अध्याय 33: त्रिगर्तों ने गौएँ हरीं, पाण्डवों को शस्त्र मिले

ततस्तेषां महाराज तत्रैवामिततेजसाम् ।
छद्मलिङ्गप्रविष्टानां पाण्डवानां महात्मनाम् ॥ 1

tatasteṣāṃ mahārāja tatraivāmitatejasām |
chadmaliṅgapraviṣṭānāṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām || 1

व्यतीतः समयः सम्यग्विराटनगरे सताम् ।
कुर्वतां तस्य कर्माणि वीराटस्य महीपतेः ॥ 2

vyatītaḥ samayaḥ samyagvirāṭanagare satām |
kurvatāṃ tasya karmāṇi vīrāṭasya mahīpateḥ || 2

कीचके तु हते राजा विराटः परवीरहा ।
परां संभावनां चक्रे कुन्तीपुत्रे युधिष्ठिरे ॥ 3

kīcake tu hate rājā virāṭaḥ paravīrahā |
parāṃ saṃbhāvanāṃ cakre kuntīputre yudhiṣṭhire || 3

ततस्त्रयोदशस्वान्ते तस्य वर्षस्य भारत ।
शुशर्मणा गृहीतं तु गोधनं तरसा बहु ॥ 4

tatastrayodaśasvānte tasya varṣasya bhārata |
śuśarmaṇā gṛhītaṃ tu godhanaṃ tarasā bahu || 4

ततः शब्दो महानासीद्रेणुश्च दिवमस्पृशत् ।
शङ्खदुन्दुभिघोषश्च भेरीणां च महास्वनः ।
गवाश्वरथनागानां निश्वनश्च पदातिनाम् ॥ 5

tataḥ śabdo mahānāsīdreṇuśca divamaspṛśat |
śaṅkhadundubhighoṣaśca bherīṇāṃ ca mahāsvanaḥ |
gavāśvarathanāgānāṃ niśvanaśca padātinām || 5

एवं तैस्त्वभिनिर्याय मत्स्यराजस्य गोधने ।
त्रिगर्तैर्गृह्यमाणे तु गोपालाः प्रत्यषेधयन् ॥ 6

evaṃ taistvabhiniryāya matsyarājasya godhane |
trigartairgṛhyamāṇe tu gopālāḥ pratyaṣedhayan || 6

अथ त्रिगर्ता बहवः परिगृह्य धनं बहु ।
परिक्षिप्य हयैः शीघ्रै रथव्रातैश्च भारत ।
गोपालान्प्रत्ययुध्यन्त रणे कृत्वा जये धृतिम् ॥ 7

atha trigartā bahavaḥ parigṛhya dhanaṃ bahu |
parikṣipya hayaiḥ śīghrai rathavrātaiśca bhārata |
gopālānpratyayudhyanta raṇe kṛtvā jaye dhṛtim || 7

ते हन्यमाना बहुभिः प्रासतोमरपाणिभिः ।
गोपाला गोकुले भक्ता वारयामासुरोजसा ॥ 8

te hanyamānā bahubhiḥ prāsatomarapāṇibhiḥ |
gopālā gokule bhaktā vārayāmāsurojasā || 8

परश्वथैश्च मुसलैर्भिण्डिपालैश्च मुद्गरैः ।
गोपालाः कर्षणैश्चित्रैर्जघ्नुरश्वान्समन्ततः ॥ 9

paraśvathaiśca musalairbhiṇḍipālaiśca mudgaraiḥ |
gopālāḥ karṣaṇaiścitrairjaghnuraśvānsamantataḥ || 9

ते हन्यमानाः संक्रुद्धास्त्रिगर्ता रथयोधिनः ।
विसृज्य शरवर्षणि गोपानद्रावयन्बलात् ॥ 10

te hanyamānāḥ saṃkruddhāstrigartā rathayodhinaḥ |
visṛjya śaravarṣaṇi gopānadrāvayanbalāt || 10

हन्यमानेषु गोपेषु विमुखेषु विशांपते ।
ततो युवानः संभीताः श्वसन्तो रेणुगुण्ठिताः ॥ 11

hanyamāneṣu gopeṣu vimukheṣu viśāṃpate |
tato yuvānaḥ saṃbhītāḥ śvasanto reṇuguṇṭhitāḥ || 11

जवेन महता चैव गोपालाः पुरमाव्रजन् ।
विराटनगरं प्राप्य नरा राजानमब्रुवन् ॥ 12

javena mahatā caiva gopālāḥ puramāvrajan |
virāṭanagaraṃ prāpya narā rājānamabruvan || 12

