अध्याय 31: भीष्म ने युधिष्ठिर के देश के लक्षण बताए

अथाऽब्रवीत्सभामध्ये द्रोणः सूक्ष्मार्थदर्शिवान् ।
न तादृशा विनश्यन्ति नापि यान्ति पराभवम् ॥ 1

athā'bravītsabhāmadhye droṇaḥ sūkṣmārthadarśivān |
na tādṛśā vinaśyanti nāpi yānti parābhavam || 1

शूराश्च कृतविद्याश्च बुद्धिमन्तो जितेन्द्रियाः ।
धर्मज्ञाः सत्यसन्धाश्च युधिष्ठिरमनुव्रताः ॥ 2

śūrāśca kṛtavidyāśca buddhimanto jitendriyāḥ |
dharmajñāḥ satyasandhāśca yudhiṣṭhiramanuvratāḥ || 2

नीतिधर्मार्थतत्वज्ञं पितृवच्च समाहितम् ।
धर्मे स्थितं सत्यधृतिं ज्येष्ठं श्रेष्ठापचायिनम् ॥ 3

nītidharmārthatatvajñaṃ pitṛvacca samāhitam |
dharme sthitaṃ satyadhṛtiṃ jyeṣṭhaṃ śreṣṭhāpacāyinam || 3

अनुव्रता महात्मानो भ्रातरो भ्रातरं प्रियम् ।
अजातशत्रुं श्रीमन्तं सर्वभ्रातॄननुव्रतम् ॥ 4

anuvratā mahātmāno bhrātaro bhrātaraṃ priyam |
ajātaśatruṃ śrīmantaṃ sarvabhrātṝnanuvratam || 4

तेषां तथाविधेयानां निभृतानां महात्मनाम् ।
किमर्थं नीतिमान्प्राज्ञः श्रेयो नैषां करिष्यति ॥ 5

teṣāṃ tathāvidheyānāṃ nibhṛtānāṃ mahātmanām |
kimarthaṃ nītimānprājñaḥ śreyo naiṣāṃ kariṣyati || 5

तस्माद्यत्नात्परीक्षध्वं न तावत्समयो गतः ।
न ते विनाशमृच्छेयुरिति मे नैष्ठिकी मतिः ॥ 6

tasmādyatnātparīkṣadhvaṃ na tāvatsamayo gataḥ |
na te vināśamṛccheyuriti me naiṣṭhikī matiḥ || 6

चिन्त्यतां चैव यत्कार्यं तच्च क्षिप्रमकालिकम् ।
क्रियतां साधु संचिन्त्य वासश्चैषां प्रचिन्त्यतां ॥ 7

cintyatāṃ caiva yatkāryaṃ tacca kṣipramakālikam |
kriyatāṃ sādhu saṃcintya vāsaścaiṣāṃ pracintyatāṃ || 7

यथा च पाण्डुपुत्राणां सर्वार्थेषु धृतात्मनाम् ।
प्रवृत्तिरुपलभ्येत तथा नीतिर्विधीयताम् ॥ 8

yathā ca pāṇḍuputrāṇāṃ sarvārtheṣu dhṛtātmanām |
pravṛttirupalabhyeta tathā nītirvidhīyatām || 8

सर्वोपायैर्यतस्व त्वं यथा पश्यसि पाण्डवान् ।
दुर्ज्ञेयाः खलु शूरास्ते रक्ष्या नित्यं च दैवतैः ॥ 9

sarvopāyairyatasva tvaṃ yathā paśyasi pāṇḍavān |
durjñeyāḥ khalu śūrāste rakṣyā nityaṃ ca daivataiḥ || 9

शुद्धात्मा मानवान्पार्थः सत्यवान्नीतिमाञ्शुचिः ।
तेजोराशिभिरापूर्णो दहेदपि च चक्षुषा ॥ 10

śuddhātmā mānavānpārthaḥ satyavānnītimāñśuciḥ |
tejorāśibhirāpūrṇo dahedapi ca cakṣuṣā || 10

