godhane |
virāṭaḥ sainyamādāya trigartaiḥ saha yotsyati || 58

अपरं दिवसं गास्तु तत्र गृह्णन्तु कौरवाः ।
गवार्थे पाण्डवास्तत्र योत्स्यन्ति कुरुभिः सह ॥ 59

aparaṃ divasaṃ gāstu tatra gṛhṇantu kauravāḥ |
gavārthe pāṇḍavāstatra yotsyanti kurubhiḥ saha || 59

तथा गत्वा यथोद्देशं विराटनगरान्तिके ।
क्षिप्रं गोष्ठं समासाद्य गृह्णन्तु विपुलं धनम् ॥ 60

tathā gatvā yathoddeśaṃ virāṭanagarāntike |
kṣipraṃ goṣṭhaṃ samāsādya gṛhṇantu vipulaṃ dhanam || 60

गवां शतसहस्राणि श्रीमन्ति गुणवन्ति च ।
वयमस्य निगृह्णीमो द्विधा कृत्वा च वाहिनीम् ॥ 61

gavāṃ śatasahasrāṇi śrīmanti guṇavanti ca |
vayamasya nigṛhṇīmo dvidhā kṛtvā ca vāhinīm || 61

ते स्म गत्वा यथोद्दिष्टं देशं मत्स्यमहीपतेः ।
संनद्धा रथिनः सर्वे सपताका बलोत्कटाः ।
प्रतिवैरं चिकीर्षन्तो गोषु गृद्धा महाबलाः ॥ 62

te sma gatvā yathoddiṣṭaṃ deśaṃ matsyamahīpateḥ |
saṃnaddhā rathinaḥ sarve sapatākā balotkaṭāḥ |
prativairaṃ cikīrṣanto goṣu gṛddhā mahābalāḥ || 62

आदत्त गाः सुशर्माऽथ कृष्णपक्षस्य चाष्टमीम् ॥ 63

ādatta gāḥ suśarmā'tha kṛṣṇapakṣasya cāṣṭamīm || 63

अपरे दिवसे सर्वे राजन्संभूय कौरवाः ।
नवम्यां ते न्यगृह्णन्त गोकुलानि सहस्रशः ।
कौरवास्तु महावीर्या मत्स्यानां विषयान्तरे ॥ 64

apare divase sarve rājansaṃbhūya kauravāḥ |
navamyāṃ te nyagṛhṇanta gokulāni sahasraśaḥ |
kauravāstu mahāvīryā matsyānāṃ viṣayāntare || 64