सभायां राजशार्दूलमासीनं पाण्डवैः सह ।
शूरैः परिवृतं योधैः कुण्डलाङ्गदधारिभिः ॥ 13

sabhāyāṃ rājaśārdūlamāsīnaṃ pāṇḍavaiḥ saha |
śūraiḥ parivṛtaṃ yodhaiḥ kuṇḍalāṅgadadhāribhiḥ || 13

सद्भिश्च पण्डितैः सार्धं मन्त्रिभिश्चापि संवृतम् ।
दृष्ट्वा शीघ्रं तु गोपाला विराटमिदमब्रवन् ॥ 14

sadbhiśca paṇḍitaiḥ sārdhaṃ mantribhiścāpi saṃvṛtam |
dṛṣṭvā śīghraṃ tu gopālā virāṭamidamabravan || 14

अस्मान्युधि विनिर्जित्य परिभूय सबान्धवान् ।
षष्टिं गवां सहस्राणि त्रिगर्ताः कालयन्ति ।
ता निवर्तय राजेन्द्र मा नेशुः पशवस्तव ॥ 15

asmānyudhi vinirjitya paribhūya sabāndhavān |
ṣaṣṭiṃ gavāṃ sahasrāṇi trigartāḥ kālayanti |
tā nivartaya rājendra mā neśuḥ paśavastava || 15

श्रुत्वा तु वचनं तेषां गोपालानामरिंदमः ।
स राजा महतीं सेनां मात्स्यानां समवाहयत् ।
रथनागाश्वकलिलां पत्तिध्वजसमाकुलाम् ॥ 16

śrutvā tu vacanaṃ teṣāṃ gopālānāmariṃdamaḥ |
sa rājā mahatīṃ senāṃ mātsyānāṃ samavāhayat |
rathanāgāśvakalilāṃ pattidhvajasamākulām || 16

राजानो राजपुत्राश्च तनुत्राण्यथ भेजिरे ।
भानुमन्ति विवातानि सूपसेव्यानि भागशः ॥ 17

rājāno rājaputrāśca tanutrāṇyatha bhejire |
bhānumanti vivātāni sūpasevyāni bhāgaśaḥ || 17

पृथक्काञ्चनसन्नाहान्रथेष्वश्वानयोजयन् ।
उत्कृष्य पाशान्मौर्वीणां शूराश्चापेष्वयोजयन् ॥ 18

pṛthakkāñcanasannāhānratheṣvaśvānayojayan |
utkṛṣya pāśānmaurvīṇāṃ śūrāścāpeṣvayojayan || 18

दृढमायसगर्भं तु कवचं तप्तकाञ्चनम् ।
विराटस्य प्रियो भ्राता शतानीकोऽभ्यहारयत् ॥ 19

dṛḍhamāyasagarbhaṃ tu kavacaṃ taptakāñcanam |
virāṭasya priyo bhrātā śatānīko'bhyahārayat || 19

सर्वभारसहं वर्म कल्याणपटलं दृढम् ।
शतानीकादवरजो मदिराक्षोऽभ्यहारयत् ॥ 20

sarvabhārasahaṃ varma kalyāṇapaṭalaṃ dṛḍham |
śatānīkādavarajo madirākṣo'bhyahārayat || 20

उत्सेधे यस्य पद्मानि शतं सौगन्धिकानि च ।
मृष्टहाटकपर्यन्तं सूर्यदत्तोऽभ्यहारयत् ॥ 21

utsedhe yasya padmāni śataṃ saugandhikāni ca |
mṛṣṭahāṭakaparyantaṃ sūryadatto'bhyahārayat || 21

दृढमायसगर्भं च श्वेतं रुक्मपरिष्कृतम् ।
विराटस्य सुतो ज्येष्ठो वीरः शङ्खोऽभ्यहारयत् ॥ 22

dṛḍhamāyasagarbhaṃ ca śvetaṃ rukmapariṣkṛtam |
virāṭasya suto jyeṣṭho vīraḥ śaṅkho'bhyahārayat || 22

शतसूर्यं शतावर्तं शतबिन्दु शताक्षिमत् ।
अभेद्यकल्पं मत्स्यानां राजा कवचमाहरत् ॥ 23

śatasūryaṃ śatāvartaṃ śatabindu śatākṣimat |
abhedyakalpaṃ matsyānāṃ rājā kavacamāharat || 23

ततो नानातनुत्राणि स्वानिस्वानि महाबलाः ।
युयुत्सवोऽभ्यनह्यन्त देवकल्पाः प्रहारिणः ॥ 24

tato nānātanutrāṇi svānisvāni mahābalāḥ |
yuyutsavo'bhyanahyanta devakalpāḥ prahāriṇaḥ || 24