तस्माद्यत्नश्च क्रियतां भूयश्च मृगयामहे ।
ब्राह्मणैश्चारकैः सिद्धैस्तापसैर्निपुणैरपि ॥ 11

tasmādyatnaśca kriyatāṃ bhūyaśca mṛgayāmahe |
brāhmaṇaiścārakaiḥ siddhaistāpasairnipuṇairapi || 11

विविधैस्तत्परैः सम्यङ्विर्भीकैस्तज्ज्ञसंमतैः ।
अन्वेष्टव्या मनुष्येन्द्र पाण्डवाश्छन्नचारिणः ॥ 12

vividhaistatparaiḥ samyaṅvirbhīkaistajjñasaṃmataiḥ |
anveṣṭavyā manuṣyendra pāṇḍavāśchannacāriṇaḥ || 12

ततः शान्तनवो धीमान्भारतानां पितामहः ।
श्रुतवान्देशकालज्ञो नीतिमांश्च महामतिः ॥ 13

tataḥ śāntanavo dhīmānbhāratānāṃ pitāmahaḥ |
śrutavāndeśakālajño nītimāṃśca mahāmatiḥ || 13

तस्मिन्नुपरते वाक्ये आचार्यस्य महात्मनः ।
अनन्तरमुवाचेदं वाक्यं हेत्वर्थसंमितम् ॥ 14

tasminnuparate vākye ācāryasya mahātmanaḥ |
anantaramuvācedaṃ vākyaṃ hetvarthasaṃmitam || 14

युधिष्ठिरे समायुक्तां धर्मज्ञे धर्मसंहिताम् ।
पाण्डवे नित्यमव्यग्रां गिरं भीष्मः समाददे ॥ 15

yudhiṣṭhire samāyuktāṃ dharmajñe dharmasaṃhitām |
pāṇḍave nityamavyagrāṃ giraṃ bhīṣmaḥ samādade || 15

असत्सु दुर्लभां नित्यं सतां चाभिमतां सद ।
भीष्मस्त्वभ्यवदत्तत्र गिरं साधुभिरर्चिताम् ॥ 16

asatsu durlabhāṃ nityaṃ satāṃ cābhimatāṃ sada |
bhīṣmastvabhyavadattatra giraṃ sādhubhirarcitām || 16

यथा नो ब्राह्मणोऽवादीदाचार्यः सर्वधर्मवित् ।
श्रुतवृत्तोपसंपन्ना नाशं नायान्ति पाण्डवाः ॥ 17

yathā no brāhmaṇo'vādīdācāryaḥ sarvadharmavit |
śrutavṛttopasaṃpannā nāśaṃ nāyānti pāṇḍavāḥ || 17

सर्वलक्षणसंपन्नाः साधुवृत्तसमन्विताः ।
वृद्धानुशासने यत्ताः सत्यधर्मपरायणाः ॥ 18

sarvalakṣaṇasaṃpannāḥ sādhuvṛttasamanvitāḥ |
vṛddhānuśāsane yattāḥ satyadharmaparāyaṇāḥ || 18

समयं समयज्ञास्ते पालयन्तः शुभव्रताः ।
न विषीदन्ति ते पार्था उद्वहन्तः सतां धुरम् ॥ 19

samayaṃ samayajñāste pālayantaḥ śubhavratāḥ |
na viṣīdanti te pārthā udvahantaḥ satāṃ dhuram || 19

तपसा चैव गुप्तास्ते स्ववीर्येण च पाण्डवाः ।
न नाशमभिगच्छेयुरिति मे नैष्ठिकी मतिः ॥ 20

tapasā caiva guptāste svavīryeṇa ca pāṇḍavāḥ |
na nāśamabhigaccheyuriti me naiṣṭhikī matiḥ || 20

क्षत्रधर्मरता नित्यं केशवानुगताः सदा ।
प्रवीरपुरुषास्ते वै महात्मानो महाबलाः ॥ 21

kṣatradharmaratā nityaṃ keśavānugatāḥ sadā |
pravīrapuruṣāste vai mahātmāno mahābalāḥ || 21