सोपस्करेषु शुभ्रेषु महत्सु च महारथाः ।
पृथक्काञ्चनसन्नाहान्रथेष्वश्वानयोजयन् ॥ 25

sopaskareṣu śubhreṣu mahatsu ca mahārathāḥ |
pṛthakkāñcanasannāhānratheṣvaśvānayojayan || 25

सूर्यचन्द्रप्रतीकाशे मणिहेमविभूषिते ।
महाप्रमाणं मत्स्यस्य ध्वजमुच्छ्रियते रथे ॥ 26

sūryacandrapratīkāśe maṇihemavibhūṣite |
mahāpramāṇaṃ matsyasya dhvajamucchriyate rathe || 26

ध्वजान्बहुविधाकारान्सौवर्णान्हेममालिनः ।
यथास्वं क्षत्रियाः शूरा रथेषु समयोजयन् ॥ 27

dhvajānbahuvidhākārānsauvarṇānhemamālinaḥ |
yathāsvaṃ kṣatriyāḥ śūrā ratheṣu samayojayan || 27

रथेषु युज्यमानेषु कङ्को राजानमब्रवीत् ।
मया ह्यस्रं चतुर्वर्गमवाप्तमृषिसत्तमात् ॥ 28

ratheṣu yujyamāneṣu kaṅko rājānamabravīt |
mayā hyasraṃ caturvargamavāptamṛṣisattamāt || 28

दंशितो रथमास्थाय पदं निर्याम्यहं गवाम् ।
अयं च बलवाञ्छरो वललो दृश्यतेऽनघ ॥ 29

daṃśito rathamāsthāya padaṃ niryāmyahaṃ gavām |
ayaṃ ca balavāñcharo valalo dṛśyate'nagha || 29

गोसङ्ख्यमश्वबन्धं च संयोजय रथेषु वैः ।
नैतेन जातु युध्द्येयुर्गवार्थमिति मे मतिः ॥ 30

gosaṅkhyamaśvabandhaṃ ca saṃyojaya ratheṣu vaiḥ |
naitena jātu yudhdyeyurgavārthamiti me matiḥ || 30

अथ मात्स्योऽब्रवीद्राजा शतानीकं जघन्यजम् ।
कङ्कश्च वललः सूदो दामग्रन्थिश्च वीर्यवान् ॥ 31

atha mātsyo'bravīdrājā śatānīkaṃ jaghanyajam |
kaṅkaśca valalaḥ sūdo dāmagranthiśca vīryavān || 31

तन्त्रिपालश्च गोसङ्ख्यो यथा ते पुरुषर्षभाः ।
शूराः सुवीराः पुरुषा नागराजवरोपमाः ।
युद्ध्येयुरिति मे बुद्धिर्वर्तते नात्र संशयः ॥ 32

tantripālaśca gosaṅkhyo yathā te puruṣarṣabhāḥ |
śūrāḥ suvīrāḥ puruṣā nāgarājavaropamāḥ |
yuddhyeyuriti me buddhirvartate nātra saṃśayaḥ || 32

एतेपामपि दीयन्तां रथा ध्वजपताकिनः ।
कवचानि विचित्राणि दृढानि च लघूनि च ॥ 33

etepāmapi dīyantāṃ rathā dhvajapatākinaḥ |
kavacāni vicitrāṇi dṛḍhāni ca laghūni ca || 33

प्रतिमुञ्चन्तु गात्रेषु दीयन्तामायुधानि च ।
नेमे जातु न युद्ध्य्रेयुरिति मे धीयते मतिः ॥ 34

pratimuñcantu gātreṣu dīyantāmāyudhāni ca |
neme jātu na yuddhyreyuriti me dhīyate matiḥ || 34

तच्छ्रुत्वा नृपतेर्वाक्यं शीघ्रं त्वरितमानसः ।
शतानीकः स पार्थभ्यो रथान्राजन्समादिशत् ॥ 35

tacchrutvā nṛpatervākyaṃ śīghraṃ tvaritamānasaḥ |
śatānīkaḥ sa pārthabhyo rathānrājansamādiśat || 35

सहदेवाय राज्ञे च भीमाय नकुलाय च ।
तान्दृष्ट्वा सहसा सूता राजभक्तिपुरस्कृताः ॥ 36

sahadevāya rājñe ca bhīmāya nakulāya ca |
tāndṛṣṭvā sahasā sūtā rājabhaktipuraskṛtāḥ || 36

निर्दिष्टा नरदेवेन रथाञ्छीघ्रमयोजयन् ।
कवचानि विचित्राणि नवानि च दृढानि च ॥ 37

nirdiṣṭā naradevena rathāñchīghramayojayan |
kavacāni vicitrāṇi navāni ca dṛḍhāni ca || 37