तत्र बुद्धिं प्रवक्ष्यामि पाण्डवान्वेषणे शृणु ।
न तु नीतिः सुनीतस्य शक्यते वेदितुं परैः ॥ 22

tatra buddhiṃ pravakṣyāmi pāṇḍavānveṣaṇe śṛṇu |
na tu nītiḥ sunītasya śakyate vedituṃ paraiḥ || 22

यत्तु शक्यमिहास्माभिस्तान्वै संचिन्त्य पाण्डवान् ।
बुद्ध्या प्रणेतुं तत्तेऽहं प्रवक्ष्यामि निबोध तत् ॥ 23

yattu śakyamihāsmābhistānvai saṃcintya pāṇḍavān |
buddhyā praṇetuṃ tatte'haṃ pravakṣyāmi nibodha tat || 23

न त्वियं साधु वक्तव्या तस्य नीतिः कथंचन ।
वृद्धानुशासने तात तिष्ठतः सत्यशीलिनः ॥ 24

na tviyaṃ sādhu vaktavyā tasya nītiḥ kathaṃcana |
vṛddhānuśāsane tāta tiṣṭhataḥ satyaśīlinaḥ || 24

अयुक्तं तु मया वक्तुं तुल्या मे कुरुपाण्डवाः ।
निवासं पाण्डुपुत्राणां संचिन्त्य च वदाम्यहम् ।
बहुना किं प्रलापेन यतो धर्मस्ततो जयः ॥ 25

ayuktaṃ tu mayā vaktuṃ tulyā me kurupāṇḍavāḥ |
nivāsaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ saṃcintya ca vadāmyaham |
bahunā kiṃ pralāpena yato dharmastato jayaḥ || 25

अवश्यं तु नियुक्तेन सभामध्ये विवक्षता ।
यथार्हमिह वक्तव्यं सर्वथा धर्मलिप्सया ॥ 26

avaśyaṃ tu niyuktena sabhāmadhye vivakṣatā |
yathārhamiha vaktavyaṃ sarvathā dharmalipsayā || 26

यत्र नाहं तथा मन्ये यथाऽन्ये मेनिरे जनाः ।
निवासं पाण्डुपुत्राणां शृणुष्वं मनुजाधिप ॥ 27

yatra nāhaṃ tathā manye yathā'nye menire janāḥ |
nivāsaṃ pāṇḍuputrāṇāṃ śṛṇuṣvaṃ manujādhipa || 27

[भ्रातृभिः सहितो वीरैः कृष्णया च महायशाः ।
किमर्थं स महाराजो नात्मश्रेयो भविष्यति ॥ 28

[bhrātṛbhiḥ sahito vīraiḥ kṛṣṇayā ca mahāyaśāḥ |
kimarthaṃ sa mahārājo nātmaśreyo bhaviṣyati || 28

पाण्डवो निकृतः पूर्वं यथावद्विदितं तव ।
क्लेशितश्च पुरे नित्यं राज्यकामैश्च सांप्रतम् ।
छन्नश्चरति तस्मात्स प्रकृत्या नीतिमान्नृपः ॥ 29

pāṇḍavo nikṛtaḥ pūrvaṃ yathāvadviditaṃ tava |
kleśitaśca pure nityaṃ rājyakāmaiśca sāṃpratam |
channaścarati tasmātsa prakṛtyā nītimānnṛpaḥ || 29

वर्षमेकं सुसंच्छन्नमुष्य वासमनुत्तमम् ।
आयाति चोदये काले क्षिप्रं दक्ष्यसि पाण्डवं ॥ 30

varṣamekaṃ susaṃcchannamuṣya vāsamanuttamam |
āyāti codaye kāle kṣipraṃ dakṣyasi pāṇḍavaṃ || 30

सोदरैः सहितं वीरं द्रौपद्या च परंतप ।
संविधत्स्व महाबाहो यथा नः स्यात्सुखोदयः ॥ 31

sodaraiḥ sahitaṃ vīraṃ draupadyā ca paraṃtapa |
saṃvidhatsva mahābāho yathā naḥ syātsukhodayaḥ || 31