विराटः प्रददौ यानि तेषामक्लिष्टकर्मणाम् ।
तान्यामुच्य शरीरेषु दंशितास्ते महारथाः ॥ 38

virāṭaḥ pradadau yāni teṣāmakliṣṭakarmaṇām |
tānyāmucya śarīreṣu daṃśitāste mahārathāḥ || 38

तरस्विनश्छन्नरूपाः सर्वशस्त्रविशारदाः ।
रथान्हेमपरिष्कारान्समास्थाय महारथाः ।
पाण्डवा निर्ययुर्हृष्टा दंशिता राजसत्तम ॥ 39

tarasvinaśchannarūpāḥ sarvaśastraviśāradāḥ |
rathānhemapariṣkārānsamāsthāya mahārathāḥ |
pāṇḍavā niryayurhṛṣṭā daṃśitā rājasattama || 39

विराटमन्वयुः पश्चात्सहिताः कुरुपुङ्गवाः ।
चत्वारो भ्रातरः शूराः पाण्डवाः सत्यविक्रमाः ॥ 40

virāṭamanvayuḥ paścātsahitāḥ kurupuṅgavāḥ |
catvāro bhrātaraḥ śūrāḥ pāṇḍavāḥ satyavikramāḥ || 40

दीर्घानां च दृढानां च धनुषां ते यथाबलम् ।
उत्कृष्य पाशान्मौर्वीणां वीराश्चापेष्वयोजयन् ॥ 41

dīrghānāṃ ca dṛḍhānāṃ ca dhanuṣāṃ te yathābalam |
utkṛṣya pāśānmaurvīṇāṃ vīrāścāpeṣvayojayan || 41

ततः सुवाससः सर्वे वीराश्चन्दनरूषिताः ।
चोदिता नरदेवेन क्षिप्रमश्वानचोदयन् ॥ 42

tataḥ suvāsasaḥ sarve vīrāścandanarūṣitāḥ |
coditā naradevena kṣipramaśvānacodayan || 42

ते हया हेमसंच्छन्ना बृहन्तः साधुवाहिनः ।
चोदिताः प्रत्यदृश्यन्त पत्रिणामिव पङ्क्तयः ॥ 43

te hayā hemasaṃcchannā bṛhantaḥ sādhuvāhinaḥ |
coditāḥ pratyadṛśyanta patriṇāmiva paṅktayaḥ || 43

भीमरूपाश्च मातङ्गाः प्रभिन्नकरटामुखाः ।
स्वारूढा युद्धकुशलैर्महामात्राधिरोहिताः ॥ 44

bhīmarūpāśca mātaṅgāḥ prabhinnakaraṭāmukhāḥ |
svārūḍhā yuddhakuśalairmahāmātrādhirohitāḥ || 44

क्षरन्त इव जीमूताः सुदन्ताः षाष्टिहायनाः ।
राजानमन्वयुः पश्चात्क्रामन्त इव पर्वताः ॥ 45

kṣaranta iva jīmūtāḥ sudantāḥ ṣāṣṭihāyanāḥ |
rājānamanvayuḥ paścātkrāmanta iva parvatāḥ || 45

दृढायुधजनाकीर्णं रथाश्वगजसंकुलम् ।
तद्बलाग्रं विराटस्य शक्रस्येव तदा बभौ ॥ 46

dṛḍhāyudhajanākīrṇaṃ rathāśvagajasaṃkulam |
tadbalāgraṃ virāṭasya śakrasyeva tadā babhau || 46

तं प्रयान्तं महाराज निनीषन्तं गवां पदम् ।
विशारदानां वैश्यानां प्रकृष्टानां तदा नृप ॥ 47

taṃ prayāntaṃ mahārāja ninīṣantaṃ gavāṃ padam |
viśāradānāṃ vaiśyānāṃ prakṛṣṭānāṃ tadā nṛpa || 47

विंशतिस्तु सहस्राणि नराणामनुयायिनाम् ।
अष्टौ रथसहस्राणि दश नागशतानि च ।
विंशच्चाश्वसहस्राणि मात्स्यानां त्वरितं ययुः ॥ 48

viṃśatistu sahasrāṇi narāṇāmanuyāyinām |
aṣṭau rathasahasrāṇi daśa nāgaśatāni ca |
viṃśaccāśvasahasrāṇi mātsyānāṃ tvaritaṃ yayuḥ || 48

तदनीकं विराटस्य शुशुभेऽतीव भारत ।
वसन्ते बहुपुष्पाढ्यं काननं चित्रितं यथा ॥ 49

tadanīkaṃ virāṭasya śuśubhe'tīva bhārata |
vasante bahupuṣpāḍhyaṃ kānanaṃ citritaṃ yathā || 49