यस्मिन्स राजा वसति च्छन्नः सत्त्वभृतांवरः ।
भविष्यन्ति नरास्तत्र रागमोहविवर्जिताः ॥ 32

yasminsa rājā vasati cchannaḥ sattvabhṛtāṃvaraḥ |
bhaviṣyanti narāstatra rāgamohavivarjitāḥ || 32

नाधयो हि महाराज न व्याधिः क्षत्रियर्षभ] ।
पुरे जनपदे वाऽपि यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ 33

nādhayo hi mahārāja na vyādhiḥ kṣatriyarṣabha] |
pure janapade vā'pi yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ || 33

दानशीलो वदान्यश्च निभृतो ह्रीनिषेवकः ।
प्रियवाक्सत्यवाक्शूरो धर्मशीलो जितेन्द्रियः ।
हृष्टः पुष्टः शुचिर्दक्षो यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ 34

dānaśīlo vadānyaśca nibhṛto hrīniṣevakaḥ |
priyavāksatyavākśūro dharmaśīlo jitendriyaḥ |
hṛṣṭaḥ puṣṭaḥ śucirdakṣo yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ || 34

नासूयको न चापीर्ष्युर्नाभिमानी न मत्सरी ।
भविष्यति जनस्तत्र स्वयं धर्ममनुव्रतः ॥ 35

nāsūyako na cāpīrṣyurnābhimānī na matsarī |
bhaviṣyati janastatra svayaṃ dharmamanuvrataḥ || 35

ब्रह्मघोषाश्च भूयांसः पुण्यशब्दास्तथैव च ।
क्रतवश्च भविष्यन्ति भूयांसो भूरिदक्षिणाः ॥ 36

brahmaghoṣāśca bhūyāṃsaḥ puṇyaśabdāstathaiva ca |
kratavaśca bhaviṣyanti bhūyāṃso bhūridakṣiṇāḥ || 36

सदा च तत्र पर्जन्यः सम्यग्वर्षी न संशयः ।
संपन्नसस्या च मही भविष्यति निरामया ॥ 37

sadā ca tatra parjanyaḥ samyagvarṣī na saṃśayaḥ |
saṃpannasasyā ca mahī bhaviṣyati nirāmayā || 37

रसवन्ति च धान्यानि गुणवन्ति फलानि च ।
गन्धवन्ति च माल्यानि शुभशब्दा च भारती ॥ 38

rasavanti ca dhānyāni guṇavanti phalāni ca |
gandhavanti ca mālyāni śubhaśabdā ca bhāratī || 38

वायुश्च सुखसंस्पर्शो यत्र राजा युधिष्ठिरः ।
नीरोगास्तत्र विद्यन्ते वधबन्धा न सन्ति च ॥ 39

vāyuśca sukhasaṃsparśo yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ |
nīrogāstatra vidyante vadhabandhā na santi ca || 39

न चोरा न च दण्डाश्च न च बाधा भवन्त्युत ।
नाशक्ता न च दुष्टाश्च यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ 40

na corā na ca daṇḍāśca na ca bādhā bhavantyuta |
nāśaktā na ca duṣṭāśca yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ || 40

भयं च नाविशेत्तत्र निष्प्रतीपं च दर्शनम् ।
बहुक्षीरास्तथा गावः सुपुष्टाश्च सुदोहनाः ॥ 41

bhayaṃ ca nāviśettatra niṣpratīpaṃ ca darśanam |
bahukṣīrāstathā gāvaḥ supuṣṭāśca sudohanāḥ || 41

पयांसि दधिसर्पीषि रसवन्ति हितानि च ।
सलिलानि प्रसन्नानि सर्वे भावाश्च शोभनाः ॥ 42

payāṃsi dadhisarpīṣi rasavanti hitāni ca |
salilāni prasannāni sarve bhāvāśca śobhanāḥ || 42

गुणवन्ति च पानानि भोज्यानि विविधानि च ।
तत्र देशे भविष्यन्ति यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ 43

guṇavanti ca pānāni bhojyāni vividhāni ca |
tatra deśe bhaviṣyanti yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ || 43

रसाः स्पर्शाश्च गन्धाश्च शब्दाश्चापि गुणान्विताः ।
दृश्यानि च प्रसन्नानि यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ 44

rasāḥ sparśāśca gandhāśca śabdāścāpi guṇānvitāḥ |
dṛśyāni ca prasannāni yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ || 44

धर्माश्च तत्र सर्वैस्तु सेविताश्च द्विजातिभिः ।
स्वैःस्वैर्गुणैश्च संयुक्ता कस्मिन्वर्षे त्रयोदशे ।
देशे तस्मिन्भविष्यन्ति तत पाण्डवसंश्रिते ॥ 45

dharmāśca tatra sarvaistu sevitāśca dvijātibhiḥ |
svaiḥsvairguṇaiśca saṃyuktā kasminvarṣe trayodaśe |
deśe tasminbhaviṣyanti tata pāṇḍavasaṃśrite || 45

संप्रीतिमाञ्जनस्तत्र संतुष्टः शुचिरव्ययः ।
देवतातिथिभूयांस्तु सर्वभूतानुरागवान् ॥ 46

saṃprītimāñjanastatra saṃtuṣṭaḥ śuciravyayaḥ |
devatātithibhūyāṃstu sarvabhūtānurāgavān || 46

इष्टदानमहोत्साहा नित्यं धर्मपरायणाः ।
व्यक्तवाक्यास्ततस्तात शुभकल्याणमङ्गलाः ॥ 47

iṣṭadānamahotsāhā nityaṃ dharmaparāyaṇāḥ |
vyaktavākyāstatastāta śubhakalyāṇamaṅgalāḥ || 47

शुभत्विषः शुभेच्छाश्च नित्यतुष्टाः श्रियाऽन्विताः ।
भविष्यन्ति जनास्तत्र यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ 48

śubhatviṣaḥ śubhecchāśca nityatuṣṭāḥ śriyā'nvitāḥ |
bhaviṣyanti janāstatra yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ || 48

नित्योत्सवप्रमुदितो नित्यहृष्टः श्रिया वृतः ।
भविष्यति निवासोऽयं यत्र राजा युधिष्ठिरः ॥ 49

nityotsavapramudito nityahṛṣṭaḥ śriyā vṛtaḥ |
bhaviṣyati nivāso'yaṃ yatra rājā yudhiṣṭhiraḥ || 49

धर्मज्ञः स तु दुर्ज्ञेयः सर्वज्ञैश्च द्विजातिभिः ।
किंपुनः प्राकृतैस्तात पार्थो विज्ञायते क्वचित् ॥ 50

dharmajñaḥ sa tu durjñeyaḥ sarvajñaiśca dvijātibhiḥ |
kiṃpunaḥ prākṛtaistāta pārtho vijñāyate kvacit || 50

यस्मिन्सत्यं धृतिर्दानं परा शान्तिर्ध्रुवा क्षमा ।
ह्रीः श्रीः कीर्तिः परं तेज आनृशंस्यमथार्जवम् ॥ 51

yasminsatyaṃ dhṛtirdānaṃ parā śāntirdhruvā kṣamā |
hrīḥ śrīḥ kīrtiḥ paraṃ teja ānṛśaṃsyamathārjavam || 51

तस्मान्निवासः पार्थानां चिन्त्यतां यद्ब्रवीमि वः ।
गतिर्वा परमा तत्र नोत्सहे वक्तुमन्यथा ॥ 52

tasmānnivāsaḥ pārthānāṃ cintyatāṃ yadbravīmi vaḥ |
gatirvā paramā tatra notsahe vaktumanyathā || 52

एवमेतत्तु संचिन्त्य यत्कृत्यं साधु मन्यसे ।
तत्क्षिप्रं कुरु कौरव्य यद्येतच्छ्रद्दधासि मे ।
कुलस्य हि क्षमं तात यदहं प्रब्रवीमि ते ॥ 53

evametattu saṃcintya yatkṛtyaṃ sādhu manyase |
tatkṣipraṃ kuru kauravya yadyetacchraddadhāsi me |
kulasya hi kṣamaṃ tāta yadahaṃ prabravīmi te || 53